વર્ગખંડમાં વાડા નાતજાતના

ઓગસ્ટ 9, 2023. નાંગનેરી: એક સરકારી શાળામાં નાતજાત આધારિત જુલમની ટીકા કરવા બદલ 11 મા ધોરણમાં ભણતા દલિત વિદ્યાર્થી ચિન્નદુરઈ પર વર્ચસ્વ ધરાવતી જ્ઞાતિના સહપાઠીઓ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને અપંગ બનાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

ફેબ્રુઆરી 12, 2025. શિવગંગઈ: "તારી જાતિની કોઈ વ્યક્તિ અમારી સામે વાહન ચલાવવાની હિંમત કેવી રીતે કરી શકે?" શિવગંગઈ સરકારી કોલેજમાં બીએસસીના ત્રીજા વર્ષના વિદ્યાર્થી અય્યાસામી પર બાઇક ચલાવવા બદલ હિંસક હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, અને તે જીવ લઈને નાઠો હતો.

માર્ચ 10, 2025: અરિયનાયગિપુરમ: ઉભરતા કબડ્ડી ચેમ્પિયન દેવેન્દ્રરાજની દલિત ટીમની જીત સામે ઉચ્ચ જાતિના પુરુષોએ વાંધો ઉઠાવ્યા બાદ દેવેન્દ્રરાજ પર ક્રૂર હુમલો કરવામાં આવે છે.

જુલાઈ 31, 2025: આરમુગમંગળમ: બીજી જાતિની છોકરી સાથે પ્રેમ કરવા બદલ કવિન સેલ્વગણેશની ક્રૂરતાપૂર્વક હત્યા કરવામાં આવે છે.

તમિળનાડુની શાળાઓ અને કોલેજોમાંથી જાતિ આધારિત ભેદભાવ દૂર નથી થયો, તેનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં જરા ઓપ ચડાવેલો, બીજા કેટલાકમાં હજી પણ ખુલ્લેઆમ (નાતજાત આધારિત ભેદભાવ જોવા મળે છે).

ઘણા ગામડાઓમાં જીવનના દરેકેદરેક પાસામાં નાતજાત ઓળખ સ્પષ્ટ નજરે ચડે છે, અને તે સાથે આવે છે અલગતા. દલિત અને પીડિત વિદ્યાર્થીઓને હજી પણ અલગ ઊભા રાખવામાં આવે છે, હજી પણ અપમાનજનક શબ્દો વડે સંબોધવામાં આવે છે, હજી પણ શિક્ષકો દ્વારા તેમને શૌચાલય સાફ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.

શાળાઓથી લઈને સરકારી કચેરીઓ સુધી, મંદિરોથી લઈને પ્રસારમાધ્યમની સંસ્થાઓ સુધી નાતજાતનું વર્ચસ્વ ખૂબ જ ઊંડે સુધી ફેલાયેલું છે. લોકશાહીના કહેવાતા "સ્વતંત્ર" સ્તંભો, સંસદ, ન્યાયતંત્ર, પ્રસારમાધ્યમ અને અમલદારશાહી જાતિને નાબૂદ કરવાને બદલે ઘણીવાર તેને મજબૂત બનાવે છે.

લોકો પૂછે છે, "આજકાલ જાતિ કોણ જુએ છે?" પરંતુ સાચી હકીકત એ છે કે હજી પણ જાતિગત હત્યાઓ, દલિતો પર અત્યાચારો અને વંચિત વિદ્યાર્થીઓ પર જુલમ થઈ રહ્યા છે.

અત્યારે જે કંઈ થઈ રહ્યું છે તે આપણે નોંધવું જોઈએ. કારણ કે આપણે તેમ નહીં કરીએ તો પહેલા જે રીતે દલિતોનો પ્રેમ, જીવન, સંઘર્ષ અને પ્રતિકાર ભૂંસી નાખવામાં આવ્યા છે એ જ રીતે આ ઈતિહાસ પણ ભૂંસાઈ જશે. જુઓ બૌદ્ધ યુગને કેવી રીતે "અંધકાર યુગ" કહેવામાં આવતો હતો, અથવા ચોલા યુગની જાતિ વ્યવસ્થા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાને બદલે તેનો મહિમા કેવી રીતે કરવામાં આવે છે. દલિતોનો ઇતિહાસ હંમેશા દફનાવી દેવામાં આવ્યો છે.

આજે પણ ઘણી જગ્યાએ વંચિત લોકોને ચપ્પલ પહેરવાની, મંદિરોમાં પ્રવેશવાની અથવા કબ્રસ્તાનમાં જવાના જાહેર રસ્તાઓ પર ચાલવાની મંજૂરી નથી. વર્ચસ્વ ધરાવતી નાતના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા દબાયેલી જાતિના બાળકોનું અપમાન કરવામાં આવે છે, તેમને શાળાઓમાં રસોઈ બનાવવાનો અધિકાર આપવામાં આવતો નથી, અને તેઓ (પરીક્ષામાં) સારો દેખાવ કરે ત્યારે પણ જાણી જોઈને તેમને "નાપાસ" કરાય છે. તેઓ પ્રેમમાં પડે તો તેને "નકલી" અથવા "નાટક", 'લવ જેહાદ'નું નાતજાત ગત સંસ્કરણ કહેવામાં આવે છે.

બાળપણથી જ મેં નાતજાત ગત ભેદભાવનો સામનો કર્યો છે. પરંતુ મેં કેમેરા દ્વારા કામ કરવાનું અને આંબેડકર અને પેરિયારને વાંચવાનું શરૂ કર્યું ત્યાં સુધી મારામાં ક્યારેય નાતજાત બાબતે જાગૃતિ નહોતી. એ પછી જ હું આ સમાજને સમજવા લાગ્યોહતો અને મારા લોકોની સાથે મળીને ચાલવાનું શરૂ કર્યું હતું.

મારા કોલેજના દિવસોમાં હું ફૂટબોલ ટીમનો ભાગ હતો. પરંતુ મારા સાથી ખેલાડીઓએ મને ક્યારેય મેદાન પર રમવા દીધો નહોતો. મને હંમેશા બહાર બેસાડવામાં આવતો હતો, અને હું બીજાને રમતા જોવામાં મારો સમય પસાર કરતો હતો. મને ક્યારેય મારી કુશળતા વિકસાવવાની તક મળી નહોતી -- મને રમવા ન મળે, તો હું શીખી શી રીતે શકું?

ભેદભાવ જુદી જુદી રીતે કામ કરે છે. તેણે પહેલા મને તક આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, અને પછીથી તેનો ઉપયોગ હું રમવા માટે જોઈએ તેટલો સારો નથી એવો દાવો કરવા માટે કર્યો હતો.

ભારતમાં પ્રેમ પણ રાજકીય છે. નાતજાત ગત ભેદભાવ સામે લડતી સંસ્થા એવિડન્સના સ્થાપક વિન્સેન્ટ રાજ કહે છે કે છેલ્લા આઠ વર્ષમાં તમિળનાડુમાં 65 નાતજાત આધારિત 'ઓનર' કિલિંગ જોવા મળ્યા છે, છતાં તેમાંથી ફક્ત આઠ જ સાનુકૂળ ચુકાદાઓ સાથે સમાપ્ત થયા છે.

બીજા માનવોને સમાન ગણવા એ સૌથી મૂળભૂત માનવીય મૂલ્ય છે. છતાં મને ખબર નથી કે આપણો સમાજ એ સ્તરે ક્યારે પહોંચશે. વંચિત સમુદાયની કોઈ વ્યક્તિ પ્રગતિ કરે છે તેવા થોડા કિસ્સાઓમાં તેમના ગૌરવને હણવામાં આવે છે, તેમના વ્યક્તિત્વને કચડી નાખવામાં આવે છે અને તેમના ઘરોને બુલડોઝરોથી તોડી પાડવામાં આવે છે.

ડિસેમ્બર 2022 માં, પુદુક્કોટ્ટઈ જિલ્લાના વેંગઈવયલ ગામમાં, કથિત રીતે, ઉચ્ચ જાતિના પુરુષો દ્વારા એક દલિત પડોશીની પાણીની ટાંકીમાં માનવ મળ નાખવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાને કારણે સ્થાનિક ચાની દુકાનોમાં "ટુ-ટમ્બલર સિસ્ટમ" (દલિતો અને બીજી નાતજાત માટે અલગ ટમ્બલર વાપરવાની પ્રણાલી) અને સ્થાનિક અય્યનાર મંદિરમાં દલિતોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ સહિતની બીજી પ્રચલિત નાતજાત ભેદભાવની પ્રથાઓ સામે આવી હતી.

ત્યાં ફક્ત 12 દલિત પરિવારો રહે છે, તેઓ આ ઘટના, જેમાં કોઈને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા નથી, તેના દુષ્પરિણામો સાથે હવે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. વેંગઈવયલ પહોંચવા માટે 12 પોલીસ ચોકીઓ પાર કરવી પડે છે, અને પત્રકારોને હજી પણ એ ગામમાં પ્રવેશ નકારવામાં આવે છે.

દલિત લોકો માટે ન્યાય હંમેશા અનંત સંઘર્ષ પછી આવે છે.

ડિસેમ્બર 2025 માં મેં આ લખવાનું પૂરું કર્યું ત્યારે ત્રિચીમાં બે સફાઈ કામદારો ભૂગર્ભ ગટરોની સફાઈ કરતી વખતે મૃત્યુ પામ્યા છે. આ ચક્ર ચાલુ રહે છે.

31 મી જુલાઈ, 2025 ના રોજ એક 'ઓનર' કિલિંગમાં કવિન સેલ્વગણેશની નિર્દયતાપૂર્વક હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેઓ માત્ર 27 વર્ષના હતા. એન્જિનિયરિંગ સ્નાતક, કવિન સેલ્વગણેશ ચેન્નાઈમાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયર તરીકે કામ કરતા હતા. તેમના માતાપિતા, એસ. તમિલસેલ્વી અને ચંદ્રશેખર, તુતુકુડી જિલ્લાના યેરલના આરમુગમંગળમમાં તેરક માડ શેરીમાં રહે છે.

કવિન અને સુભાષિની શાળાના મિત્રો હતા જેઓ પ્રેમમાં પડ્યા હતા. એક દિવસ કવિન પોતાના દાદાની તબિયત વિષે પૂછવા સુભાષિનીને મળ્યા હતા -- સુભાષિની એ જ હોસ્પિટલમાં સિદ્ધ ડોક્ટર તરીકે કામ કરતા હતા.

થોડી વાર પછી સુભાષિનીનો ભાઈ સૃજિત આવ્યો હતો અને કવિનને કહ્યું કે તેમના માતા-પિતા તેને મળવા માંગે છે. સૃજિતે તેને પોતાની સાથે બાઇક પર આવવા કહ્યું હતું. માત્ર બે જ શેરી પસાર થઈ પછી સૃજિત રોકાયો હતો, છરી કાઢીને ઠંડે કલેજે કવિનની હત્યા કરી નાખી હતી.

એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કવિન, સુભાષિની અને સૃજિત વર્ષોથી ગાઢ મિત્રો રહ્યા હતા. છતાં કવિન પર હુમલો કરતી વખતે સૃજિતે કહ્યું હતું, "એક પલ્લાર [અનુસૂચિત જાતિનો] છોકરાને અમારા પરિવારની છોકરી જોઈએ છે? હવે જ મારા માતાપિતાને શાંતિ થશે."

કવિનને મારતા પહેલા સૃજિતના બરોબર આ જ શબ્દો હોવાનું કહેવાયું હતું. સૃજિતના માતાપિતા બંને પોલીસ અધિકારીઓ છે.

કવિન એક એન્જિનિયરિંગ સ્નાતક હતા. સમાજ એ ખતરનાક ભ્રમણા હેઠળ જીવે છે કે શિક્ષણ, રોજગાર, નાણાકીય સ્થિરતા નાતજાતને ભૂંસી શકે છે. કવિનના કિસ્સામાં એવું બન્યું નહોતું.

કવિના મોત પછી મને જાણે હું એક હાલતુંચાલતું શબ હોઉં એવું લાગે છે. તમે નાતજાત ગત હત્યાના સાક્ષી બનો ત્યારે એ તમારી અંદર કંઈક બદલી નાખે છે. તે તમારી સલામતીની ભાવના, સ્પષ્ટતા, ઓળખ પણ છીનવી લે છે. હું મારી જાતને ફરીથી શોધવાનો પ્રયાસ કરું છું, આ પ્રકારની હિંસાના સંપર્કમાં આવતા પહેલા હું જે હતો તે ફરીથી બનવા માટે. એ મુશ્કેલ છે. એ પીડાદાયક છે.

આ દુઃખ ફક્ત કવિન કે તેના પરિવાર માટે નથી. તે મારા પોતાના એક અંશ માટે છે જે કાયમ માટે બદલાઈ ગયો છે. કવિન ફક્ત એક પીડિત નહોતો; તે એક પ્રકાશ હતો, એક દુર્લભ હૂંફ હતો, એક એવી વ્યક્તિ હતો જેણે બીજાઓને સ્વીકૃત, સુરક્ષિત અને મહત્ત્વપૂર્ણ હોવાનો અનુભવ કરાવ્યો હતો. તે ખરેખર એક સારો માણસ હતો. આ જ કારણ આ નુકસાનને અસહ્ય બનાવે છે. દુનિયાએ ફક્ત એક જીવન ગુમાવ્યું નથી; તેણે એક એવી વ્યક્તિ ગુમાવી છે જેણે બીજાઓને માટે જીવન સારું બનાવ્યું હતું.

હું વ્યક્તિગત રીતે જેનો સાક્ષી બન્યો હોઉં એવું આ ત્રીજું 'ઓનર' કિલિંગ છે. લગભગ એક વર્ષ પહેલાં મેં પળ્ળીકરણઈમાં પ્રવીણની હત્યાને આવરી લીધી હતી. કવિનનું મૃત્યુ એ જ ભયાનકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. બંને પર એટલી ક્રૂરતાથી હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો કે તેમની માતાઓ તેમને ઓળખી પણ શકી નહોતી. આ માત્ર હત્યાઓ નહોતી; તે ઈતિહાસને ભૂંસી નાખવાના કાર્યો હતા.

મારા મગજમાં જે કાયમી છાપ રહી જાય છે તે છે કવિનની માતાની તાકાતની. અકલ્પનીય પીડા વચ્ચે પણ ગભરાવા કે નિરાશ થવાને બદલે તેઓએ પોતાની જાતને જે સ્થિરતા ને સંયમિતતાથી સંભાળી હતી તેને શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય એમ નથી. કદાચ એક શિક્ષક તરીકે તેમણે વિતાવેલા વર્ષોએ તેમને આ આઘાત સહન કરવાની ભાવનાત્મક શક્તિ આપી હતી. કવિનની દફનવિધિ પછી જ્યારે હું તેમને મળ્યો ત્યારે તેમનું ઘર શાંત હતું, દુઃખથી ભારે. હા, તેઓ ભાંગી પડ્યા હતા, પરંતુ ન્યાય માટે, પોતાના દીકરા માટે, સત્ય માટે લડવા કૃતનિશ્ચયી હતા.

લાંબા સમયથી નાતજાત ગતજુલમ વિશે લખનાર વરિષ્ઠ પત્રકાર અને કોમરેડ જેયરાણીએ મને કહ્યું, "આપણો સમાજ બિલકુલ બદલાયો નથી, કોમરેડ. હવે ફરક એટલો જ છે કે સોશિયલ મીડિયા અને સીસીટીવીને કારણે કેટલાક સત્યો દેખાય છે." તેમણે ઉમેર્યું કે ઉડુમળઈ શંકરના કેસની જેમ કવિનના કેસે ફક્ત વીડિયો પુરાવાને કારણે ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. બીજા ઘણા કેસ તરફ કોઈનું ધ્યાન જતું નથી. તેમણે કહ્યું, "હવે ઓનર કિલિંગ સાંસ્કૃતિક બની ગયું છે. તહેવારો અથવા ધાર્મિક વિધિઓની જેમ તે સામાન્ય બની ગયું છે."

આંતર-જાતિય પ્રેમ અથવા અવજ્ઞા માટે આ કહેવાતી "સજા" ને હવે એક સાંસ્કૃતિક કૃત્ય ગણવામાં આવે છે. શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટ/શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ્સ એક્ટ (અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ અધિનિયમ) ના તથ્યો અથવા કાનૂની પરિણામો ક્યારેય તેમના વિચારોને પ્રભાવિત કરતા નથી; તેમની માનસિકતા બદલાતી નથી.

સોશિયલ મીડિયાના આવ્યા પછી આ જ્ઞાતિવાદી વિચારો દેખાતા થયા છે. હજી માંડ મૂછનો દોરો ફૂટ્યો હોય એવા યુવાન છોકરાઓ તેમની બહેનોના પ્રેમીઓને મારી નાખવા વિશે સાવ સહજ રીતે બોલે છે. આ એક ભયાનક વાસ્તવિકતા છે જેમાં આપણે જીવી રહ્યા છીએ.

તિરુન્નેલવેલીની સરકારી હોસ્પિટલના કેઝ્યુઅલ્ટી વોર્ડમાં હંમેશા અંધાધૂંધી રહે છે. તમિળનાડુના દક્ષિણ જિલ્લાઓમાં, ખાસ કરીને તિરુન્નેલવેલીમાં, દલિત વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો નાતજાત આધારિત હિંસાનો ભોગ બન્યાના સમાચાર ક્યારેય અટકતા નથી. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર છે કે આઈસીયુ હંમેશ ભરેલું રહે છે.

હું દેવેન્દ્રરાજને મળવા ગયો ત્યારે હંમેશની જેમ પોલીસે મને અટકાવ્યો હતો. ફક્ત ડાબેરી પક્ષોના સાથીઓની મદદથી જ હું અંદર પ્રવેશી શક્યો હતો અને ફોટોગ્રાફ્સ લઈ શક્યો હતો. પોલીસે મારા પર પ્રશ્નોની ઝડી વરસાવી હતી, અને ત્યાં હાજર સામ્યવાદી કાર્યકરોએ મને બહાર નીકળવામાં મદદ કરી હતી. હોસ્પિટલ ખાતેના તણાવને કારણે તે દિવસે દેવેન્દ્રરાજના પિતા સાથે વાત કરવી અશક્ય બની ગઈ હતી. હું મદુરાઈ જવા નીકળી ગયો હતો અને બીજે દિવસે તેમનું નિવેદન નોંધવા પાછો ફર્યો હતો.

યાતનાનો ભોગ બનનાર દેવેન્દ્રરાજના પિતા, તંગ ગણેશ, તુતુકુડી જિલ્લાના કરંગુળમ તાલુકાના અરિયનાયકિપુરમના વળ્ળકુળમ ગામના રહેવાસી છે. તેમણે કહ્યું, “મારા દીકરાને બસમાં બેસાડ્યા પછી હું હજી ઘેર પણ પહોંચ્યો નહોતો અને મને ખબર પડી કે નજીકના ગામના ત્રણ માણસોએ મારા દીકરા પર હુમલો કર્યો છે. હું ત્યાં દોડી ગયો હતો અને તેને હોસ્પિટલ લઈ ગયો હતો. જો તે દિવસે હું કામ પર ગયો હોત, તો પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકી હોત. મારો દીકરો કદાચ બચી ન શક્યો હોત.”

તેઓ 10 મી માર્ચ, 2025 ના રોજ દેવેન્દ્રરાજ પરના હુમલાનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે. તેના મૂળ નજીકના ગામમાં યોજાયેલી કબડ્ડી મેચમાં છે જ્યાં બંને કેટેગરીમાં દલિત ટીમ જીતી હતી.

દલિત ટીમનો વિજય નાતજાત આધારિત હિંસા ભડકાવવા માટે પૂરતો હતો. દેવેન્દ્રરાજ તેની પરીક્ષા આપવા જઈ રહ્યો હતો ત્યારે તેઓએ બસ રોકી, તેને ખેંચીને બહાર કાઢ્યો હતો અને રસ્તા પર તેને માર માર્યો હતો. તેના પિતાએ મને આ વાત કરી ત્યારે મારા શરીરમાંથી ભયનું એક લખલખું પસાર થઈ ગયું હતું. આ હિંસા કોઈ રમત વિશે નહોતી, તે તાકાત વિશે હતી. કબડ્ડીમાં વર્ચસ્વ ધરાવતી જાતિના છોકરાઓ સામે એક દલિત વિદ્યાર્થી જીતી ન શકે એ વિચાર આ ક્રૂર કૃત્ય પાછળ છુપાયેલો છે. અને વિડંબના એ છે કે દેવેન્દ્રરાજ તેમના પ્રદેશના શ્રેષ્ઠ કબડ્ડી ખેલાડીઓમાંના એક તરીકે જાણીતો છે.

ડોક્ટરે મને કહ્યું કે તેના માથા અને હાથ પર ઊંડા ઘા હતા, જેમાંથી એક ગંભીર હતો. તેની આંગળીઓ આંશિક રીતે કપાઈ ગઈ હતી અને તેને રુઝાતા બેથી ત્રણ મહિનાનો સમય લાગશે. ડોકટરે કહ્યું, "પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરવામાં આવે તે પહેલાં આંગળીઓ યોગ્ય રીતે જોડાવી જોઈએ."

દેવેન્દ્રરાજ તેમના માતાપિતાનો સૌથીમોટો દીકરો છે. તંગ ગણેશે કહ્યું, "હું ઈંટના ભઠ્ઠામાં કામ કરું છું. મારે બે બાળકો છે. દેવેન્દ્રરાજ મારો સૌથી મોટો દીકરો છે, તે પાળયમકોટ્ટઈની એક શાળામાં અભ્યાસ કરે છે. મારી એક નાની દીકરી છે. હું અને મારી પત્ની બંને દરરોજ ભઠ્ઠામાં જઈએ છીએ."

તેમણે પોતાના જીવન વિશે શાંતિથી વાત કરતા કહ્યું: “હું નાનો હતો ત્યારે મને નાતજાત વિશે કોઈ ખ્યાલ નહોતો. અમારા કોઈ શિક્ષકે ક્યારેય આંબેડકર કે પેરિયાર વિશે વાત કરી નહોતી. મારી 10 મા ધોરણની પરીક્ષા પછી અમારી આર્થિક સંકડામણને કારણે મેં મોટર મિકેનિક્સ શીખવા માટે [વ્યાવસાયિક તકનીકી તાલીમ સંસ્થા] આઈટીઆઈ માં અરજી કરી હતી. તેની પ્રવેશ ફી 650 રુપિયા હતી, એટલી ગોઠવણ કરવાનું પણ મુશ્કેલ હતું. મારી માતાએ બીજાઓ પાસેથી પૈસા ઉછીના લીધા હતા.

"હું એ પૈસા લઈને, કંઈકેટલાંય સપનાઓ લઈને ત્યાં ગયો હતો, હું શીખવા માટે ઉત્સુક હતો. પણ હું ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે અધિકારીઓ અમારામાંથી બે-ત્રણ લોકોના નામો બોલ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે ત્યાં કોઈ સીટ નહોતી. તેમણે અમને બહાર ધકેલી દીધા હતા અને દરવાજા બંધ કરી દીધા હતા. હું પણ તેમાંનો એક હતો. મને સમજાયું નહીં કે તેમણે આવું શા માટે કર્યું હતું. હું તે દરવાજા આગળ રડી પડ્યો હતો. તેઓએ કહ્યું કે મારા માર્ક્સ ઓછા હોવાથી આવું થયું હતું, પણ જો એ સાચું હોય, તો મને પહેલા પ્રવેશ કાર્ડ મળ્યું જ શી રીતે? એ પ્રશ્ન મને વર્ષો સુધી સતાવતો રહ્યો હતો."

અમે પહોંચ્યા ત્યારે તિરુન્નેલવેલીના નાંગનેરીની એ શેરી વેરાન હતી. ચિન્નદુરઈના ઘરને તાળું મારેલું હતું. આખા આંગણામાં લોહીના છાંટા ઉડેલા હતા, તે સુકાઈ ગયા હતા, લોહીવાળા હાથના નિશાન દેખાતા હતા. અમે અંદર પ્રવેશ્યા ત્યારે પણ લોહીની દુર્ગંધ આવતી હતી. ચિન્નદુરઈનું લોહી બધે જ હાજર હોય તેમ લાગતું હતું, કાચી દુર્ગંધ હજી પણ સ્પષ્ટ અનુભવાતી હતી.

ચિન્નદુરઈની સ્કૂલ બેગમાં અમને 100 ટકા માર્ક્સવાળું પરીક્ષાનું પેપર અને પ્રિન્સિપાલ પર લખેલો અધૂરો પત્ર મળ્યા હતા. ચિન્નદુરઈ એક સરકારી શાળાના 11 મા ધોરણનો વિદ્યાર્થી હતો; તે એક નિષ્ઠાવાન વિદ્યાર્થી હતો, તેણે સતત સારો દેખાવ કર્યો હતો. તેની નિષ્ઠાને કારણે તેના શિક્ષકો અને પ્રિન્સિપાલ તેના વખાણ કરતા હતા, એકવાર ચિન્નદુરઈની મહેનતની પ્રશંસા કરવા અને બીજા લોકોને તેનું અનુકરણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા માટે તેના શિક્ષકો અને પ્રિન્સિપાલે શાળાના પ્રવેશદ્વાર પર વિદ્યાર્થીઓને ભેગા કર્યા હતા.

ચિન્નદુરઈને સાથી વિદ્યાર્થીઓ તરફથી સતત જુલમનો સામનો કરવો પડતો હતો, અને ઘણીવાર તે ઘેર રહેવાનું અને શાળામાં ન જવાનું પસંદ કરતો હતો. અંતે, પ્રિન્સિપાલે દરમિયાનગીરી કરી, તેની ચિંતાઓ સાંભળી હતી, અને કાનૂની કાર્યવાહી કરવા માટે લેખિત પત્ર મેળવ્યો હતો. તે દિવસે ઉચ્ચ જાતિના ત્રણ વિદ્યાર્થીઓ સામે શિસ્તભંગના પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા.

એ જ રાત્રે, ત્રણ સગીર અને ચાર પુખ્ત વયના સહિત ઉચ્ચ જાતિના સાત વિદ્યાર્થીઓ ચિન્નદુરઈને ઘેર ગયા હતા. તેમાંના ત્રણ વિદ્યાર્થીઓએ ચિન્નદુરઈ પર એક જ દાતરડાથી હુમલો કરી ઉપરાઉપરી ઘા કર્યા હતા. ચિન્નદુરઈને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરતી તેની બહેન પણ ઘાયલ થઈ હતી. હુમલાની ક્રૂરતા અકલ્પનીય હતી. આ દુર્ઘટના શાળાઓમાં કેટલી હદે જાતિગત દ્વેષ ફેલાયેલો છે તે અને વંચિત સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓને કેટલી હદ સુધીની હિંસા સહન કરવી પડે છે તે દર્શાવે છે.

ચિન્નદુરઈ અને તેની બહેનને તિરુન્નેલવેલી સરકારી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા અને ભારે સુરક્ષા હેઠળ આઈસીયુમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. શરૂઆતમાં મને મળવાની મનાઈ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ હું ચિન્નદુરઈની ખબર કાઢવા આવેલા રાજકીય પક્ષના સભ્યો અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ મોરચાના સભ્યો સાથે અંદર ગયો હતો, મેં ચિન્નદુરઈને જોયો ત્યારે તેના હાથ, પગ અને માથા પર ઠેર ઠેર ઘા હતા, તાજેતરની સર્જરી પછી તેનું શરીર પોલ્ટિસ પ્લાસ્ટરથી ઢંકાયેલું હતું. મને તેના સ્વસ્થ થવા બાબતે ચિંતા હતી, છતાં આટલી પીડા છતાં તેના સૌમ્ય સ્મિતથી મને આશા જાગી હતી.

પીડા હોવા છતાં તે બોલવા માટે મક્કમ હતો, ચિન્નદુરઈએ કહ્યું કે જે દિવસે તેણે પ્રિન્સિપાલને પોતાનો અધૂરો પત્ર આપ્યો તે જ દિવસે હુમલો થયો હતો.

મેં સાંત્વનાના શબ્દો કહ્યા હતા, કેટલાક ફોટા પાડ્યા હતા અને ભારે હૃદયે નીકળી ગયો હતો. તેની માતા સાથે વાત કરવાનું વધુ મુશ્કેલ હતું. ચિન્નદુરઈ પર હુમલો કરનારા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓને ઘેર ઘરેલુ કામકાજ કરનાર તરીકે કામ કરીને તેમણે એકલે હાથે પોતાના બાળકોને ઉછેર્યા હતા અને શિક્ષિત કર્યા હતા. તેમને વિશ્વાસ નહોતો આવતો કે એ જ વિદ્યાર્થીઓ આવી હિંસા કરી શકે છે. તેઓ થાકી ગયા હતા અને શાંત હતા. થોડી વાર પછી હું ત્યાંથી નીકળી ગયો હતો.

આ હુમલો શાળાઓમાં જ્ઞાતિવાદ હજી પણ ઊંડે ઊંડે સુધી જડાયેલો છે એ વાતની સ્પષ્ટ યાદ અપાવે છે.

"આંબેડકર અને પેરિયાર વાંચવાનું શરૂ કર્યા પછી જ મને સમજાયું કે તે માર્ક્સ વિશે નથી. મારી જાતિને કારણે મને નકારવામાં આવ્યો હતો.” આજે પણ શાળા અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે હું જે ફોટોગ્રાફી વર્કશોપનું આયોજન કરું છું તેના દ્વારા હું ઘણા યુવાનોને મળું છું અને તેમની સાથે વાતચીત કરું છું. અને હું જોઉં છું કે વિદ્યાર્થીઓમાં નાતજાત વિષયક જાગૃતિ હજી પણ પીડાદાયક રીતે ઓછી છે.

વધુ ચિંતાજનક બાબત છે તેઓની અનામત અંગેની ધારણા. તેમાંના મોટાભાગના લોકો તેને નકારાત્મક રીતે જુએ છે. સમાજે તેમની વિચારધારા એવી રીતે ઘડી છે કે તેઓ માને છે કે આરક્ષણ દલિત અને આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને "વિશેષાધિકાર" આપે છે. આજે આપણા યુવાનોની આ સ્થિતિ છે.

આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી આ વિષયોના અર્થપૂર્ણ પાઠનો સમાવેશ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. સરકારી લો કોલેજોમાં પણ આંબેડકર ભાગ્યે જ ભણાવાય છે અને તેમના વિચારો વિશે વાત કરવી ઘણીવાર વિવાદાસ્પદ ગણાય છે. કાયદાના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથેની વાતચીત દ્વારા મને આ સમજાયું હતું.

જવાબદાર નાગરિકોનું ઘડતર કરવું એ શાળાઓ અને કોલેજોની ફરજ છે, પરંતુ આ જગ્યાઓ પણ નાતજાત આધારિત ભેદભાવથી ભરેલી છે. પાઠ્યપુસ્તકો ભલે જાહેર કરે કે "અસ્પૃશ્યતા એ પાપ છે," છતાં મેં ક્યારેય કોઈ શિક્ષકને વાસ્તવિક જીવનમાં અથવા યોગ્ય સામાજિક અને રાજકીય સંદર્ભમાં તેનો અર્થ સમજાવતા જોયા નથી.

છેલ્લા આઠ વર્ષથી મેં ફોટોગ્રાફી દ્વારા નાતજાત આધારિત અત્યાચારોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે. ફોટોગ્રાફી વર્કશોપમાં એસસી અને એસટી વિદ્યાર્થીઓ સાથે કામ કરવાથી તેમના અનુભવો અને સતત વાતચીત દ્વારા શાળાઓ અને કોલેજોમાં તેઓ કેવા જુલમનો સામનો કરે છે તે મને સમજાયું હતું.

વિદ્યાર્થીઓ સાથે મુસાફરી કરતી વખતે મેં જોયું છે કે જાતિગત અત્યાચારનો સામનો કરનાર દરેક વિદ્યાર્થી પોતે એ બાબતે કંઈ કરી શકતા નથી એ કારણે સતત માનસિક તકલીફ અને માનસિક આઘાતનો સામનો કરે છે. મેં પોતે પણ આનો અનુભવ કર્યો છે. હું 11 મા ધોરણમાં હતો ત્યારે મારા સહાધ્યાયીઓએ મેં જે કર્યું જ નહોતું એ બાબતનો મારી ઉપર ખોટો આરોપ લગાવ્યો હતો. મને સમજાયું નહીં કે (તેઓ આવું) શા માટે (કરતા હતા) અને હું રડી પડ્યો હતો. આ ઘટનાથી મને ખૂબ દુઃખ થયું હતું, અને હું શાળાએ જવાનું ટાળવા માંડ્યો હતો. (શાળામાં) પાછા ફરવાના વિચાર માત્રથી જ મને ડર લાગતો હતો. મારી માતા દરમિયાનગીરી કરી, મારા વતી અવાજ ઉઠાવીને સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી હતી.

પછીથી, કોલેજમાં, વહીવટીતંત્રે મને 72,000 રુપિયાની શિષ્યવૃત્તિ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. મેં પૂછપરછ કરી ત્યારે તેમણે કહ્યું, "અમારા ટેક્સના પૈસામાંથી તમારા ખર્ચ માટે ચૂકવણી શા માટે કરવી જોઈએ?" અને મને કાઢી મૂક્યો હતો. મને ખબર પણ નહોતી કે શિષ્યવૃત્તિ એ મારો અધિકાર છે. ફોટોગ્રાફી દ્વારા લોકો સાથે કામ કર્યા પછી, એ અનુભવોમાંથી રાજકીય જાગૃતિ મેળવીને, અને આંબેડકર અને પેરિયાર વાંચ્યા પછી જ સમાજનું જાતિ-સંચાલિત સ્વરૂપ મને સમજાયું હતું અને મેં મારા અધિકારો જાણ્યા હતા.

વંચિત સમુદાયોનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાથી અને રાજકીય જાગૃતિ વિકસાવવાથી મને સમજાયું કે શાળામાં મારી ઉપર ખોટા આરોપો મૂકવાનું અને મારી શિષ્યવૃત્તિ નકારવાનું કારણ હું અનુસૂચિત જાતિ સમુદાયનો છું એ હતું. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જ્યારે (કોઈનું) કંઈક ખોવાઈ જાય છે ત્યારે વંચિત સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓ પર સૌથી પહેલા શંકા કરવામાં આવે છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ખોટા આરોપોને કારણે સતત માનસિક તકલીફ સાથે જીવે છે. આજે પણ શિક્ષકોએ સફાઈ કર્મચારીઓના બાળકોને શૌચાલય સાફ કરવા દબાણ કર્યું હોવાના અહેવાલો વાંચવામાં આવે છે.

શાળાઓ અને કોલેજોમાં નાતજાત આધારિત ભેદભાવ ચાલુ રહે છે અને આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી આને સુધારવામાં નિષ્ફળ જાય છે. ભારતમાં, આપણે ક્યારેય 'નાતજાત-મુક્તિ' કાર્યક્રમ કર્યો નથી. સ્વતંત્રતા પછીના 75 વર્ષોમાં, આપણે નાતજાત વ્યવસ્થાને નાબૂદ કરવાને બદલે તેને સુરક્ષિત રાખી છે.

જર્મની જુઓ. નાઝી શાસન પછી તેઓએ તેમના ગુનાઓ છુપાવ્યા નહોતા; તેઓએ તેમનો સામનો કર્યો હતો. શૈક્ષણિક સુધારા અને 'ડિનાઝીફિકેશન' (નાઝી વિચારધારાના નાબૂદીકરણ) એ એક આખી પેઢીને નફરતથી મુક્ત થવામાં મદદ કરી હતી. બાળકોને તેમના પૂર્વજોના ગુનાઓ માટે માફી માગવાનું શીખવવામાં આવ્યું હતું. આ રીતે સમાજ તંદુરસ્ત બને છે.

આ અન્યાયનો સામનો કરવા માટે અપાર ભાવનાત્મક શક્તિની જરૂર પડે છે. વારંવાર થતી જાતિગત હિંસાથી ડરીને ઘણા વિદ્યાર્થીઓ મૌન રહે છે, પોતાનું દુઃખ સહન કરીને આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ચિન્નદુરઈ તેના પર થયેલા જીવલેણ હુમલામાંથી બચી ગયો. પાછળથી ઇન્ટરવ્યુ લેવામાં આવ્યો ત્યારે તેણે કહ્યું, "જેઓ મને નુકસાન પહોંચાડે છે તેઓ પણ સારી રીતે અભ્યાસ કરીને સારા હોદ્દા પર પહોંચવા જોઈએ." તેની ક્ષમા એ નિર્દોષતા દર્શાવે છે જેને આ હિંસક સમાજ લાયક નથી.

12 મી ફેબ્રુઆરી, 2025 ના રોજ, શિવગંગઈ જિલ્લામાં, માણમદુરાઈ તાલુકાના મેળપ્પડવૂર ગામના એક દલિત યુવાન પર ઉચ્ચ જાતિના પુરુષોએ ક્રૂર હુમલો કર્યો હતો. તેઓએ તેને રોકીને નાતજાત આધારિત ગાળો ભાંડી હતી અને હથિયારોથી હુમલો કરતા પહેલા કહ્યું હતું, "અમારી સામે વાહન ચલાવવાની તમારી જાતિના કોઈની હિંમત જ શી રીતે થઈ?"

યાતનાનો ભોગ બનનાર, શિવગંગઈ સરકારી કોલેજના બી.એસસીના ત્રીજા વર્ષના વિદ્યાર્થી અય્યાસામીને મદુરાઈની સરકારી હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. બે દિવસ પછી મેં તેની મુલાકાત લીધી. તેણે યાદ કર્યું હતું, “તેઓએ કહ્યું હતું, ‘એક પેરિયાર છોકરાને બુલેટ [મોટરબાઈક] જોઈએ છે? અમારી શેરીઓમાં (બુલેટ) ચલાવવી છે? હિંમત છે તારામાં એટલી?’ પછીથી તેઓએ મારી પર હુમલો કર્યો હતો. તેઓએ મારી ગરદન પર દાતરડું તાક્યું હતું, પરંતુ મેં મારી જાતને બચાવવા માટે મારા હાથ ઊંચા કરી દીધા હતા અને મને ઘા પડ્યો હતો. મારી બાઇક પાછળ છોડી દઈને હું દોડ્યો, ત્યારે તેઓએ મારા પર છરી ફેંકી હતી. સદનસીબે, મારા ખિસ્સામાં રહેલા મારા ફોનને કારણે છરી મને વાગતા રહી ગઈ હતી; નહીંતર, મારો પગ કપાઈ ગયો હોત, અને હું છટકી શક્યો ન હોત.”

તેમના મોટા ભાઈ પોન્મુતુએ મને કહ્યું કે પાછળથી હુમલાખોરોએ તેમના ઘરમાં તોડફોડ કરી હતી. તેમણે કહ્યું, "અમારી પ્રગતિ તેમને લાંબા સમયથી પરેશાન કરી રહી છે."

અમારી વાતચીત દરમિયાન, અય્યાસામીએ ઉમેર્યું હતું કે તેણે હવે સખત અભ્યાસ કરીને સત્તાના હોદ્દા હાંસલ કરવાનું નક્કી કર્યું છે.

ઘણા જિલ્લાઓમાં, જ્યારે પણ દલિત સમુદાયોની આર્થિક અથવા સામાજિક પ્રગતિ થાય છે ત્યારે તેઓ વારંવાર હિંસક પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરે છે.

પત્રકારત્વમાં દલિત અવાજો ભાગ્યે જ ન્યૂઝરૂમમાં પ્રવેશે છે, અને વંચિત સમુદાયોની વાર્તાઓ ભાગ્યે જ હેડલાઇન્સ બનાવે છે. આંકડાકીય રીતે, પ્રસારમાધ્યમોમાં નિર્ણય લઈ શકવાની સત્તા ધરાવતા પદો પર દલિતોની ટકાવારી શૂન્ય છે.

પી. સાંઈનાથે આ વિશે વિસ્તૃત રીતે લખ્યું છે. તેઓ કહે છે, “ભારતીય લોકશાહીમાં પ્રસારમાધ્યમો સૌથી વધુ બહિષ્કૃત કરતી સંસ્થાઓ છે એ વિષે મારા મનમાં કોઈ શંકા નથી. તમે બીજા બધા ક્ષેત્રો - વિધાનસભા, ન્યાયતંત્ર, કારોબારી, શિક્ષણજગત, ગમે તે ક્ષેત્ર - ની વાત લો. બધામાં, ભલે ગમે તેટલું ઓછું પણ, દલિતોનું પ્રતિનિધિત્વ રહ્યું છે. પ્રસારમાધ્યમોમાં તો પરિસ્થિતિ ઘણી વધારે ખરાબ છે. અહીં તો તે લગભગ અસ્તિત્વમાં જ નથી. ભારતે બે રાષ્ટ્રપતિઓ જોયા છે, જેઓ દલિત હતા. આપણે કેન્દ્રીય મંત્રીઓ - ભલે ગમે તેટલા ઓછા હોય, પણ - જોયા છે, જેઓ દલિત હતા. યુનિવર્સિટીઓના ઘણા દલિત કુલપતિઓ રહી ચૂક્યા છે. કેટલાક દલિત મુખ્યમંત્રી રહી ચૂક્યા છે. બે દલિત ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશો રહી ચૂક્યા છે (આ એવો હોદ્દો છે જ્યાં કોઈ અનામત નથી. તેથી, દલિતોમાં યોગ્યતા નથી એવો સવાલ જ નથી).

"તેમ છતાં, અખબાર જગતમાં, રાષ્ટ્રીય દૈનિકોમાં, એક પણ દલિત મુખ્ય ઉપ-સંપાદક શોધવાનો પ્રયાસ કરો. અથવા ટેલિવિઝન પર એક દલિત એન્કર. તમે લાંબા સમય સુધી શોધતા જ રહી જશો. તેમને પ્રતિનિધિત્વ આપવા સામે એક વણકહી દુષ્ટતા અને વિરોધ છે. કોઈ ક્વોટા કે અનામત નથી. પ્રસારમાધ્યમની સામાજિક સંવેદનશીલતા એક દંભી ગડબડ છે."

જ્યારે અમારા જેવા લોકો આ વાસ્તવિકતાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે, ત્યારે અમે દુર્લભમાંના દુર્લભ, થોડા લોકોમાંના છીએ. અને તેની સાથે જવાબદારી આવે છે.

આ વાર્તા મૂળ તમિળમાં પ્રકાશિત થઈ હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક