કોંક્રિટના પાંજરામાં કેદ: એક આદિવાસીનું શહેરી દુઃસ્વપ્ન

લક્ષ્મી ગાયકવાડ કહે છે, “અમે તો માટીમાં રહેવાવાળા લોકો છીએ, કોંક્રિટની લાદી પર કે ઊંચી ઈમારતોમાં રહેવાવાળા નહીં.” પણ અત્યારે તેઓ જમીનથી કેટલાય ઉપર – 12મા માળે, તેમના પ્રજાપુરપાડાના બે એકરના ખેતરના બદલામાં ફાળવવામાં આવેલા 269 ચોરસ ફૂટના ફ્લેટમાં બેઠાં છે.

લગભગ 75 વર્ષનાં લક્ષ્મી પોતાની આંખોમાં આવેલા આંસુ લૂછતાં કહે છે, “જ્યારે પણ હું નીચે જોઉં છું, ત્યારે મને ડર લાગે છે. એવું લાગે કે જાણે હમણાં જ પડી જઈશ. અમે અહીંનાં નથી. પાડામાં જેવી રીતે મોકળાશથી ફરી શકતી હતી, તેવું અહીં નથી ફરી શકતી.”

તેમનું આ નાનકડું નવું ‘ઘર’ મુંબઈની ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન યોજના (એસઆરએ)નો એક ભાગ છે, જે પશ્ચિમી ઉપનગર અંધેરીના ચકાલા વિસ્તારમાં આવેલા એક બિલ્ડિંગ કોમ્પ્લેક્સમાં છે. તે ઉપનગરીય આરે મિલ્ક કોલોનીના પ્રજાપુરપાડાથી લગભગ 3.7 કિલોમીટર દૂર છે.

આ મિલ્ક કોલોનીની સ્થાપના કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 1949માં કરવામાં આવી હતી – જેમાં 3,160 એકર જમીન પર એક દૂધની ફેક્ટરી અને ઢોર માટેના ગોચરનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારમાં 27 આદિવાસી પાડા છે, જેમની કુલ વસ્તી 8,000થી વધુ છે. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી, અહીં ઝૂંપડપટ્ટીઓ પણ ઊભી થવા લાગી છે.

ગાયકવાડનો પરિવાર એ 70 કોકણા આદિવાસી પરિવારોમાંનો એક છે – જેમાં લગભગ 300 લોકોનો સમાવેશ થાય છે – જેમને એપ્રિલ 2017માં તેમના પાડામાંથી વિસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે મુંબઈ મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (એમએમઆરસી) એ 26 હેક્ટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલા ડેપો અને શેડ બનાવવા માટે જમીનનો કબજો લઈ લીધો હતો.

આ 70 પરિવારોને, આરેના સરીપુત નગરના લગભગ 100 પરિવારો સાથે, 16 માળની એસઆરએ બિલ્ડિંગમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. એસઆરએ એ મહારાષ્ટ્ર સરકારની એક યોજના છે, જે 1995માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા પરિવારોને તેમના ઘરના બદલામાં 250-300 ચોરસ ફૂટના ફ્લેટમાં પુનર્વસન કરવામાં આવે છે.

આરેમાં તોડફોડના થોડાં અઠવાડિયા પહેલાં, પ્રજાપુરપાડા અને સરીપુત નગરના લોકોને ટાઈટલ દસ્તાવેજો સાથે એસઆરએ ફ્લેટ આપવામાં આવ્યા હતા. સંજય પાડવી કહે છે, “પણ અમે [આદિવાસીઓ] જવા માટે તૈયાર નહોતા. એટલે તેમણે [પોલીસે] બળજબરીથી અમારાં ઘર ખાલી કરાવ્યાં.” 35 વર્ષીય સંજય, જેઓ યુનિયન બેંકમાં સિનિયર મેનેજર છે, તેઓ પણ વિસ્થાપિત કોકણા આદિવાસીઓમાંના એક છે. તેમના પરિવારે લગભગ 1.5 એકર જમીન ગુમાવી દીધી, જ્યાં તેમના માતા-પિતા પાલક, કાકડી અને તુરિયાં જેવી શાકભાજી ઉગાડતા હતા. હવે એસઆરએ બિલ્ડિંગના 5મા માળે તેઓ તેમ નથી કરી શકતા. સંજય કહે છે, “અહીં અમારું જીવન મુશ્કેલ બની ગયું છે. અમને તો પ્રકૃતિની ગોદમાં આઝાદ પંખીની જેમ રહેવું ગમે છે.” તેઓ તેમનાં માતા-પિતા, પત્ની અને એક વર્ષની દીકરી સાથે અહીં રહેવા આવ્યા છે.

જ્યારે પ્રજાપુરપાડાના લોકોએ સ્થળાંતર કરવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે એપ્રિલ 2017માં તેમને તેમનાં ઘરો ખાલી કરવા માટે 72 કલાકનો સમય આપવામાં આવ્યો. મને એક ખાડાવાળું એલ્યુમિનિયમનું વાસણ બતાવતાં, લક્ષ્મી 28 એપ્રિલના તોડફોડના દિવસને યાદ કરે છે. “પોલીસે આ ફેંકી દીધું, તેમણે મારાં ખેતીના ઓજારો – કુહાડી, દાતરડું, હળ – પણ ફેંકી દીધાં. મેં વર્ષોથી તેમને જતનથી સાચવી રાખ્યાં હતાં. ઘણા પોલીસવાળા, ગાર્ડ અને મોટા બુલડોઝર હતા. તે દિવસે અફરાતફરીનો માહોલ હતો. મેં ખૂબ ચીસો પાડી, ખૂબ આજીજી કરી. પણ તેમણે સાંભળ્યું નહીં. તેમણે મારી નજર સામે જ મારું ઘર સપાટ કરી દીધું.”

ગાયકવાડ, મૂળ પાલઘર જિલ્લાના દહાનુ તાલુકાના વતની છે, અને લગ્ન પછી પ્રજાપુરપાડા આવ્યા હતા. તેમણે પોતાનું આખું જીવન ખેતી કરીને અને વૃક્ષોની વચ્ચે વિતાવ્યું છે, અને એસઆરએબિલ્ડિંગમાં સ્થળાંતર કર્યા પછી તેઓ ભાવનાત્મક અને શારીરિક બંને રીતે પીડાયા છે. 2014માં જ્યારે મેટ્રો શેડના સૂચિત બાંધકામના સમાચારો આવવા લાગ્યા, ત્યારે પણ તેમનું બ્લડ પ્રેશર વધી ગયું હતું. નાના ફ્લેટમાં શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી થવાને કારણે તેમના પગની ઘૂંટીઓમાં સોજો આવી ગયો છે.

લક્ષ્મીના પતિ રામજીનું 2010માં ઉંમર સંબંધિત બીમારીઓને કારણે અવસાન થયું હતું. તેમની પૂર્વજોની જમીન પર ખેતી જ પરિવારના ગુજરાનનું એકમાત્ર સાધન હતું. લક્ષ્મીની ત્રણ દીકરીઓ પરણેલી છે. તેઓ એક અપરિણીત દીકરી સંગીતા સાથે રહે છે. તેમના બે પુત્રો અને તેમના પરિવારોને પણ એ જ એસઆરએ બિલ્ડિંગમાં એક-એક સરખા ફ્લેટ મળ્યા છે – તેઓ પાડામાં પણ અલગ-અલગ ઘરોમાં રહેતાં હતાં.

પડાવી, જે કદાચ પ્રજાપુરપાડાના પ્રથમ સ્નાતક છે, તેઓ કહે છે, “આ તોડફોડ દરમિયાન અમે જે જમીન કે વૃક્ષો ગુમાવ્યાં તેના માટે અમને કોઈ નાણાકીય પુનર્વસન મળ્યું નથી. તેમણે [માત્ર] મૌખિક રીતે વળતરનું વચન આપ્યું હતું.” પાડાના રહેવાસીઓને એસઆરએફ્લેટમાં પુનર્વસન કરવા અંગેની 2014ની એમએમઆરસી નોટિસના જવાબમાં, પાડવીએ જિલ્લા કલેક્ટરને, એમએમઆરસીને પત્રો લખ્યા અને મહારાષ્ટ્ર સરકારના ફરિયાદ નિવારણ પોર્ટલ – આપલે સરકાર પર ફરિયાદ નોંધાવી. પરંતુ તેમણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.

તેઓ કહે છે, “અમે ઝૂંપડપટ્ટીના રહેવાસીઓ નથી. અમે આરે જંગલના મૂળ નિવાસીઓ છીએ. અમારા પૂર્વજો અહીં ત્યારે રહેતા હતા જ્યારે આરે મિલ્ક કોલોનીની સ્થાપના પણ નહોતી થઈ. અમે સ્વદેશી લોકો છીએ અને અમારા અધિકારો વન અધિકાર અધિનિયમ 2006 હેઠળ સુરક્ષિત છે. એમએમઆરસીએ મુંબઈ શહેરી પરિવહન પ્રોજેક્ટ નીતિ [વર્ષ 2000ની] ને પણ ધ્યાનમાં લીધી નથી, જેમાં અમારા માટે એક અલગ વિકાસ યોજના છે. એમએમઆરસીઅમને વળતર જોઈતું હોય તો રહેઠાણનો પુરાવો અને સાત/બારા જમીનનો રેકોર્ડ આપવા કહી રહ્યું છે.” (સાત/બારા અથવા 7/12 દસ્તાવેજ મહેસૂલ વિભાગના જમીન રજિસ્ટરમાંથી એક ઉતારો છે, જેમ કે પટ્ટો અથવા ટાઇટલ ડીડ; આદિવાસીઓ માટે તે મેળવવું મુશ્કેલ છે કારણ કે, એકવાર મિલ્ક કોલોની બની ગયા પછી, તેઓ આરે સત્તામંડળ પાસેથી ભાડા પટ્ટા પર લીધેલી જમીન પર ખેતી કરતા હતા).

પારી તરફથી વારંવાર પૂછપરછ કરવા છતાં એમએમઆરસી તરફથી પ્રતિભાવ આપવાનાં વચનો જ મળ્યાં. જોકે, અઠવાડિયાઓ પછી પણ, તે પ્રતિભાવ આવ્યો જ નહીં. એક અખબારના અહેવાલમાં, એમએમઆરસીએ કહ્યું છે કે પાડાના સમુદાયો પાસે તેમના સ્વદેશી દરજ્જાને સાબિત કરતા દસ્તાવેજો નથી. ન્યૂઝપેપરના એક અહેવાલમાં એક એમએમઆરસી અધિકારીને ટાંકીને કહેવામાં આવ્યું છે, “જ્યારે અમે તેમને જમીન તેમના કબજામાં હોવાનું સાબિત કરતા દસ્તાવેજો માગ્યા, ત્યારે તેઓ તે રજૂ કરી શક્યા નહીં. વન અધિકાર અધિનિયમ માર્ગદર્શિકા વિશે ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે. તેમની રચનાઓ સરકારી જમીન પર હતી અને અમારે તે ખાલી કરાવવી પડી.”

આરેના લોકોને તેમનું વિસ્થાપન અને ‘પુનર્વસન’હાસ્યાસ્પદ લાગે છે. 46 વર્ષીય પ્રકાશ ભોઈર, જેઓ બીઈએસટી સ્ટાફ બસોમાં મેન્ટેનન્સ વર્કર છે અને તોડી પાડવામાં આવેલા પ્રજાપુરપાડાથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર કેલ્ટીપાડામાં રહે છે, તેઓ કહે છે, “અમે આદિવાસીઓ છીએ [તેઓ મલ્હાર કોળી છે]. આ જમીન અમારા માટે આવક અને જીવન નિર્વાહનો સ્ત્રોત છે. શું આપણે ઊંચી ઈમારતોમાં ખેતી કરી શકીએ? અમે માટી અને વૃક્ષો વિના જીવી જ ન શકીએ.”

2016માં, બોમ્બે હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારને કોર્ટની પરવાનગી વિના 27 આદિવાસી પાડાઓમાં એસઆરએ યોજના અમલમાં મૂકવાથી રોકી હતી. આ એક સ્થાનિક બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જાહેર હિતની અરજીને પગલે થયું હતું, જે પાડાઓને એસઆરએ યોજના માટે તેમની યોગ્યતાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટેના સર્વેની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન તરફથી નોટિસો મળ્યા પછી દાખલ કરવામાં આવી હતી. મુંબઈ સ્થિત એનજીઓવનશક્તિના પર્યાવરણવિદ અને નિયામક સ્ટાલિન દયાનંદ કહે છે, “એમએમઆરસીએ ઉચ્ચ ન્યાયાલયના આદેશનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. આદિવાસીઓના અધિકારો તેમને નકારવામાં આવી રહ્યા છે.” ઓક્ટોબર 2017માં, તેમની સંસ્થાએ રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલમાં એક અરજી દાખલ કરી, જેમાં જણાવાયું છે કે આરે એક જંગલ છે જ્યાં કોઈ વિકાસ પ્રવૃત્તિ ન થવી જોઈએ, અને તેના આદિવાસીઓના અધિકારોનું રક્ષણ થવું જોઈએ. આ અરજીના પરિણામની રાહ જોવાઈ રહી છે.

પડાવી હવે હાઈકોર્ટમાં કેસ દાખલ કરવાની તૈયારી કરે છે. તેઓ કહે છે, “કદાચ ત્યારે સરકાર અમારા પર ધ્યાન આપશે.” આ દરમિયાન, તેમની જાળીવાળી બારીમાંથી, દુઃખી લક્ષ્મી અન્ય ઊંચી ઈમારતો અને પહેલેથી જ દોડતી મેટ્રો-1 જોઈ શકે છે. નજીકમાં કોઈ ખુલ્લી જગ્યા નથી જ્યાં તેઓ તેમની 20 મરઘીઓને છૂટી રાખી શકે. માત્ર સાત અન્ય ફ્લેટ સાથેનો એક અંધારિયો કોમન કોરિડોર છે. અને બારીની પાળ પર જાસૂદ અને અળવીનાં પાન સાથેનો એક નાનો કુંડો.

અનુષ્કા જૈન દ્વારા વધારાનું રિપોર્ટિંગ

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા