‘ઢોર હોય કે પંખી, પાણી તો બધાંને ભરપૂર જોઈએ’

જાન્યુઆરી મહિનાના અંતમાં જ્યારે બે મહિનાનું ભેંસનું પાડરું મરી ગયું, ત્યારે સારિકા સાવંત ચિંતાના વમળમાં ઘેરાઈ ગયાં હતાં. તેઓ કહે છે, “મને લાગે છે કે મકાઈના ડોડામાં કોઈ મોટો કીડો રહી ગયો હશે. પાડરું કદાચ એ ગળી ગયું... એટલે જ ગઈકાલથી ભેંસે દૂધ આપવાનું બંધ કરી દીધું છે,” જ્યારે અમે તેમને મ્હસવડ શહેરની પશુ છાવણીમાં મળ્યા ત્યારે તેઓએ આ વાત કહી.

આ નુકસાન તો એમને ગયા વર્ષે દિવાળીની આસપાસ બે ગાયો મજબૂરીમાં વેચી દેવી પડી, તે પછી થયું. હવે પરિવાર પાસે ચાર જર્સી ગાયો, ત્રણ ભેંસો અને બે વાછરડાં બચ્યાં છે. દૂધ જ તેમની આવકનો મુખ્ય આધાર છે. પણ, સારિકા કહે છે, “બે વર્ષથી વરસાદનું એક ટીપુંય નથી પડ્યું. દિવાળી [ઓક્ટોબર-નવેમ્બર 2018] પછીથી જ ગામના કૂવા તળિયાઝાટક થઈ ગયા અને ત્યારથી અમે પાણીની તીવ્ર તંગીનો સામનો કરી રહ્યાં છીએ. ન સૂકો ચારો છે, ન લીલું ઘાસ, અમે અમારાં ઢોરને શું ખવડાવીએ? અને માથે દેવાનો બોજ તો સતત વધતો જ જાય છે...”

દુકાળનો આ બોજ અસહ્ય બનતાં, મરાઠા સમુદાયનાં 24 વર્ષીય સારિકા અને 32 વર્ષીય અનિલ, તેમના ગામ હવાલદારવાડીથી લગભગ 15 કિલોમીટર દૂર મ્હસવડની પશુ છાવણીમાં રહેવા આવી ગયાં છે. તેમનું 994 લોકોની વસ્તી ધરાવતું ગામ મહારાષ્ટ્રના સતારા જિલ્લાના માણ તાલુકામાં આવેલું છે.

31 ઓક્ટોબર, 2018ના રોજ, મહારાષ્ટ્રના 26 જિલ્લાના 151 તાલુકાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાંથી 112 તાલુકાઓ ગંભીર દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યા છે. માણદેશ પ્રદેશના તમામ તાલુકાઓ આ યાદીમાં સામેલ છે – સતારા જિલ્લાના માણ અને ખટાવ તાલુકા, સાંગલી જિલ્લાના જત, આટપાડી અને કવઠેમહાંકલ તાલુકા, અને સોલાપુર જિલ્લાના સાંગોલા અને માલશિરસ. માણદેશી ફાઉન્ડેશન દ્વારા સ્થાપિત આ પશુ છાવણીમાં હાલ માણદેશના 64 ગામોના 2,500થી વધુ લોકો અને 8,000થી વધુ પશુઓ આશરો લઈ રહ્યાં છે. (જુઓ: ફેમિલીઝ સેપરેટેડ બાય ધ સર્ચ ફોર ફોડર અને ચિમનભાઈ ગેટ્સ ટુ ઇટ ફાઇનલી, વિથ અધર્સ)

દિઘંચી ગામમાં સારિકાના ભાઈ ઈંટનો ભઠ્ઠો ધરાવે છે અને ચલાવે છે. ત્યાં તેમની સાથે કામ કરતા શિવપ્પા પણ મદદ કરવા માટે તેમની જોડે આવ્યા છે. છાવણીના વોર્ડ નંબર 19માં આવેલો તેમનો તંબુ અહીંના બીજા ઘણા કામચલાઉ અને નબળા તંબુઓ જેવો નથી. તેને ખૂબ જ કાળજીથી બનાવવામાં આવ્યો છે અને તેમાં બીજા તંબુઓ કરતાં વધુ સામાન પણ છે – ગેસનો ચૂલો અને બાટલો, ખાંડણી-દસ્તો, વાળીને મૂકેલી પ્લાસ્ટિકની ચટાઈ અને ચાદરો. તેમનું નાનકડું ગલુડિયું પૂરી તાકાતથી આ નવા ‘ઘર’ની ચોકી કરી રહ્યું છે.

સાવંત પરિવાર કોઈ સાવ નાના ખેડૂત નથી, એ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ આવે છે. પરંતુ આ ભયંકર દુકાળે મહારાષ્ટ્રનાં ઘણાં ગામોમાં સૌ કોઈને – ભલે તે સુખી-સંપન્ન હોય કે ગરીબ, જમીનદાર હોય કે જમીનવિહોણાં, દલિત હોય કે કહેવાતી ઉચ્ચ જ્ઞાતિનાં – એકસરખી લાચારીની સ્થિતિમાં લાવી મૂક્યાં છે.

સાવંત પરિવારના તંબુની બહાર, તેમની જર્સી ગાયો અને ભેંસો લીલી નેટ અને સાડીઓથી ઢંકાયેલા એક વાડામાં હારબંધ ઊભી છે. સારિકા હિસાબ માંડતા કહે છે, “આ બધાં દૂઝણાં ઢોર છે. એટલે એમને વધુ ખાણ જોઈએ. અમારે એમને ખાસ મકાઈનો ખોળ પણ આપવો પડે છે. અહીં આવતા પહેલા, પશુઆહારની 1,200 રૂપિયાની એક થેલી એક અઠવાડિયું પણ માંડ ચાલતી. તેલીબિયાંના ખોળની એક થેલી 1,260 રૂપિયાની આવે છે. મકાઈનો ખોળ બીજા 900 રૂપિયાનો. અમે 7,000 રૂપિયાનો તો ઉધારમાં ખોળ [દુકાનોમાંથી] લીધો હતો. એ પૈસા હજી ચૂકવવાના બાકી છે. અને આમાં તો મેં પાણીનો ખર્ચ ગણ્યો જ નથી.”

દિવાળીમાં બે ગાયો વેચવા છતાં, સારિકા અને અનિલ પર ફક્ત પશુઓના ચારા અને પાણી પાછળ જ 70,000 રૂપિયાનું દેવું છે. સારિકા ઉમેરે છે, “અમે બુલડાણા અર્બન બેંકમાંથી 42,000 રૂપિયાની લોન લીધી છે, જે બે વર્ષમાં 2,222 રૂપિયાના માસિક હપ્તે ચૂકવવાની છે. બીજી 15,000 રૂપિયાની લોન એક ખાનગી શાહુકાર પાસેથી મહિને 3 ટકાના વ્યાજે અને 10,000 રૂપિયાની લોન સ્વ-સહાય જૂથમાંથી મહિને 2 ટકાના વ્યાજે લીધી છે, તે પણ ચૂકવવાની છે. આ બધો બોજ અમારા માથે છે.”

પરિવારની આવકમાં ટેકો આપવા માટે અનિલે ભૂતકાળમાં ઘણાં કામોમાં હાથ અજમાવ્યો. તેમણે પુણેમાં એક મોટર પાર્ટ્સ બનાવતી કંપનીમાં હેલ્પર તરીકે કામ કરવા માટે તેમનો BAનો અભ્યાસ અધવચ્ચે જ છોડી દીધો હતો અને ત્યાં 3-4 વર્ષ કામ કર્યું. મુંબઈમાં પણ થોડા મહિના છૂટક મજૂરી કરી. 2012માં, તેઓ હવાલદારવાડી પાછા આવ્યા અને અકોલાની એક કંપનીના રોકાણથી મરઘાં ઉછેર કેન્દ્ર શરૂ કર્યું. પરંતુ પાણીની અછતને કારણે, આ વ્યવસાય ટકાવવો ખૂબ જ મુશ્કેલ બની ગયો. તેમનાં 5,000 મરઘાં ઘટીને 3,500 થયાં, અને પછી એથીય ઓછાં થઈ ગયાં. એપ્રિલમાં, અનિલે ગયા મહિને બાકીનાં બધાં મરઘાં વેચી દીધાં અને હવે તેઓ શેડ સાફ કરાવી રહ્યા છે. આ ધંધા પરના 7 લાખ રૂપિયાના દેવામાંથી હજી 1 લાખ રૂપિયા ચૂકવવાના બાકી છે.

તેઓ કહે છે, “દિવાળી પહેલાથી જ એક પણ કૂવામાં પાણીનું ટીપું નહોતું. એટલે અમારે ટેન્કર મંગાવવા પડતા હતા. 5,000 લિટરના એક ટેન્કરના 1,200 રૂપિયા થાય. છાવણીમાં આવતાં પહેલાં, અમારે દર અઠવાડિયે બે ટેન્કર મંગાવવા પડતા. ઢોર હોય કે પંખી, પાણી તો બંનેને ભરપૂર જોઈએ.”

સારિકા પણ કમાણી કરીને પરિવારના આર્થિક બોજને હળવો કરવા માગતાં હતાં. તેઓ કહે છે, “મારા લગ્ન નાની ઉંમરે થઈ ગયા હતા. મેં મારું ભણતર પણ પૂરું નહોતું કર્યું. પણ મારા પતિએ મને ખૂબ સાથ આપ્યો અને હું HSCની પરીક્ષા પાસ કરી શકી. હું કોઈ કૌશલ્ય વિકાસનો કોર્સ કરીને નોકરી શોધવા માંગતી હતી, પણ મારા બાળકો ખૂબ નાનાં હતાં. હું તેમને એકલા છોડીને કામે બહાર ન જઈ શકતી. અને મ્હસવડ જવા માટે કોઈ સીધી બસ પણ નથી, રસ્તો પણ એટલો ધૂળિયો છે કે રોજ નોકરી માટે અવરજવર કરવી ખૂબ મુશ્કેલ છે.”

અને બે વર્ષના દુકાળે તો પરિવારની 1.5 એકર ખેતીની જમીન સૂકીભઠ કરી નાખી છે. અનિલ કહે છે, “જો સારો વરસાદ થાય, તો અમને 5-6 ક્વિન્ટલ જુવાર અને 8-10 ક્વિન્ટલ બાજરો મળી રહે. એટલે અમારી પાસે ખાવા માટે પૂરતું અનાજ અને પશુઓ માટે ચારો થઈ જાય. પણ અમે આખી ખેતીની મોસમ [જૂનથી ઓક્ટોબર 2018ની ખરીફ મોસમ] ગુમાવી દીધી. અમને જુવાર કે બાજરાનો એક દાણોય ન મળ્યો. જે મળ્યું એ બસ થોડો ઘાસચારો. અને રવિ પાકની વાવણી [ઓક્ટોબર-માર્ચ] કરવાનો તો સવાલ જ નહોતો.”

સાવંત પરિવાર તેમની ગાયોનું દૂધ માણ તાલુકાના પુલકોટી ગામના એક દૂધ કેન્દ્રમાં વેચે છે. સારિકા કહે છે, “અમને દિવસનું લગભગ 3-4 લિટર દૂધ મળે છે અને તેમાંથી થોડું અમે 23 રૂપિયે લિટર વેચીએ છીએ [અને બાકીનું ઘર વપરાશ માટે રાખીએ છીએ]. મારા પતિ ભેંસનું દૂધ 40 રૂપિયે લિટર મ્હસવડ શહેરમાં વેચે છે. બધું મળીને, અમે મહિને લગભગ 4,000 રૂપિયા [દૂધમાંથી] કમાઈએ છીએ. બધાં પશુઓની દેખભાળનો માસિક ખર્ચ લગભગ 2,000 રૂપિયા થાય છે. મુખ્ય સવાલ એ છે કે આ દેવું કેવી રીતે ચૂકવવું? મારી બંને દીકરીઓના શાળાનો ખર્ચ મારો ભાઈ ઉઠાવી રહ્યો છે. એટલે ઓછામાં ઓછું એની ચિંતા તો દૂર થઈ.”

સારિકા અને અનિલની સૌથી નાની દીકરી, ચાર વર્ષની સ્વરા, તેમની સાથે છાવણીમાં છે. મોટી દીકરીઓ, તનિષ્કા અને શ્રદ્ધા, પડોશી સાંગલી જિલ્લાના આટપાડી તાલુકાના દિઘંચી ગામની એક શાળામાં અભ્યાસ કરે છે, જ્યાં તેઓ સારિકાનાં માતા અને ભાઈ સાથે રહે છે. સારિકા રાજ્યના એ નિયમનો ઉલ્લેખ કરતાં કહે છે કે, “અમારે ત્રણ દીકરીઓ છે, એટલે મારા પતિ સરકારી નોકરી માટે પ્રયત્ન પણ નથી કરી શકતા,” આ નિયમ મુજબ બેથી વધુ જીવિત બાળકો ધરાવતી કોઈપણ વ્યક્તિ સરકારી નોકરી માટે અરજી કરવા, સરકારી યોજનાઓનો લાભ લેવા અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠરે છે.

“આ બધી મુખ્ય સમસ્યાઓ છે. પણ મને દૂધનો ધંધો ગમે છે. મારે ક્યાંય જવાની જરૂર નથી અને દર 10 દિવસે પાક્કી આવક મળી રહે છે. અને જ્યારે તમે ઢોરઢાંખરથી ઘેરાયેલા હો ત્યારે સમય ક્યાં પસાર થઈ જાય તેની ખબર જ નથી પડતી...” પછી, તેઓ નિરાશાના સૂરમાં ઉમેરે છે, “પણ દુકાળે અમારું જીવન ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવી દીધું છે.”

અનુવાદ: કનીઝફાતેમા