ઈરાનમાં યુદ્ધવિરામ, ઉત્તર પ્રદેશમાં ચૂલાના ધૂમાડા

દેવેશ્વરી માટે શાળાનું કામ બપોરે 2 વાગ્યે પૂરું થઈ જાય છે, પરંતુ તેમનું કામ ત્યાં પૂરું થતું નથી. ખભા પર થેલો લટકાવીને અને માથા પર સુતરાઉ દુપટ્ટો ઓઢીને, તેઓ 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસની કાળઝાળ ગરમીમાં બહાર નીકળે છે. તેઓ પોતાના ઘરે જવાને બદલે લાકડાં શોધવા નીકળી પડે છે. તેઓ કહે છે, “હું આ પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષક છું. પરંતુ મારા વિદ્યાર્થીઓને મધ્યાહ્ન ભોજન મળે તેની ખાતરી કરવાની જવાબદારી પણ મારી જ છે. તેથી, હવે હું બળતણનાં લાકડાં શોધવા જઈશ.”

48 વર્ષીય દેવેશ્વરી નેગી, લખનઉના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં આવેલા માલ બ્લોકની રૂદન ખેડા પ્રાથમિક શાળામાં પ્રભારી શિક્ષિકા છે. શાળાનો પાંચેય સભ્યોનો સ્ટાફ મહિલાઓનો જ છે. બે મદદનીશ શિક્ષિકાઓ અને ત્રણ રસોઈયા − જે બાળકો માટે મધ્યાહ્ન ભોજન બનાવે છે.

કેન્દ્રની મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના હેઠળ, ઉત્તર પ્રદેશની 1,41,000થી વધુ સરકારી પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓમાં 1.5 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ તાજું, પૌષ્ટિક ભોજન મેળવવા પાત્ર છે. લગભગ આ બધી જ શાળાઓને LPG કનેક્શન આપવામાં આવેલાં છે. પરંતુ અમેરિકા−ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પરના યુદ્ધને કારણે સર્જાયેલી LPGની અછતે બાળકો માટેની આ સૌથી અગત્યની યોજનાને ખોરવી નાખી છે. મોટી સંખ્યામાં શાળાઓને અસર થઈ છે, પરંતુ આ આંકડો કેટલો મોટો છે તે વિશે સત્તાવાર રીતે કોઈ માહિતી પૂરી પાડવામાં આવી નથી.

લગભગ એક મહિનાથી, રોજ શાળા છૂટ્યા પછી, દેવેશ્વરી અને અન્ય ચાર મહિલાઓ ઘરે જવાને બદલે લાકડાં ભેગાં કરવા માટે આખા ગામમાં ફરી વળે છે. નેગી પારીને કહે છે, “અમે ગેસ એજન્સી અને સ્થાનિક લાકડાં વેચનારાઓ પાસે ધક્કા ખાઈ જોયા. અમે અમારા ગામના પ્રધાનને પણ વિનંતી કરી − પણ આવા કપરા સમયમાં તેમની કોઈ મદદ કરી શકે તેમ નથી.”

એક સમયે સહેલાઈથી મળી રહેતાં બળતણનાં લાકડાં હવે લખનઉ શહેરના મોટા વેપારીઓ ખરીદી જાય છે. લાકડાં પૂરા પાડતા સ્થાનિક વેપારી ધર્મેશ યાદવ કહે છે, “અમે અમારો બધો માલ રેસ્ટોરન્ટ અને હોટલોમાં વેચી દીધો છે. એવું નથી કે અમે શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરવા નથી માંગતા, પરંતુ અમારી પાસે સૌને પહોંચી વળાય તેટલાં લાકડાં જ નથી. જે થોડુંઘણું બચે છે તેનાથી અમારી પોતાની રોજિંદી જરૂરિયાતો માંડ પૂરી થાય છે. નહીંતર, અમે શું ખાઈશું?”

વિદ્યાર્થીઓ પણ લાકડાં ભેગાં કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. શાળાની છતને અડતી ઝાડની ડાળીઓમાંથી પણ તેઓ નાની−મોટી સૂકી સળીઓ તોડી લાવે છે.

રૂદન ખેડા ગામનાં પ્રધાન રાજેશ્વરીના પતિ હનુમાન પારીને કહે છે, “ગયા વર્ષે ઑગસ્ટ મહિના સુધી મધ્યાહ્ન ભોજનની દેખરેખ હું રાખતો હતો. ત્યાર પછી મેં તે મેડમ (દેવેશ્વરી)ને સોંપી દીધું. બળતણનાં લાકડાં મળી રહેવાં જોઈએ કારણ કે અમે ઘરે પણ ચૂલા પર જ રસોઈ બનાવીએ છીએ. હું શાળાએ જઈને જોઈશ કે શું સમસ્યા છે. છેલ્લા 15 દિવસથી તો હું જઈ શક્યો નથી.” આ દલિત દંપતી ફક્ત તેમના પ્રથમ નામનો જ ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરે છે.

હવે રસોઈ ખુલ્લામાં, માટીના ચૂલા પર બને છે, જેમાં બળતણ માટે લાકડાં, પ્લાયવુડ અને જે કંઈ સળગી શકે તે બધું નાખવામાં આવે છે. આજે રસોઈયાએ બટાકા અને સોયાબીન (અને શિયાળામાં વટાણા) નાખીને બનતી તહેરી નામની ભાતની વાનગી બનાવી છે. ચમકતી સ્ટીલની થાળીઓમાં પીળા રંગની તહેરી અલગ તરી આવે છે. રૂદન ખેડાનાં બાળકો સ્વાદ માણીને જમી રહ્યાં હોય તેવું જણાય છે, અને કેટલાંક પોતાના પ્લાસ્ટિકના ટિફિન બોક્સમાં જ જમવાનું પસંદ કરે છે.

શાળાનાં રસોઈયાં, 57 વર્ષીય છોટી કહે છે, “લાકડાંને બરાબર સળગવામાં જ 15 મિનિટ લાગી જાય છે, અને પછી જ અમે રસોઈ શરૂ કરી શકીએ છીએ. બળતણની અછતને કારણે આજકાલ અમે ફક્ત એક જ વાનગી બનાવીએ છીએ.” તેઓ દલિત છે અને ફક્ત પોતાના પ્રથમ નામનો જ ઉપયોગ કરે છે. આ કામ માટે તેમને મહિને 2,000 રૂપિયા મળે છે. તેઓ ખાતરી આપતાં કહે છે, “અમે પણ આ બાળકો માટે જે ભોજન બનાવીએ છીએ તેના પર જ નિર્ભર છીએ − અને તેમને જમાડ્યા પછી અમે જમીએ છીએ.”

ધોરણ 4માં ભણતાં 10 વર્ષીય પ્રિયંકા ગૌતમ કહે છે કે તેમને તેમની મનપસંદ વાનગી તહેરી માત્ર શાળામાં જ ખાવા મળે છે. તેઓ પારીને કહે છે, “એ અમારા ઘરે તે ક્યારેય બનતી નથી. એક વાર મમ્મીએ તેને બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ તે અમે અહીં ખાઈએ છીએ તેવી નહોતી બની.” તેમના બે મોટા ભાઈઓ છે, જેઓ અનુક્રમે 15 અને 19 વર્ષના છે, તેઓ બંનેએ શાળા છોડી દીધી છે.

શાળા છૂટ્યા પછી અમે પ્રિયંકાના ઘરે જઈએ છીએ. તેઓ દોડીને અંદર જાય છે અને તેમનાં માતાના કાનમાં ધીમેથી કહે છે, “આજે તેઓએ તહેરી બનાવી હતી. હું તમારા માટે મારા ટિફિનમાં થોડી લાવી છું.”

તેમનાં માતા, 47 વર્ષીય રૂપકલા ગૌતમ ધીમે અવાજે કહે છે, “રાતનું ખાવાનું બનાવવા માટે અમારે લાકડાં લેવા જવું પડશે. હું કદાચ રોટલી બનાવીશ અને દિવસની થોડી દાળ બચેલી છે. મને ખુશી છે કે પ્રિયંકાને શાળામાં બપોરે જમવાનું મળી રહે છે, કારણ કે અહીં તો એવા દિવસો પણ હોય છે જ્યારે અમે બપોરે જમતાં નથી. અમે સવારે લગભગ 10 વાગ્યાની આસપાસ મોડો નાસ્તો કરીએ છીએ અને પછી આખો દિવસ ચા પીને જ ચલાવી લઈએ છીએ. પણ અમે રાત્રે જમીએ છીએ.”

રૂપકલા અને તેમના પતિ ખેતમજૂરી કરે છે અને દિવસના 175 રૂપિયા કમાય છે.

દેવેશ્વરી નેગી કહે છે, “જો આ પરિસ્થિતિ ચાલુ રહી, તો અમારી શાળામાં મધ્યાહ્ન ભોજન ગને ત્યારે બંધ થઈ શકે છે.” અને તેની સાથે, આ 103 બાળકો જે એક ટંકના ભોજન પર નિર્ભર છે, તે પણ બંધ થઈ જશે.