ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ: ‘ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਸਾਡਾ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ’

ਮੇਰੀ 2017 ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ PARI ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਾਨਵਿਲ ਰੇਵਦੀ ਅਤੇ ਆਰਟਿਸਟ ਨਾਟਰੰਜਨ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਜੂਅਲ ਆਰਟਿਸਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2004 ਦੀ ਸੁਨਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੇਵਦੀ ਨੇ ਨਰੀਕੁਰਾਵਰ ਅਤੇ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਾਨਵਿਲ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਰਵਿੱਕਾਡੂ ਅਤੇ ਓਨਾਂਕਾਡੂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ ਅਤੇ ਇਕਦਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਦਿਯਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਬੂਮ ਬੂਮ” ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਭਾਵ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਉਰੂਮੀ 'ਤੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਰੂਮੀ, ਰੇਤਘੜੀ (ਔਵਰਗਲਾਸ) ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਮੂਹੀ ਢੋਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਹੋਏ ਬਲ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੰਜਾਵੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤੁਰਾਵਿਕਾਡੂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਪਣਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾਮਿਲ਼ਨਾਡੂ ਦੇ ਵਾਨਵਿਲ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਦਗੀ ਨੂੰ ਵਾਚਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।

“ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਮੁਰਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਇੱਥੋਂ 500 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀਣਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਕਿੱਲਤ ਹੈ। “ਅਸੀਂ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ,” ਮੁਰਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮਾ-ਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 50 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰੀਬ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਛਾਂਟਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਮਦਨੀ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐੱਮ. ਜੀ. ਆਰ ਨਗਰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ “ਰਾੜਾਕੋਟਈ” ਵਰਗੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ਼ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ‘ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਹੋਏ’ ਜਾਂ ਅਛੂਤ।

21 ਸਾਲਾ ਮੁਰਲੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਕੱਜਣ ਜਿੰਨੀ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਵ-ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ, ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਲਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਠ-ਦਸ ਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੰਗ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਮੁਤੂਕੁਮਰੀ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। “ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਰੀਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਡਲੀ ਜਾਂ ਡੋਸੇ ਲਈ ਦਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿਓਂ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਲਈ ਮਿਕਸੀ (ਗਰਾਇਂਡਰ) ਅਤੇ ਫਰਿਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ,” 22 ਸਾਲਾ ਮੁਤੂਕੁਮਰੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਆਂਢਣ ਸੈਲਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੰਮੀ-ਪਲ਼ੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸੀ। “ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਵਿੱਚ ਦਬਾਉਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ!” ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੀਵੀ, ਮਿਕਸੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਜਲਈ ਉਪਕਰਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, “ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ?” ਸੈਲਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। “ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।”

ਨੀਲਾਮਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਇਸੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਇੱਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਂਗੁਣੀ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ) ਅਤੇ ਚਿਤੀਰਾਈ (ਅਪ੍ਰੈਲ-ਮਈ) ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿਖਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ੍ਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

“ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨ, 15 ਫ਼ਿਲਮਾਂ! ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਦੀਆਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਰਨੇਟਰ ਲਿਆਇਆ ਕਰਦੇ। ਅਸੀਂ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸੜਕਾਂ-ਗਲੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਘਰ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਬਸਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮਿਲ਼ੇ ਸਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਝੂਮ ਉੱਠੇ। “ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਸਨ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਟੀਵੀ ਪਏ ਹੀ ਰਹੇ। ਚੂਹੇ ਤਾਰਾਂ ਟੁੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਕਬਾੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਹ 600 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਸਭ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ਼ ਛੋਟੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਲਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਹ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੈਨੂੰ ਮਦੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਪੱਕੇ ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੀ ਬੱਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਦੋਂ ਜਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਬਿਜਲੀ ਅਪੜੀ। ਕਦੇ-ਕਦਾਂਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ (ਪੇਰੀਅੱਪਾ) ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਪੜ੍ਹੋ: ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ

ਨਰੀਕੁਰਵਰ ਅਤੇ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਿਲ਼ਿਆਂ ਹਾਂ, ਢੁੱਕਵੀਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਨੀਲਾਮਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੱਸ ਸਟਾਪਾਂ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ; ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਤੰਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਨਰੀਕੁਰਾਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਹੱਡ-ਚਮ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਤਿ ਪਿਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਸਨ, ਅਤੇ 2016 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੂਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ਼ੀ।

ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 2.25 ਸੈਂਟ (ਲਗਭਗ 1,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ) ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ 2024 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੌਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੀ ਸੀ।

2018 ਵਿੱਚ ਗਾਜਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲ਼ਨਾਡੂ ਦੇ ਤੱਟ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। “ਉਨ੍ਹਾਂ [ਰਾਜ] ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪੱਟਾ [ਜ਼ਮੀਨ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼] ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ,” 52 ਸਾਲਾ ਮੁਰੁਗੇਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇੜਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਸਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਤੀ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ''ਗੰਦਾ'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹਾਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਲਾਸਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹਾਉਣ, ਧੋਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਕਸਰ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 60 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਘੜਾ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੇਰੀਆਨਾਯਕੀ ਵਾਨਵਿਲ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਿਊਸ਼ਨ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਇਹ ਟਰੱਸਟ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੋ: Vanavil: rainbow in the storms of lockdown life

“ਇੱਥੇ [ਤੁਰਾਵਿਕਾਡੂ ਅਤੇ ਓਨਾਂਕਾਡੂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ] ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਪੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲਾ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਬੋਤਲਾਂ ਚੁਗਦੇ ਹਨ, ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਢੋਲਕੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।”

ਮਨਮੇਲਕੁਡੀ ਤੋਂ ਪੇਰੀਆਨਾਯਕੀ ਨੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਹੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਪਾਏ।

“ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਅਸੀਂ 7 ਕੁ ਵਜੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਰਲੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸੰਜੀਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਰਲੀ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੋਟੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

“ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਬਣਦਾ ਵਜੀਫ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲ਼ ਸਕਿਆ। ਅੱਪਾ [ਪਿਤਾ ਜੀ] ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਰਜੀ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ,” ਮੁਰਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ ਸੀ, ਮੁਰਲੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸੀ,“‘ਅੱਛਾ, ਤੁਸੀਂ ਪੈਂਟ-ਸ਼ਰਟ ਪਾ ਲਈ’, ‘ਅੱਛਾ, ਤੁਸੀਂ ਨਹਾ ਵੀ ਲਏ, ਵਾਹ’।”

ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲ਼ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਭੁਗਤਦੀ: “ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਾਮਿਲ਼ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਯਕੀਨ ਕਰਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਾਤੀ/ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਹੋ? ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੁਸੀ ਜਾਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮੁਰਲੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੈ ਭੀਮ ਵਰਗੀ ਹੈ (ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਲਿਸੀਆ ਬਰਬਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਜੀ ਰਹੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ)।

“ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸੱਪ-ਫੜ੍ਹਨੇ ਤੇ ਚੂਹੇ-ਫੜ੍ਹਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਮਿਲ਼ਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਉੱਠ ਜਾਵਾਂਗੇ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਜੀਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਲੋਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਦਿਨ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ, ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ, ਵੋਟਰ ਕਾਰਡ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਪਰ ਮੁਰਲੀ ਕੋਲ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਟਰਾਂਸਫਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (ਟੀਸੀ) ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਗਲੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਦਿਆਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਇਸ ਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ’ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ।

“ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ, ਬਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਦਿਆਨ’ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਪਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁਰਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਵਾਹਰਲਾਲਪੁਰਮ, ਮਧੁਰਾਈ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕ ਚੇਤੇ ਆਏ ਜੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੁਪੰਮਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਉਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਚੁਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ 150-200 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੇਕਰ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਤਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?” ਦੋ ਧੀਆਂ ਦੀ 35 ਸਾਲਾ ਮਾਂ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹਨ। “ਸਾਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”

ਢੁਕਵੇਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। “ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਅਸੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਤਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਅਸੀਂ ਪੀਂਦੇ ਹਾਂ, ਬਿਸਤਰਿਆਂ ’ਤੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ ’ਤੇ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਫਿਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,” ਸੈਲਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੌਨਸੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਮੀਂਹ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੀੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਸੱਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਮੌਨਸੂਨ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ,” ਸੇਲਵੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਬਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਸਰ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਸਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾ ਹਵਾਦਾਰੀ ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ, ਰਾਤ-ਦਰ-ਰਾਤ ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਘਰ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੇਰੀਆਨਾਯਾਕੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੰਗ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਦੀ ਅੱਗ ’ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਾਮਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਸੈੱਲ ਫੋਨ ਦੀਆਂ ਟਾਰਚਾਂ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਫੋਨ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।

“ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਵੋਟਾਂ ਮੰਗਣ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਬਿਜਲੀ ਲਈ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ,” ਮੁਰਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਵਿਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਤੁਰਾਵਿਕਾਡੂ ਅਤੇ ਓਨਾਂਕਾਡੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਰੌਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਪਲਾਸਟਿਕ ਚੁਗਦੇ ਹਨ।

ਅੰਜੂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਚੁਗ ਕੇ ਕਮਾਏ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਦੀ ਰਹੀ। “ਮਾਂ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਖਰੀਦ-ਵੇਚ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁੱਧ ਤੇ ਖਾਣਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਪਕਾਉਂਦੇ। ਸਾਡਾ ਖਾਣਾ ਦੂਜੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,” 16 ਸਾਲਾ ਅੰਜੂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭੈਣ ਭੀਖ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਬਾੜ ਚੁਗਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

“ਢੋਲਕੀ ਵਜਾਉਣਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਨਵੇਂ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ,” ਮੁਰੂਗੇਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਦਦੇ ਸੀ,” 52 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੂਮ ਬੂਮ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਲੈ ਕੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸੀ।

“ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਮਾਪੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬੋਤਲਾਂ ਚੁਗਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ,” ਨੀਲਾਮਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ – ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਲੈਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੈਂਪਲ ਲਈ ਖੂਨ ਕੱਢਣਾ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਕੇ 4,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਲਵੀ ਹੁਣ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਜਾਣਗੇ। “ਸਾਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੋ ਅਤੇ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਬਦਲ ਲਵੋ।’ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਂਗੇ, ਅਸੀਂ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾ, ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਓਂ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲੇਗਾ।”

“ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ,” ਉਹ PARI ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ, “ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਭੀਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਘਰ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ।”

ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਰਲੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਪੜਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।

ਪੋਸਟਸਕ੍ਰਿਪਟ:20 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 2024 ਵਿੱਚ ਬੂਮ ਬੂਮ ਮੱਟੂਕਾਰਰ ਨੂੰ ST ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਰਾਜ ਓਨਾਂਕਾਡੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸੇ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ