बर्गर, लंगर अन् न संपणारी रसद

“अरे, तो शेवटचा बर्गर होता आणि त्याने आताच नेला. मला खूप वाईट वाटतंय, मॅडम,” राहुल मला सांगत होता; मी त्याला जंतर-मंतर आंदोलन स्थळाबाहेर भेटले तेव्हा तो बाइकवर बसला होता आणि त्याच्या पाठीवर लाल रंगाची ‘झोमॅटो’ डिलिव्हरी बॅग होती. संध्याकाळचे सहा वाजले होते आणि बर्गरची ती बॅग रिकामी झाली होती. “बंगळुरूच्या एका माणसानं पाठवलेल्या या ऑर्डरमध्ये बर्गरची ३० पाकिटं होती,” त्यानं सांगितलं.

बिहारच्या दरभंगा जिल्ह्यातला राहुल कुमार यादव विद्यार्थी असून तो दिवसा कॉलेज करतो. आंदोलनात सहभागी होण्यासाठी त्याने कॉलेज बुडवलं नाही; त्याऐवजी, त्यानं संध्याकाळी ६ ते सकाळी ६ या वेळेत डिलिव्हरी बॉय म्हणून नाईट शिफ्टमध्ये काम करून आंदोलनात वेगळ्या पद्धतीनं योगदान दिलं. त्याने पोचवलेल्या काही ऑर्डर्स इतर शहरांमधील लोकांनी पाठवलेल्या होत्या. हे पार्सल अज्ञात देणगीदारांनी पाठवले होते आणि ते कोणा ठराविक व्यक्तीसाठी नव्हते. तर ते होते जंतर-मंतरवर उपस्थित असलेल्या आणि भुकेल्या असणाऱ्या कुणासाठीही.

जंतर-मंतरवरील विद्यार्थी आंदोलनादरम्यान, लाठीचार्ज आणि मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या अटकेच्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर, अनेक ठिकाणांहून अन्न येत होतं. बर्गर, सँडविच, पार्ले-जी बिस्किटांची पाकिटं आणि इतर उपयोगी वस्तू या विविध ऑनलाइन ॲप्सच्या सर्व्हिस डिलिव्हरी पार्टनर्सकडून म्हणजेच 'गिग वर्कर्स'कडून पोचवल्या जात होत्या. तसंच, दिल्लीतील घराघरांतूनही शिजवलेले अन्न येत होते. आणि महत्त्वाचं म्हणजे, जवळच असलेल्या गुरुद्वार्‍याच्या लंगरमधूनही या तरुणांसाठी जेवण येत होतं; हा लंगर अनेक दशकांपासून लोकांसाठी सुरू आहे.

जूनच्या सुरुवातीपासून, राजधानीच्या मध्यभागी असलेलं जंतर-मंतर 'कॉक्रोच जनता पार्टी'च्या नेतृत्वाखालील धरणे आंदोलनाचं केंद्र बनलं. ही एक अशी युवा चळवळ होती जिची सुरुवात ऑनलाइन उपहासातून झाली आणि नंतर लाखो लोक तिच्या समर्थनार्थ रस्त्यांवर उतरले.

यात विविध विद्यार्थी संघटनांचा सहभाग होता. आंदोलकांनी केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी केली आणि नंतर घडलंही तसंच. २०२६ ची नीटपरीक्षा प्रश्नपत्रिका फुटल्याने आणि परीक्षेशी संबंधित इतर अनियमितता यांसारखे प्रकार घडल्याने त्यांनी हा राजीनामा घेतला होता. तसेच, या आंदोलकांनी सार्वजनिक शिक्षण व्यवस्थेत व्यापक सुधारणांची मागणीही केली. लडाखमधील सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांनी २८ जूनपासून इथे तीन आठवड्यांहून अधिक काळ उपोषण केलं. २० जुलै रोजी, संसदेच्या पावसाळी अधिवेशनाच्या पहिल्या दिवशी हजारो लोकांनी संसदेकडे कूच करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा दिल्ली पोलिसांनी लाठीचार्ज आणि अश्रूधुराचा वापर करून त्यांना रोखले.

या सर्व घडामोडींदरम्यान, जंतर-मंतरवरील आंदोलकांसाठी अन्न आणि पिण्याचे पाण्याची सोय करणं ही सर्वात कमी चिंतेची बाब होती.

ती जागा एका सामुदायिक स्वयंपाकघरात रूपांतरित झाली होती, जिथे विविध क्षेत्रातील आणि शहरातील लोक जेवण पुरवत होते.

ऑफिसला जाणारे लोक कामावरून सुटल्यावर तिथे येत, वृद्ध नागरिक आणि लहान मुलं आपल्या कुटुंबासह येत; स्थानिक पानीपुरी आणि दही-भल्ला विक्रेते अनेकदा आंदोलकांकडून पैसे घेत नव्हते; आणि विद्यार्थी त्यांच्या पॉकेट मनीतून विकत घेतलेली बिस्किटं एकमेकांसोबत वाटून खात होती. इतर शहरांतूनही जेवण येत होतं; ते स्विगी आणि झोमॅटोद्वारे पाठवलं जात होतं आणि ज्याला गरज असेल त्याच्यासाठी दिलं जात होतं. खाण्यामध्ये तरुणांच्या आवडीचे पदार्थ म्हणजे पिझ्झा, बिर्याणी, चिप्स आणि कोल्ड ड्रिंक्स यांचा समावेश होता. काही पाकिटांसोबत पुठ्ठ्यापासून बनवलेले हातपंखेही येत, जुलै महिन्यातल्या दमट हवामानात दिलासा देण्यासाठी हे पंखे कामी यायचे. ही मदत इतकी होती की, एक दिवस आयोजकांना लोकांना विनंती करावी लागली की त्यांनी मदत पाठवणं थांबवावं; कारण त्यांच्याकडे पुरेसा अन्नसाठा झाला होता आणि त्यांना अन्नाची नासाडी होऊ द्यायची नव्हती.

जेव्हा २१ वर्षांचा लवकुश प्रजापती हजारो विद्यार्थ्यांसोबत आंदोलनात सहभागी होण्यासाठी आला, तेव्हा त्याच्याकडे ५०० रुपये आणि घरून आणलेला डबा होता; पुढचं जेवण कुठून मिळेल किंवा राहण्याची सोय कुठे होईल, याची त्याला काहीच कल्पना नव्हती. तो उत्तर प्रदेशातल्या बांदा जिल्ह्यातील अतर्रा शहरातून आला होता.

तो म्हणाला, “पण जंतर-मंतरवर जेवणाची कधी भ्रांत पडली नाही. आम्ही सर्वजण एका मोठ्या कुटुंबाचा भाग असल्यासारखे वाटत होतो.” पण त्याला पोलिसांच्या लाठीचार्चची भिती वाटत होती.

प्लास्टर घातलेला डावा पाय त्यानं एका लाल प्लास्टिकच्या खुर्चीवर ठेवलेला होता. “माझा घोटा मोडलाय आणि प्लास्टर असूनही मला पाच तास ताब्यात ठेवण्यात आलं,” त्यानं 'पारी'ला सांगितलं; तसेच २० जुलैला दिल्ली पोलिसांनी केलेल्या लाठीचार्जमुळे त्याची मान, हात आणि पोटावर झालेल्या जखमाही त्याने आम्हाला दाखवल्या. त्याला रात्री १० ते पहाटे ४ वाजेपर्यंत, म्हणजेच रात्रभर, उपाशी एका पोलीस बसमध्ये डांबून ठेवण्यात आले होते.

“पोलिसांनी मला परत इथं आणून सोडलं तेव्हा माझा हजारो लोकांचा परिवार तिथं माझी वाट पाहत होता. ते लोक आमच्यासाठी जेवणाचे पदार्थ घेऊन उभे होते. मी बसमधून खाली उतरण्याआधीच या माणसानं मला पार्ले-जी बिस्किटं दिली,” असं तो फिकट गुलाबी रंगाचा टी-शर्ट घातलेल्या मोहम्मद आदिलकडे बोट दाखवत म्हणाला. गाझियाबादचा रहिवासी आणि बीएचा विद्यार्थी असलेला आदिल बिस्किटांची पाकिटं घेऊन गर्दीत फिरत होता.

दिल्लीतील ‘बंगला साहिब गुरुद्वारा’कडून सातत्याने मदत मिळत होती. त्यांनी आंदोलकांसाठी लंगर चालवले आणि गुरुद्वाराचे दरवाजे चोवीस तास खुले ठेवले. सचखंड फाउंडेशन, हेमकुंट फाउंडेशन आणि इतर अनेक संस्थांनी अन्न, कपडे, पाण्याच्या बाटल्या, रेनकोट आणि स्लीपिंग बॅग आणल्या; तसेच तात्पुरती शौचालये उभारली, पॉवर बँकही वाटल्या आणि या विद्यार्थ्यांची झोपण्याची सोय केली. यातली काही कामं थेट गुरुद्वाराच्या समन्वयाने करण्यात आली.

दिल्ली शीख गुरुद्वारा व्यवस्थापन समितीचे माध्यम सल्लागार सुदीप सिंग यांनी 'पारी'ला सांगितलं, “बंगला साहिब गुरुद्वारात लंगर तयार केला जायचा आणि गुरुद्वारे सर्वांसाठी खुली असायची. आंदोलनाच्या सुरुवातीपासूनच विद्यार्थी दिवसातून तीनदा तिथे येत आणि आम्ही त्यांना जेवण द्यायचो. आम्ही अनेक आंदोलकांना, ज्यात मुलीही होत्या, त्यांची रात्री झोपण्याची सोय इथं केली. एक संस्था म्हणून, सीजेपी आंदोलनाबाबत आमचा कोणताही विशिष्ट दृष्टिकोन नाही. पण आमच्या दारात येणाऱ्या कोणाचीही सेवा करणे हीच आमची जबाबदारी आहे.”

‘लंगर’ ही मोफत सामूहिक भोजन व्यवस्था असून शीख धर्मातील सर्वात जुन्या परंपरांपैकी एक आहे. गेल्या काही वर्षांत भारतातील आंदोलनांमध्ये तिची महत्त्वाची भूमिका आहे. २०२० आणि २०२१ मध्ये कृषी कायद्यांविरोधात दिल्लीच्या सीमेवर झालेल्या आंदोलनामध्ये, कडाक्याची थंडी आणि महामारीच्या काळातही वर्षभरापेक्षा जास्त काळ लंगरद्वारे हजारो लोकांना दिवस-रात्र अन्न पुरवण्यात आलं. शाहीन बाग येथील सीएए विरोधी निदर्शनांच्या वेळी, पंजाबी शेतकऱ्यांनी पाठिंबा दर्शवण्यासाठी लंगर सुरू केला होता; नंतर, पंजाबमधील मलेरकोटला येथील मुस्लिम तरुणांनी आंदोलन करणाऱ्या शीख शेतकऱ्यांसाठी स्वयंपाक केला. ही कृती पुन्हा पुन्हा घडते कारण ती साधी आहे आणि त्याविरुद्ध युक्तिवाद करणे कठीण आहे : मतभेद काहीही असले तरी, आपल्या दारात आलेल्या कोणालाही उपाशी जाऊ दिले जाऊ नये ही यामागची भावना.

हे विरोधाभासी चित्र जंतरमंतरवरील कोणाच्याही नजरेआड झाले नाही. पोलिसांनी लवकुशला रात्रभर एका बसमध्ये ठेवलं आणि त्याला खायला काहीही दिलं नाही. बसमधून खाली उतरण्याआधीच अनोळखी लोकांनी त्याला खायला दिलं.

२५ जुलै रोजी प्रधान यांनी राजीनामा दिला आणि सीजेपीने आपलं आंदोलन मागे घेतलं. पण तोपर्यंत इथं जेवण कधीच अपुरं आलं नाही.

आम्ही जंतर-मंतरवरून निघालो, तेव्हा राहुल आपली नाईट शिफ्ट सुरू ठेवून अनोळखी लोकांच्या ऑर्डर्स भुकेल्यांपर्यंत पोचवत होता. लवकुशच्या घोट्यावरचा प्लास्टर अजूनही तसाच होता आणि आदिलच्या हातात अजूनही बिस्किटं होती. कदाचित बसमधून उतरणाऱ्या एखाद्या अशा व्यक्तीसाठी, ज्याच्याकडे खाण्यासाठी काहीच नसेल.

पत्रकार नच्चिनारक्किनियन एम. यांच्या मौल्यवान योगदानाबद्दल लेखिकेने त्यांचे आभार मानले आहेत