બર્ગર, લંગર અને એક એવું આંદોલન જે ભૂખ્યું ના મર્યું

જંતર-મંતરના વિરોધ સ્થળની બહાર જ્યારે હું રાહુલને મળી ત્યારે તેમણે મને કહ્યું, “અરે, એ છેલ્લું જ બર્ગર હતું, અને એ ભાઈ લઈ ગયા. માફ કરજો, મેડમ.” તેઓ હજી પણ પોતાની બાઈક પર જ બેઠા હતા, અને તેમની પાછળ બાંધેલી લાલ રંગની ઝોમેટો ડિલિવરી બેગ સાંજના 6.30 વાગ્યે ખાલીખમ દેખાઈ રહી હતી. તેમણે કહ્યું, “બેંગલુરુમાં કોઈકે ‘જેને જોઈએ તે લઈ શકે’ એવા સંદેશા સાથે 30 બર્ગરના પેકેટ મોકલ્યા હતા, જે આ બેગમાં હતા.”

બિહારના દરભંગા જિલ્લાના રાહુલ કુમાર યાદવ, દિવસે અભ્યાસ કરે છે. તેમણે વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લેવા માટે પોતાના અભ્યાસમાંથી વિરામ ન લીધો; બલ્કે, તેમણે સાંજે 6 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી રાત્રિ પાળીમાં ડિલિવરી બોય તરીકે કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. તેઓ જે ઓર્ડર પહોંચાડતા હતા તેમાંથી કેટલાક એવા પણ હતા જેના પૈસા બીજા શહેરોમાં બેઠેલા લોકોએ ચૂકવ્યા હતા. આ પાર્સલ અનામી દાતાઓ દ્વારા મોકલવામાં આવ્યાં હતાં અને કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ માટે નહોતાં - બસ, જંતર-મંતર પર જે કોઈ ભૂખ્યું હોય, તેમના માટે હતાં.

જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓના આ સમગ્ર આંદોલન દરમિયાન, લાઠીચાર્જ અને સામૂહિક અટકાયત જેવી ઘટનાઓ વચ્ચે પણ, ચારેકોરથી ખાણી-પીણીનો સામાન આવતો રહ્યો. બર્ગર, સેન્ડવીચ, પાર્લે-જીનાં પેકેટ અને બીજું ઘણું બધું, જે વિવિધ ઓનલાઈન એપ્સના ‘સર્વિસ ડિલિવરી પાર્ટનર્સ’ (એટલે કે ગીગ વર્કર્સ) દ્વારા પહોંચાડવામાં આવતું હતું. દિલ્હીના ઘરોમાંથી પણ રાંધેલું ભોજન આવતું હતું. અને સૌથી અગત્યનું, નજીકના ગુરુદ્વારામાંથી દાયકાઓથી લોકો માટે ખુલ્લાં લંગર (સ્વયંસેવકો દ્વારા રાંધવામાં અને પીરસવામાં આવતું મફત સામુદાયિક ભોજન) માંથી પણ ભોજન આવતું હતું.

જૂનની શરૂઆતથી, રાજધાનીના કેન્દ્રમાં આવેલું 18મી સદીનું આ ઐતિહાસિક સ્થળ, જે સૂર્યઘડિયાળો અને ખગોળશાસ્ત્રીય સ્થાપત્યના સાધનો માટે જાણીતું છે, તે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (સીજેપી) દ્વારા શરૂ કરાયેલ ધરણા પ્રદર્શનનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. આ એક યુવા આંદોલન હતું જેની શરૂઆત ઓનલાઈન કટાક્ષ તરીકે થઈ હતી, પરંતુ જોતજોતામાં તે રસ્તાઓ પર ઉતરી આવ્યું.

વિવિધ વિદ્યાર્થી સંગઠનો સાથે મળીને, પ્રદર્શનકારીઓએ 2026ની NEET પરીક્ષાના પેપર લીક અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં થયેલી ગેરરીતિઓના વિરોધમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરી હતી – જે પાછળથી સ્વીકારવામાં પણ આવી. તેઓ જાહેર શિક્ષણ પ્રણાલીમાં વ્યાપક સુધારાની પણ માંગ કરી રહ્યા હતા. લદ્દાખના સામાજિક કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકે 28 જૂનથી અહીં ત્રણ અઠવાડિયાથી વધુ લાંબી ભૂખ હડતાળ કરી હતી. 20 જુલાઈએ, જ્યારે સંસદના ચોમાસુ સત્રના પ્રથમ દિવસે હજારો લોકોએ સંસદ ભવન તરફ કૂચ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે દિલ્હી પોલીસે લાઠીઓ અને ટીયર ગેસથી તેમનો જવાબ આપ્યો.

આ બધી ઉથલપાથલ વચ્ચે પણ, જંતર-મંતર પર પ્રદર્શનકારીઓ માટે ખાવા-પીવાની ચિંતા લગભગ નહિવત્ હતી.

આ જગ્યા જાણે એક મફત સામુદાયિક રસોડામાં ફેરવાઈ ગઈ હતી, જેને સમાજના દરેક વર્ગના લોકોનો સહકાર મળી રહ્યો હતો.

ઓફિસે જતા લોકો કામ પરથી છૂટીને આવતા, વડીલો અને બાળકો તેમના પરિવાર સાથે આવતા; સ્થાનિક ગોલગપ્પા અને દહીં-ભલ્લાવાળા ઘણીવાર પ્રદર્શનકારીઓને મફતમાં ખવડાવતા; અને વિદ્યાર્થીઓ પોતાની ખિસ્સા ખર્ચીમાંથી ખરીદેલાં બિસ્કિટ એકબીજા સાથે વહેંચતા. બીજા શહેરોમાંથી પણ સ્વિગી અને ઝોમેટો દ્વારા ભોજન ઓર્ડર કરવામાં આવતું અને જે કોઈને જરૂર હોય તેમના માટે છોડી દેવામાં આવતું. મેન્યૂમાં પણ યુવાનોની પસંદગી દેખાતી હતી – પિઝા, બિરયાની, ચિપ્સ, ઠંડાં પીણાં. કેટલાક પેકેટમાં તો જુલાઈની ગરમી અને ભેજથી બચવા માટે પૂંઠાના બનાવેલા હાથપંખા પણ મૂકેલા હતા. એટલું બધું ખાવાનું આવતું કે એક દિવસ, જ્યારે ખૂબ ભીડ હતી, ત્યારે આયોજકોએ લોકોને વિનંતી કરવી પડી કે હવે બસ કરો, અમારી પાસે પૂરતું છે અને અમે નથી ઈચ્છતા કે કંઈપણ બગડે.

જ્યારે 21 વર્ષીય લવકુશ પ્રજાપતિ હજારો સાથી વિદ્યાર્થીઓ સાથે વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાવા આવ્યા, ત્યારે તેમની પાસે ફક્ત 500 રૂપિયા અને ઘરેથી લાવેલું ટિફિન હતું. તેમને ખબર નહોતી કે તેઓ આગળ શું ખાશે કે ક્યાં રાત ગુજારશે. તેઓ ઉત્તર પ્રદેશના બાંદા જિલ્લાના અતર્રા શહેરમાંથી આવ્યા હતા.

તેમણે કહ્યું, “પણ જંતર-મંતર પર એ વાતની ક્યારેય ચિંતા જ ન થઈ. અમે બધા એક મોટા પરિવારની જેમ અનુભવી રહ્યા હતા.”

તેમને તો બસ પોલીસની હિંસાનો ડર હતો. તેમનો ડાબો પગ, જેના પર પ્લાસ્ટર ચઢેલું હતું, તે એક સફેદ પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર ટેકવેલો હતો. તેમણે પારીને કહ્યું, “મારી ઘૂંટી ભાંગી ગઈ છે, અને આ પ્લાસ્ટર હોવા છતાં, મને પાંચ કલાક સુધી અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યો.” તેમણે 20 જુલાઈએ દિલ્હી પોલીસ દ્વારા કરાયેલા લાઠીચાર્જને કારણે તેમની ગરદન, હાથ અને પેટ પર થયેલા ઘા પણ બતાવ્યા. તેમને રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારના 4 વાગ્યા સુધી પોલીસ બસમાં જમ્યા વગર પૂરી રાખવામાં આવ્યા હતા.

તેમણે ઝાંખા ગુલાબી ટી-શર્ટ પહેરેલા મોહંમદ આદિલ તરફ ઈશારો કરતાં કહ્યું, “પણ જ્યારે તેમણે મને પાછો અહીં ઉતાર્યો, ત્યારે મારો હજારો લોકોનો પરિવાર જાતજાતના ભોજન સાથે મારી રાહ જોઈ રહ્યો હતો. હું બસમાંથી પૂરો નીચે ઉતરું એ પહેલાં જ આ ભાઈએ મને પાર્લે-જી બિસ્કિટ આપ્યાં.” ગાઝિયાબાદના બી.એ.ના વિદ્યાર્થી આદિલ, હજી પણ પોતાના ખિસ્સા ખર્ચીમાંથી ખરીદેલાં બિસ્કિટનાં પેકેટ લઈને ભીડમાં ફરી રહ્યા હતા.

દિલ્હીના શીખોના સૌથી પ્રમુખ આસ્થા કેન્દ્રોમાંના એક, બાંગ્લા સાહિબ ગુરુદ્વારા તરફથી સતત મદદ મળતી રહી. ગુરુદ્વારાએ પ્રદર્શનકારીઓ માટે પોતાનો લંગર ચાલુ રાખ્યો અને પોતાના દરવાજા ચોવીસે કલાક ખુલ્લા રાખ્યા. સચખંડ ફાઉન્ડેશન, હેમકુંત ફાઉન્ડેશન અને અન્ય ઘણી સંસ્થાઓએ ભોજન, કપડાં, પાણીની બોટલો, રેઈનકોટ અને સ્લીપિંગ બેગ પહોંચાડ્યાં, કામચલાઉ શૌચાલય ઉભાં કર્યાં, પાવર બેંક વહેંચી અને ગુરુદ્વારાના સંકલનમાં રહીને સૂવાની વ્યવસ્થા પણ કરી.

દિલ્હી શીખ ગુરુદ્વારા મેનેજમેન્ટ કમિટીના મીડિયા સલાહકાર સુદીપ સિંહે પારીને જણાવ્યું, “લંગર બાંગ્લા સાહિબ ગુરુદ્વારામાં તૈયાર કરવામાં આવતો હતો, અને ગુરુદ્વારા દરેક માટે ખુલ્લા હોય છે. વિરોધ પ્રદર્શનની શરૂઆતથી જ, વિદ્યાર્થીઓ દિવસમાં ત્રણ વખત આવતા, અને અમે તેમની સેવા કરતા. અમે મહિલા વિદ્યાર્થીનીઓ સહિત ઘણા પ્રદર્શનકારીઓને રાત્રિ રોકાણ માટે આશરો પણ આપ્યો. એક સંસ્થા તરીકે, સીજેપીના વિરોધ પ્રદર્શન પર અમારો કોઈ ખાસ મત નથી. અમારી જવાબદારી તો બસ અમારા દરવાજે આવનાર દરેકની સેવા કરવાની છે.”

લંગર - એટલે કે મફત સામુદાયિક રસોડું - શીખ ધર્મની સૌથી જૂની પરંપરાઓમાંની એક છે, અને છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં તે ભારતમાં વિરોધ પ્રદર્શનની એક આગવી ભાષા બની ગઈ છે. 2020 અને 2021માં કૃષિ કાયદાઓ વિરુદ્ધ દિલ્હી સરહદ પર થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોમાં, લંગરોએ એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી, કઠોર શિયાળા અને મહામારી વચ્ચે પણ, દિવસ-રાત અસંખ્ય લોકોને ભોજન કરાવ્યું હતું. શાહીન બાગમાં સીએએ વિરોધી ધરણા દરમિયાન, પંજાબી ખેડૂતોએ એકતા વ્યક્ત કરવા માટે લંગર શરૂ કર્યો હતો; પાછળથી, પંજાબના મલેરકોટલામાં મુસ્લિમ યુવાનોએ વિરોધ કરી રહેલા શીખ ખેડૂતો માટે ભોજન બનાવ્યું. આ ભાવના વારંવાર દેખાય છે કારણ કે તે ખૂબ જ સરળ છે અને તેની સામે કોઈ દલીલ થઈ શકે તેમ નથી: ભલે ગમે તેટલા મતભેદ હોય, પણ જે કોઈ આવ્યું છે તે ભૂખ્યું ન રહેવું જોઈએ.

આ વિરોધાભાસ જંતર-મંતર પર કોઈનાથી છાનો નહોતો. પોલીસે લવકુશને આખી રાત બસમાં ભૂખ્યો રાખ્યો હતો. અને બીજી તરફ, તેઓ બસમાંથી પૂરા ઉતરે એ પહેલાં જ અજાણ્યા લોકોએ તેમના હાથમાં ભોજન મૂકી દીધું હતું.

25 જુલાઈએ, પ્રધાને રાજીનામું આપ્યું અને સીજેપીએ પોતાનું આંદોલન સમેટી લીધું. પરંતુ તે પહેલાંનાં અઠવાડિયાંમાં, ભોજનની ક્યારેય કમી ન આવી.

જ્યારે અમે જંતર-મંતરથી નીકળ્યા, ત્યારે રાહુલ પોતાની રાતની પાળીમાં અજાણ્યા લોકોના ઓર્ડર ભૂખ્યા લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે બાઈક ચલાવતા રહ્યા. લવકુશના પગ પર હજી પણ પ્લાસ્ટર હતું. અને આદિલના હાથમાં હજી પણ બિસ્કિટ હતાં, કદાચ કોઈ બીજું બસમાંથી ખાલી હાથે ઉતરે તો...

લેખક પત્રકાર નચ્ચિનાર્કિનિયન એમ.ના તેમનાં અમૂલ્ય સૂચનો બદલ આભાર માને છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા