ବସ୍ତରରେ କାଠରୁ ଖୋଦିତ ଜୀବନ

ମହିଳାମାନେ ଝୁଡ଼ି ଧରି ଚାଲୁଥାଆନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହାତରେ ଟାଙ୍ଗିଆ, ଚାଷୀମାନେ ଶଗଡ଼ ଚଲାଉଥାଆନ୍ତି, ଗୌଡ଼ ମାରିଆଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତର ତାଳେ ତାଳେ ନାଚୁଥାଆନ୍ତି ଯୁବକଯୁବତୀମାନେ- ସତେ ଯେମିତି ଗଡ଼ବେଙ୍ଗାଲ ଗାଁର ବାଉଁଶ ବାଡ଼ ଘେରା ଏହି ପୁରୁଣା କଚ୍ଚାଘର ଅଗଣାକୁ ଅବତରି ଆସିଛି ଗୋଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର ସଂସାର । ନାରାୟଣପୁରର ଘଞ୍ଚ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ଇଲାକାରେ ରହିଛି ଏହି ଗାଁ । ଏଣେତେଣେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ସଦ୍ୟ କଟା କାଠପଟା ଓ କାଠଖଣ୍ଡର ସବୁଜ ଉଷ୍ମତା ଓ ମାଟିର ବାସ୍ନାରେ ଭରି ଯାଇଥାଏ ସାରା ପରିବେଶ । କେତେକ କାଠରେ ଅଧା ଖୋଦେଇ କାମ ହୋଇଥାଏ । ସତେ କି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ କହିବାକୁ ସଭିଏଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଆନ୍ତି । ଠିକ୍‌ ସେମିତି ନିଜର ସାଜ ସରଞ୍ଜାମ, କାଠଖଣ୍ଡ ଏବଂ ପ୍ରଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଗହଣରେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଆନ୍ତି ବୃଦ୍ଧ ପଣ୍ଡି ରାମ ।

ଚକା ମାଡ଼ି ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଟିକେ ଆଗକୁ ଝୁଙ୍କି ପଡ଼ି, ଖୋଦେଇ କରାଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କାଠ ଖଣ୍ଡକୁ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳ, ମୋତିଆ ବିନ୍ଦୁ ପୀଡ଼ିତ ଆଖିର ସୁରକ୍ଷା ଲାଗି ସେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଚଷମା କାଚ ଭିତରୁ ନିରେଖି ଦେଖିବା ସହିତ ତାହାର କଳା କାରିଗରୀକୁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ରୂପ ଦେଉଥାଆନ୍ତି ଏହି ୭୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବୃଦ୍ଧ ଜଣକ । ମଝିରେ ମଝିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସରଞ୍ଜାମଗୁଡ଼ିକର ନାଁ କହୁଥାଆନ୍ତି- ଛେନି, ତ୍ରିକୁନ, ରେଗି, ପଟାସି, ହାତୋଡ଼ି । କାଠରେ ଖୋଦେଇ ଲାଗି ପ୍ରତି ଥର ହାତ ଚଳାଇବା ବେଳେ, ଅନେକ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କେତେକ ପରାମର୍ଶ ଦେବା ସହିତ କାମ ସମୟରେ ସତର୍କ ରହିବା ଲାଗି ତାଙ୍କ ମାତୃଭାଷା ‘ଗୋଣ୍ଡି’ରେ ବୁଝାଇ ଦେଉଥାଆନ୍ତି । କାଠ ଉପରେ ସେ ଖୋଦେଇ କରୁଥିବା ପ୍ରତିଟି ରେଖା କହେ ଜଙ୍ଗଲର କଥା ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ସହ ତାଳମେଳ ରଖି ତାଙ୍କ ମୁରିଆ ଗୋଣ୍ଡ ସଂପ୍ରଦାୟର ଗୋଟିଏ ପିଢ଼ି ବିତାଇ ଦେଇଥିବା ଜୀବନର କାହାଣୀ ।

ହେଲେ, ଆଜିକାଲି କାମ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର କଥା, ଏବଂ କାମ ନକରି ରହିବା ଆହୁରି କଷ୍ଟକର । “ସେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାଠଖଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଦେଲେ ହେଲା, ଆଉ ସେ ଜାଣନ୍ତି ଠିକ୍‌ କ’ଣ କରିବାକୁ ହେବ, ଏଥିରେ କେଉଁ କାମ କଲେ ଭଲ ହେବ,” ତାଙ୍କ ପୁଅ ବଲଦେବ କହନ୍ତି । ସେ ବି ଜଣେ କାଠଶିଳ୍ପୀ । “ମୋର ନିଃଶ୍ୱାସ ଭଳି ଏହି କାମ ମୋ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ”, ପଣ୍ଡି ରାମ କହନ୍ତି, “ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ମୁଁ ହୁଏତ ଆଉ ବଞ୍ଚି ପାରିବିନି ।” ସେ ବାରଣ୍ଡାରେ ବସିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଖପାଖରେ ଥିବା ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ କାଠ ଘଷି ପାଲିସ୍ କରୁଥାଆନ୍ତି ତ ଆଉ କିଏ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦେଇରେ କିମ୍ବା କାଠ ନେବା ଆଣିବାରେ ଲାଗିଥାଆନ୍ତି ।

“ଆଗରୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକ ଗାଉଁଲି କାମ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲି,” ପଣ୍ଡି ରାମ କହନ୍ତି । “ପରେ ଯେତେବେଳେ ସହରୀ ଲୋକେ ଏହାକୁ ପସନ୍ଦ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି ଯେ ଏହା ମୋର ଜୀବିକା ହୋଇପାରିବ । ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ପାଖରୁ ଶିଖିଥିବା କଳା କାରିଗରୀକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗେଇ ନେଇ ଏହାକୁ ମୋର ଜୀବନ ବୋଲି ବିଚାରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲି ।” ତାଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟର ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ, ଏବଂ ତା ସହିତ ଖୋଦେଇ କରି କାଠରେ ପ୍ରାଣ ସଞ୍ଚାରିତ କରିବାର ପ୍ରାଚୀନ ଲୋକକଳାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଙ୍କର ଏହି ଦୀର୍ଘ ୩୫ ବର୍ଷର ସାଧନା । କାଠ ଏବଂ କାଠ ଖୋଦେଇରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଉଭୟ ଘରକରଣା ଓ ସାଜସଜ୍ଜା ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟର ଘର, ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତି, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଏବଂ ନିତିଦିନିଆ ଜୀବନର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଥିଲା ସିନା, ଜୀବିକା ଅର୍ଜନର ପନ୍ଥା ନଥିଲା ।

“ସେ ସମୟରେ, ଚାଷବାସ ଛାଡ଼ି ଦେବା ମୋ ବାପାଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜ ନଥିଲା,” ଅତୀତରେ ଏହିଭଳି ଗୋଟିଏ ସମୟ ସଂପର୍କରେ କହନ୍ତି ପଣ୍ଡି ରାମ । “ଆରମ୍ଭରୁ, ମୁଁ ବି ଜାଣି ନଥିଲି ଯେ ଏହାକୁ କଳା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ । ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖୁଥିଲି, ଜୀବଜନ୍ତୁ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ଚାରାଗଛ, ସେ ସବୁକୁ କାଠ ଉପରେ ତୋଳି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି । ମୋ ବାପାଙ୍କୁ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିଲି, ତାଙ୍କ ସହିତ ବଜାରକୁ ଯାଉଥିଲି; ଏବଂ ତାଙ୍କରି ପାଖରୁ ମୁଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖୋଦେଇ କରାଯାଇଥିବା କାଠ ପାନିଆ ତିଆରି କରିବା ଶିଖିଲି ।

“କୋଇ ବଡ଼ି ବାତ୍‌ ନହିଁ ହୈ, ୟେ କାମ ଶିଖା ହୈ । ଅବ କୋଇ ନକ୍କାଶୀ ନହିଁ ଜିସେ ମେଁ ନା କର ସକୁଁ । ପର କଙ୍ଘି ଜୋ ମୈନେ ବନାଇ ଥୀ ଉସେ ଆଜ ତକ୍‌ ମେରେ ବେଟେ ନହିଁ ବନା ପାୟେ (ଏଇଟା ଏତେ ବଡ଼ କାମ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି କାରିଗରୀ ଶିଖିଲି । ଏବଂ ଏବେ ଏମିତି ଖୋଦେଇ କାମ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ମୁଁ କରିପାରିବିନି । କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତିଆରି କରିଥିବା ସେହି ପାନିଆ ଭଳି ଆଉ ଗୋଟିଏ ପାନିଆ ଆଜି ଯାଏଁ ମୋ ପୁଅମାନେ ତିଆରି କରିପାରିଲେନି),” ଗର୍ବର ସହିତ ଅଳ୍ପ ହସି ସେ କହନ୍ତି ।

ତାଙ୍କର ବାର ଜଣ ପୁଅଙ୍କ ଭିତରୁ ଚାରି ଜଣ କାଠ ଖୋଦେଇ କାମ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତିକୁ ଆପଣେଇ ନେଇଛନ୍ତି । “ମୋ ପରିବାର ଏହି କଳା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏହି କାମରେ ମୋର ଚାରି ଜଣ ପୁଅ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଦରକାର ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପିଲାମାନେ ବି ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।” ବଜାରରେ ଚାହିଦା ଅଧିକ ହେଲେ, ଘରର ମହିଳାମାନେ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି ଏବଂ କାଠ ଛେଲିବା ଓ କାଟିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି କାମରେ ତାଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅନେକ କାରିଗରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡି ରାମ ତାଲିମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ କାରିଗର ଦଳର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ ଭୋଣ୍ଡ ପଞ୍ଚାୟତ (ପଶ୍ଚିମ ସିଂହଭୂମ ଜିଲ୍ଲା) ବାସିନ୍ଦା ଶୁକଦେବ ମଣ୍ଡାଭି । ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ୨୮ ବର୍ଷ ହେଲା କାମ କରିଆସୁଛନ୍ତି । କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ରର ସହାୟତା ବିନା କେବଳ ମଣିଷ ହାତରେ ଗଢ଼ା ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରିଗରୀ କୌଶଳ ଶିଖିବା ଲାଗି, ଛଅ ବର୍ଷ ତଳେ ସେ ପଣ୍ଡି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ । କାରିଗର ଦଳର ଆଉ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ ବାବୁଲାଲ ମଣ୍ଡାଭି । ସେ ମଧ୍ୟ ସତୁରୀ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସର ଏହି ପ୍ରବୀଣ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ପାଖରୁ ବର୍ଷେ ହେଲା ତାଲିମ ନେଉଛନ୍ତି । ସାରା ରାଜ୍ୟର ବହୁ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କୁ ସେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ବିତରଣ କରିସାରିଛନ୍ତି ।

ସର୍ବଶେଷ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ ୧,୭୦୦ ଆଦିବାସୀ ବସବାସ କରୁଥିବା ଗଡ଼ବେଙ୍ଗାଲର ଦୃଶ୍ୟପଟ୍ଟ ଏବେ ବଦଳିବାରେ ଲାଗିଛି । ପଣ୍ଡି ରାମଙ୍କ ପୁଅ ବଲଦେବଙ୍କ ବିଚାରରେ ଏହାର କାରଣ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍‌ । “ପୂର୍ବରୁ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଧାର ସହିତ ଅଧିକ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହୁଥିଲେ । ଏବେ, ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ ଆସିଯିବା ପରେ ସେମାନେ ନିଜର ସଂସ୍କୃତିକୁ ଭୁଲିଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଉଛନ୍ତି,” ସେ କହନ୍ତି ।

“ଆଗରୁ ଯେଉଁଭଳି ତିହାର (ପର୍ବପର୍ବାଣୀ) ପାଳିତ ହେଉଥିଲା ସେଭଳି ଆଉ କେହି ପାଳନ କରୁନାହାନ୍ତି,” ବଲଦେବ କହନ୍ତି । କାଠ ପଟା ଓ ଖମ୍ବ ଉପରେ ତାଙ୍କ ବାପା ଖୋଦେଇ କରିଥିବା ସଂପ୍ରଦାୟର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳନର ପ୍ରତିକୃତି ଆଡ଼କୁ ତାଙ୍କ ଆଖି ଟାଣି ହୋଇଯାଏ । କୃଷି ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ସୂଚାଇ ଦେବା ଲାଗି ‘ଆମୁସ’, ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଫସଲକୁ ସ୍ବାଗତ କରିବା ଲାଗି ‘ନୂଆଖାଇ’, ଅମଳ ପରେ ଯେଉଁ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ ହେଲା ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ‘ଦିୟାରି’, ଧରିତ୍ରୀ ମାତାକୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବା ସକାଶେ ‘ଚାରୁ’ ଏବଂ ଭୂମିକୁ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ‘ମାଟି’ ପର୍ବ ।

“ଯେଉଁ ଢଙ୍ଗରେ ଏହି ସବୁ ପର୍ବ ପାଳିତ ହେଉଥିଲା ତାହାକୁ ଆଜିର ନୂତନ ପିଢ଼ି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ । ଆମ ଭଳି ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଲାଗି କୌଣସି ପ୍ରକାର ପ୍ରେରଣା ଆଉ ରହିବ ନାହିଁ,” ହଜି ଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ଲାଗି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରି ବଲଦେବ କହନ୍ତି । “ଅତୀତରେ ଏଠାରେ ଏକ ଗୋଟୁଲ (ସମାଜର ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର, ଆଦିବାସୀ ଯୁବକ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ଲାଗି ଏକ ସାମୂହିକ ବାସସ୍ଥଳ ସଦୃଶ ଘର) ଥିଲା । ଏହା ବନ୍ୟାରେ ଧୋଇ ହୋଇଗଲା । ଏବେ ସେମାନେ ନୂଆ ଘରଟିଏ ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଗୋଟୁଲ ଆଉ ଆଗ ଭଳି କାମ କରୁନାହିଁ । ସରକାର ଏବେ ଏମିତି କେତେକ ଘର ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିବା ଭଳି ମନେ ହେବ । ବାସ୍ତବରେ ଏହି ସବୁ ଖୋଦେଇ କଳା ସେହି ସମୟର ସ୍ମାରକ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଜଙ୍ଗଲ, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଏବଂ ସହାନୁଭୂତିକୁ ଜୀବନରୁ ଅଲଗା କରି ହେଉନଥିଲା ।

ତଥାପି, ଏହା କେବଳ ହରାଇବାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ଏଥିରୁ କିଛି ଲାଭ ବି ହୋଇଛି । “ମୋବାଇଲ ଯୋଗୁଁ କେତେକ ଭଲ କାମ ବି ହୋଇଛି । ଏବେ ଆମ କାମ ସଂପର୍କରେ ଅଧିକ ଲୋକ ଜାଣିଛନ୍ତି । ଏମିତି କି ଆମେ ଫୋନ୍‌ରେ କାମର ବରାଦ ବି ପାଉଛୁ,” ବଲଦେବ କହନ୍ତି । ଏଥିରେ ତାଙ୍କ ବାପା ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, “ଏହି କାମ ଯୋଗୁଁ ଆମ ଗାଁ ବାହାର ଦୁନିଆରେ ଆମେ ପରିଚିତ ହୋଇଛୁ । ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ଆମେ ଗର୍ବିତ ।” ପଣ୍ଡି ରାମ ତିଆରି କରିଥିବା ଖମ୍ବ ଓ ଦୁଆର ଏବେ ଭୋପାଳ ଓ ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଆଦିବାସୀ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଉଛି । ବସ୍ତରର ଚିତ୍ରକୂଟ ଭଳି କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀରେ ତାଙ୍କ କାଠ ଖୋଦେଇ କାମ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । “ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବ ଲାଗି ଏବେ ବି ମୁଁ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି କାରିଗରୀର ବିଭିନ୍ନ ଜଟିଳ ଦିଗ ସଂପର୍କରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ,” ପଣ୍ଡି ରାମ କହନ୍ତି ।

ହେଲେ, ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍‌ ଆସିବାର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଖ୍ୟାତି ହାସଲ କରିଥିଲେ । ୧୯୮୦ରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବୟସ ମାତ୍ର ୨୫ ବର୍ଷ । ଭାରତ ଭବନରେ ବହୁବିଧ କଳାକୃତିର ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ପରିସର ସ୍ଥାପନ ସକାଶେ ସୁପରିଚିତ ଜଗଦୀଶ ସ୍ୱାମୀନାଥନ, ଏକ ଆଦିବାସୀ କଳା ସଂଗ୍ରହାଳୟ ସ୍ଥାପନର ପରିକଳ୍ପନା କରିଥିଲେ । ସେ ପଣ୍ଡି ରାମଙ୍କ କାମ ଦେଖିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଭୋପାଳକୁ ଡାକିଥିଲେ । “ସେହି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ସବୁ କିଛି ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିଯିବି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି । କିନ୍ତୁ ମୋ ମନ କେବଳ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା । ସେଥିପାଇଁ, କେହି ମୋର କାଠକାମକୁ କିଣନ୍ତୁ କି ନ କିଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏହି କାମ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲି । କିନ୍ତୁ ଭୋପାଳରୁ ଆସିବା ପରେ ମୁଁ ମୋ କାମକୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରଶଂସା ଦେଖିଲି ଏବଂ ଏଥିରୁ ମୋର ଜୀବନଯାପନ ସହଜ ହୋଇଗଲା । ପ୍ରକୃତରେ ମୁଁ ସେତେବେଳେ ଚାଷବାସ ତୁଳନାରେ କାଠ ଖୋଦେଇ କାମରୁ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରିବାରେ ଲାଗିଲି,” ପଣ୍ଡି ରାମ କହନ୍ତି ।

ତଥାପି, ଚାଷବାସ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଗଲା । ଆଜିକାଲି, ଦିନକୁ ଦିନ ତାଙ୍କ ଆଖି ଦୁର୍ବଳ ହେବାରେ ଲାଗିଥିବାରୁ ଆଗ ଭଳି ସେ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦେଇ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି । ଏବେ ସେ ଅଧିକ ସମୟରେ କ୍ଷେତ ଆଡ଼େ ବୁଲିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ରହିଛି କାଠକାମରେ । “ଆଜିକାଲି ସବୁକଥା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଲାଣି । ଏହି କାମ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଭଲ ଗୁଣମାନର କାଠ- ଶାଗୁଆନ, ଶାଳ ଓ ମହୁଆ । ବନ ବିଭାଗର ନିଲାମ ଜରିଆରେ ଆମକୁ ଏହା ମିଳିଥାଏ । ହେଲେ ଆଜିକାଲି ଆଉ ଆଗଭଳି ବନ ବିଭାଗ ଅଧିକାରୀ ନାହାନ୍ତି କି ଭଲ କାଠ ମିଳୁନାହିଁ,” ପଣ୍ଡି ରାମ କହନ୍ତି ।

“ଆମେ ଚାହୁଁ ପ୍ରତିଟି କାଠ ଖୋଦେଇ କାମ ବହୁ ଦିନ ଧରି ରହୁ । ସେଥିପାଇଁ ଚଢ଼ା ଦରର କାଠ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡୁ ପଛକେ, କାଠର ଗୁଣମାନ ସହିତ ଆମେ କୌଣସି ସାଲିସ କରୁ ନାହିଁ,” ବଲରାମ କହନ୍ତି । ଆଜିକାଲି ମିଳୁଥିବା ବରାଦରୁ ଏହି କାରିଗର ଦଳ ଭଲ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି । “ଗୋଟିଏ ଗୋଟୁଲ ସ୍ତମ୍ଭ ୩୫,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବୋର୍ଡ ୭୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ । “ମୋର ଏବେ ବି ସେଦିନର କଥା ମନେ ଅଛି, ଯେଉଁଦିନ କେହି ଜଣେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମୋ ପାଖରୁ ମୁଁ ଖୋଦେଇ କରିଥିବା କାଠମୂର୍ତ୍ତି କିଣିଥିଲେ । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ । ସେଥିପାଇଁ ବି ମୋତେ ବେଶ୍‌ ଭଲ ପଇସା ମିଳିଥିଲା । ସେ ସମୟରେ ମୋତେ ଲାଗିଲା, ଯେମିତି କି ମୁଁ ହିଁ ସଂସାରର ସବୁଠାରୁ ସୁଖୀ ବ୍ୟକ୍ତି ।

“ଆଜିକାଲି ଏତିକି ଯାହା ଫରକ: ଆଗରୁ ଉତ୍କଟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଥିଲା, ବଜାର ନଥିଲା, ଏବଂ ଲୋକେ ମୋ କଳାକୁ ଚିହ୍ନୁ ନଥିଲେ । ଏବେ ମୁଁ ବୁଢ଼ା ହୋଇଗଲିଣି, ମୋ ଆଖି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲାଣି ଏବଂ ଯୁବ ପିଢ଼ିର ଅନାଗ୍ରହ ଯୋଗୁଁ ଏହି କଳା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୋପ ପାଇବାକୁ ବସିଛି,” ଏହି ପ୍ରବୀଣ ଶିଳ୍ପୀ ଜଣକ କହନ୍ତି ।

ଅଗଷ୍ଟ ଶେଷ ଭାଗରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିବା ବେଳକୁ ସେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରୁ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନ ପାଇସାରିଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଗାଁରେ ଏକ କଳା କେନ୍ଦ୍ର ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି କି ପିଲାମାନେ କାଠକୁ ଚିହ୍ନିବେ, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣରେ କାମ କରି ଶିଖିବେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବେ । “ହମ୍‌ ଚାହତେ ହୈଁ କି ୟହ କଲା ବଚ୍ଚୋ ମେଁ ଜୀୟେ । ଜଙ୍ଗଲ କି ଭାଷା, ଲକ୍‌ଡି କୀ ସ୍ମୃତି- ସବ୍‌ ଆନେବାଲି ପିଢ଼ି ତକ୍‌ ଯାୟେ । ମୁଁ ଚାହେଁ ଏହି କଳା ପିଲାଙ୍କ ଭିତରେ ବଞ୍ଚି ରହୁ । ଜଙ୍ଗଲର ଭାଷା ଏବଂ କାଠର ସ୍ମୃତି- ଏ ସବୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ପାଖରେ ପହଞ୍ଚୁ ।

ଏହି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରଥମେ ହିନ୍ଦୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମ୍‌ଏଫ)ର ଏକ ଫେଲୋସିପ୍‌ ସହାୟତାରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍