बस्तरमध्ये लाकडाच्या कलाकुसरीतून घडवलेलं जीवन

डोक्यावर टोपल्या घेऊन चालणाऱ्या स्त्रिया, कुऱ्हाडी हातात धरलेले पुरुष, बैलगाड्या हाकणारे शेतकरी, आणि गौर मारिया नृत्याच्या तालावर नाचणारी तरुण मुलं-मुली — गढबेंगळ या नारायणपूरच्या घनदाट उष्णकटिबंधीय जंगलातील गावात असलेल्या या जुन्या मातीच्या, बांबूच्या कुंपणाने वेढलेल्या घराच्या अंगणात जणू गोंड आदिवासींचं संबंध जगच उतरलंय. आजूबाजूला अर्धवट कोरलेले, नव्याने कापलेले लाकडाचे तुकडे विखुरलेले आहेत. लाकडाचा उबदार, मातीचा, हिरवळीसारखा सुगंध हवेत भरलेला आहे. प्रत्येक तुकडा जणू एक गोष्ट सांगायची वाट पाहतो आहे — जसं आपली साधनं, लाकूड आणि शिकणारी तरुण पिढी यांच्यात बसलेले हे ज्येष्ठ पांडी राम.

गुडघ्यावर बसून, लाकडाच्या एका छोट्या कोरलेल्या तुकड्यावर वाकून, मोतिबिंदू झालेल्या कमकुवत डोळ्यांनी चष्म्यामागून बारकाईने पाहत, हा सत्तर वर्षांचा कलाकार आपल्या कलाकृतीला शेवटचा हात देतो आहे. ते अधूनमधून आपल्या खास साधनांना त्यांच्या स्थानिक नावांनी हाक मारतात — छेन्नी, त्रिकोण, रेगी, पटाशी, हातोडी. आपल्या हातांच्या प्रत्येक हालचालीतून आणि गोंडी मातृभाषेतून कधी सल्ला तर कधी इशारा करत ते आपल्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतात. पांडी राम यांनी लाकडावर कोरलेली प्रत्येक ओळ जंगलाच्या श्वासाशी लय साधून आहे आणि त्या जंगलाशी सुसंगतपणे जगलेलं जीवन त्यांच्या मुरिया गोंड समुदायातल्या एका पिढीला स्पष्टपणे आठवतं.

आजकाल त्यांना काम करणं कठीण झालं आहे. पण त्याहूनही जास्त कठीण आहे ते त्यापासून दूर राहणं. “ते फक्त एखादाच तुकडा हातात घेतात आणि त्यांना तत्क्षणी कळतं — काय योग्य आहे, कुठे अजून काम करणं आवश्यक आहे,” असं कलाकार असलेला त्यांचा मुलगा बलदेव सांगतो. “ही कला माझ्या श्वासाइतकीच महत्त्वाची आहे,” पांडी राम म्हणतात. “जर मी तिला सोडलं, तर कदाचित मीही जास्त काळ जगणार नाही.” ते ओसरीत बसले आहेत, आजूबाजूला चार-पाच जण लाकूड घासण्यात, मूर्ती कोरण्यात किंवा लाकडाचे तुकडे हलवण्यात गुंतलेले आहेत.

“आधी मला वाटायचं ही फक्त गावातली आणि गावापुरतीच अशी गोष्ट आहे,” पांडी राम सांगतात. “पण शहरातल्या लोकांनी तिची कदर करायला सुरुवात केली, तेव्हा लक्षात आलं की यावर आपल्याला आपला उदरनिर्वाह चालवता येईल. मग माझ्या वडिलांकडून मिळालेलं कौशल्य हळूहळू घडवत, मी याच कलेला माझं आयुष्य बनवलं.” त्यांची पस्तीस (३५) वर्षांची साधना आपल्या समाजाचा समृद्ध वारसा आणि लाकडात कोरीव काम करण्याची प्राचीन कला जिवंत ठेवण्यासाठीच वाहिलेली आहे. घरगुती वापरासाठी असो वा सजावटीसाठी — लाकूड आणि त्यापासून बनवलेल्या वस्तू या समाजाच्या घरात, निरनिराळ्या विधींमध्ये, सण-समारंभात आणि रोजच्या आयुष्यात अगदी सहजपणाने सामावून गेल्या आहेत; त्या वस्तू काही तेंव्हा केवळ उपजीविकेचा मार्ग नव्हत्या.

त्या काळाची आठवण सांगताना पांडी राम म्हणतात, “त्या वेळी माझ्या वडिलांना शेती सोडणं काही सोपं नव्हतं. सुरुवातीला मीही याकडे कलेचं काम आहे असं पाहात नव्हतो. जंगलात जे काही दिसायचं—प्राणी, झाडं, वनस्पती—ते सगळं मी फक्त लाकडावर उतरवायचा प्रयत्न करायचो. वडिलांना काम करताना पहायचो, त्यांच्यासोबत बाजारात जायचो; त्यांच्याकडूनच मी सुंदर कोरीव लाकडी कंगवा बनवायला शिकलो.”

"फार काही मोठी गोष्ट नाहीये. हे काम मी शिकून घेतलं आहे." (“कोई बड़ी बात नहीं है, ये काम सीखा है।). आता असं कुठलंच नक्षीकाम नाही जे मी करू शकणार नाही. पण तेव्हा जो कंगवा मी बनवला होता तो कंगवा मात्र माझ्या मुलांना आजवर बनवता आलेला नाही” ते अभिमानाने पण हसत हसत म्हणतात.

त्यांच्या बारा मुलांपैकी चार जण हे लाकडाचं कोरीव काम करतात, तर उरलेले वेगवेगळ्या व्यवसायात आहेत. “माझं कुटुंब या कलेवर अवलंबून आहे. माझे चार मुलगे या कामात मला मदत करतात. गरज असेल तेव्हा त्यांच्या बायका आणि मुलंही मदतीला येतात.” मागणी जास्त असली की स्त्रिया पुढे येऊन लाकूड सोलणं आणि कापणं अशी विविध प्रकारची कामं करतात. पांडी राम यांनी आजपर्यंत त्यांच्या समुदायातील अनेक कलाकार घडवले आहेत.

त्यांच्या टीममधील सुकदेव मांडवी हे भोंडा पंचायत (पश्चिम सिंगभूम जिल्हा) इथून आलेले असून गेली २८ वर्षे या क्षेत्रात काम करत आहेत. सहा वर्षांपूर्वी ते पूर्णपणे हातांनी म्हणजेच एकाही यंत्राविना केल्या जाणाऱ्या या कलेच्या बारकाव्यांचा अभ्यास करण्यासाठी पांडी राम मांडवी यांच्याकडे आले. टीममधीलच बाबूलाल मांडवी गेल्या एका वर्षापासून या सत्तरी ओलांडलेल्या गुरूंकडे प्रशिक्षण घेत आहेत. पांडी राम यांनी राज्यभरातील अनेक कलाकारांना हे लाकडाचं कोरीव काम करण्याचं ज्ञान दिलं आहे.

मात्र गढबेंगलमध्ये चित्र बदलत आहे. नुकत्याच केलेल्या जनगणनेनुसार येथे १,७०० आदिवासी राहतात. या सगळ्या मागे स्मार्टफोन कारणीभूत आहे असं पांडी राम यांचा मुलगा बलदेव याला वाटतं. “पूर्वी लोक आपल्या संस्कृतीशी अधिक जोडलेले होते. आता मोबाइल आले आणि लोकं आपलीच संस्कृती विसरत चालले आहेत,” तो म्हणतो.

“आम्ही जसे सण साजरे करायचो तसे आता कोणीच करत नाही,” बलदेव म्हणतो. त्याच्या वडिलांनी लाकडी पॅनल्स आणि खांबांवर कोरलेल्या चित्रांकडे त्याची नजर फिरते, जी समाजातल्या वेगवेगळ्या उत्सवांची, सण-समारंभाची आहेत. शेतीच्या कालावधीची सुरुवात दर्शवणारा आमूस, हंगामातल्या पहिल्या उत्पन्नाचा उत्सव नुआखाई, कापणीनंतर जनावरांना सन्मान देणारी दियारी, धरतीमातेप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा चारू आणि मातीचा उत्सव.

“ज्या पद्धतीने तेव्हा सण साजरे होत होते, ते नव्या पिढीला समजणारच नाही. त्यामुळे आता आमच्यासारख्या कलाकारांसाठी काही प्रेरणाच उरणार नाही,” परंपरा हरवत असल्याची खंत व्यक्त करत बलदेव म्हणतो. “इथे कधीकाळी एक गोतुल होतं (तरुण आदिवासी मुलामुलींसाठीचं सामुदायिक शिक्षणकेंद्र, वसतिगृहासारखी जागा), ते पुरात वाहून गेलं. आता नवीन बांधत आहेत. पण गोतुल आता पूर्वीसारखी सक्रिय राहिलेली नाहीत. सरकार ती फक्त लोकांची संस्कृती वाचवत असल्याचं दाखवण्यासाठी उभारत आहे. ही शिल्पं मात्र त्या काळाची खरी आठवण आहेत, जेव्हा जंगल, सण आणि समाजातला एकोपा हे जीवनाचा अविभाज्य भाग होते,” तो पुढे म्हणतो.

मात्र ही गोष्ट काही फक्त नुकसानाची नाही; त्यात काही लाभही आहेत. “मोबाइलमुळे चांगल्या गोष्टीही घडल्या आहेत. आता अधिक लोकांना आमच्या कामाची माहिती आहे. फोनवरूनही आम्हाला ऑर्डर मिळतात,” बलदेव सांगतो. त्याचे वडीलही मान डोलावून म्हणतात, “या कामामुळे आमचं नाव गावाबाहेर पोहोचलं आहे. आम्हाला अभिमान आहे.” पांडी राम यांनी बनवलेले खांब आणि दरवाजे भोपाळ आणि हैदराबाद मधील आदिवासी संग्रहालयांतील प्रदर्शनात ठेवले आहेत. बस्तरमधील चित्रकूटसारख्या पर्यटनस्थळी त्यांची कोरीव कामे कायमस्वरूपी बसवलेली आहेत. “ही परंपरा पुढे चालू राहावी म्हणून मी अजूनही माझ्या मुलांना या कलेचे बारकावे शिकवत असतो,” पांडी राम म्हणतात.

मात्र त्यांचा प्रसिद्धीकडे जाणारा प्रवास स्मार्टफोनच्या खूप आधी सुरू झाला होता. तो १९८०च्या दशकात सुरू झाला, तेव्हा ते केवळ २५ वर्षांचे होते. भारत भवनमधील बहुकला संकुल उभारण्यासाठी ओळखले जाणारे जगदीश स्वामीनाथन यांच्या मनात आदिवासी कलेचा संग्रह उभारण्याची दृष्टी आणि योजना होती. त्यांनी पांडी राम यांचे काम पाहिले आणि त्यांना भोपाळला बोलावले. “तोपर्यंत मला अनेकदा वाटायचं की सगळं सोडून मजुरीच करावी. पण माझं मन या कामातच गुंतलेलं होतं. म्हणून कुणी माझी शिल्पं विकत घेईल किंवा नाही, याची पर्वा न करता मी हेच काम करण्याचा निर्णय घेतला होता. पण भोपाळहून परत आल्यावर जेव्हा माझ्या कलेला मिळालेलं कौतुक पाहिलं, तेव्हा उपजीविकेसाठी यावर अवलंबून राहाणं तुलनेनं सोपं झालं. त्या काळात मला लाकूड कोरीव कामातून शेतीपेक्षा जास्त उत्पन्न मिळू लागलं,” पांडी राम सांगतात.

तरीही शेती ही कायम त्यांच्या आयुष्याचा भाग राहिली. आता डोळे कमजोर होत चालल्यानं पूर्वीसारखी शिल्पं घडवणं कठीण झालं आहे. ते आता शेतात अधिक फेऱ्या मारतात, पण त्यांचं हृदय मात्र आजही लाकूडकामासाठीच धडधडत असतं. “आता परिस्थिती कठीण आहे. या कामासाठी साग, साल, मोह अशा उत्तम दर्जाच्या लाकडाची गरज असते. ते आम्हाला वनविभागाच्या लिलावातून मिळतं. पण आज ना अधिकारी पूर्वीसारखे राहिले आहेत, ना लाकडाची मुबलक उपलब्धता आहे,” पांडी राम म्हणतात.

“प्रत्येक कोरलेली आकृती आम्हाला टिकाऊ हवी असते. म्हणून महाग लाकूड वापरावं लागलं तरी आम्ही गुणवत्तेबाबत मात्र कधीच तडजोड करत नाही,” बलराम सांगतात. आता ऑर्डरमधून सगळ्यांनाच चांगलं उत्पन्न मिळतं. “एक गोतुलचा खांब ३५,००० रुपयांना, तर एक फलक ७०,००० रुपयांना विकला जातो. आजही मला आठवतं, पहिलं शिल्प कुणीतरी माझ्याकडून करून घेतलं होतं. तो सरकारी कर्मचारी होता. त्यासाठी मला चांगली रक्कमही मिळाली होती. आणि त्या क्षणी मला मी जगातला सगळ्यात आनंदी माणूस असल्यासारखं वाटलं.”

“आता फरक इतकाच आहे की तेव्हा प्रचंड गरिबी होती, बाजार नव्हता आणि लोक माझी कला ओळखत नव्हते. आज मी वृद्ध झालो आहे, डोळे कमजोर झाले आहेत आणि समुदायातील तरुणांची उदासीनता या कलेला हळूहळू नामशेष करत आहे,” असे हे ज्येष्ठ कलाकार सांगतात.

गेल्या ऑगस्टमध्ये मी त्यांना भेटलो तेव्हा त्यांना भारत सरकारकडून पद्मश्री सन्मान प्राप्त झाला होता. गावात मुलांना लाकूड ओळखता यावं, साधनांच्या साहाय्याने काम करता यावं आणि आपली संस्कृती जिवंत ठेवता यावी यासाठी ते एक कला केंद्र सुरू करू इच्छित होते. “हम चाहते हैं कि यह कला आनेवाली पिढी में जिंदा रहे. जंगल की भाषा, लकड़ी की स्मृति – सब आने वाली पीढ़ी तक जाए.” — “ही कला मुलांमध्ये जिवंत राहावी, जंगलाची भाषा, लाकडाची स्मृती—हे सगळं पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचावं,” अशी त्यांची इच्छा आहे.

ही कथा मूळ हिंदीतून लिहिलेली आहे.

या वृत्तांकनाला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशनच्या फेलोशिपचे सहकार्य लाभले आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी