पश्चिम कमेंगच्या दुर्लभ पक्ष्यांना टिपणारा 'मिका'

"मी वेगवेगळ्या साडेचारशे आवाजांवरून ओळखू शकतो, हा आवाज कोणत्या पक्षाचा!"

मिका रायनं हे विलक्षण कौशल्य कमावलंय. वाइल्ड लाइफ फोटोग्राफर म्हणून पक्षी नि प्राण्यांना कॅमेऱ्यात टिपणं, हे अतिशय संयमानं करायचं काम. रानावनांत अवचित एखादा दुर्मिळ नजारा क्षणभर प्रगटून नाहीसा होतो. त्यामुळंच केवळ आवाजांचा कानोसा घेत, जो फोटोग्राफर तो दुर्लभ क्षण टिपू शकतो तोच खरा कसबी. हे कसब मिकाकडं आहे.

त्याच्या कॅमेऱ्यानं गेल्या काही वर्षात विविध पक्ष्यांपासून सस्तन प्राण्यांपर्यंत, अंदाजे ३०० प्रजातींना टिपलंय. अशाच एका दुर्मिळ पक्ष्याची 'ब्लाइथ ट्रॅगोपॅन'च्या छायाचित्रणाची आठवण तो सांगतो. या पक्ष्याचं दर्शन अत्यंत विरळा.

२०२० सालचा ऑक्टोबर. मिकानं सिग्माची १५०-६०० मिमी टेलीफोटो झूम लेन्स विकत घेतलेली. या शक्तिशाली लेन्सनं ट्रॅगोपॅनचा फोटो काढायचाच, असा त्याचा निश्चय. "काफी दिन से सिर्फ उसकी आवाजही सुनायी दे रही थी।" मिका या मोहिमेतील तपश्चर्येबद्दल सांगतो. आवाजाचा माग काढत मिका अक्षरश: रानोमाळ भटकत होता. पण ट्रॅगोपॅननं हुलकावणी दिली! तो हंगाम वाया गेला.

मे २०२१ मध्ये पुन्हा आशेचा किरण दिसला. यावेळी मिका अरूणाचल प्रदेशातील 'इगलनेस्ट वाइल्ड लाइफ सँच्युरी'त भटकत होता. मोहीम तीच : ब्लाइथ ट्रॅगोपॅनला कॅमेरात कैद करणं. नि अचानक 'तो' दिसला. मिकानं Nikon D7200 कॅमेऱ्याची 'सिग्मा १५० मिमी-६०० मिमी' ही टेलिफोटो लेन्स जोडली. वेध घेत क्लिक केलं. पण, प्रयत्न फसला. मिका या क्षणासाठी इतका अधीर होता, की त्या हुरहुरीतच आला क्षण हातचा गेला. "मी फोटो घेतला, पण तो ब्लर आला, सारी मेहनत वाया गेली," मिका सांगतो.

त्यानंतर तब्बल दोन वर्षांनी, ब्लाइथ ट्रॅगोपॅननं दर्शन दिलं. या संधीचं मात्र मिकानं सोनं केलं. यावेळी मिका पश्चिम कमेंग जिल्ह्यातील बोम्पू कॅम्पमध्ये होता. झाडांच्या पानांआड गडद करड्या रंगाचा, पाठीवर पांढरे ठिपके असलेला पक्षी दिसताच, मिकानं खचाखच फोटो घेतले. सलग ३०-४० छायाचित्रं मिळाली. त्यातली एक दोनच मिकाला उत्तम वाटली. हे फोटो 'पारी'नं सर्वप्रथम प्रकाशित केले. Arunachal’s birds: canary in the coalmine या लेखासोबत.

मिका एका अभ्यासगटासह काम करतो. हा चमू बेंगळुरूच्या 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' मधील शास्त्रज्ञांना मदत करतो. अरुणाचल प्रदेशातील पश्चिम कमेंग जिल्ह्यातील पूर्व हिमालयाच्या पर्वतरांगांमध्ये हवामान बदलाचा पक्ष्यांवर होणारा परिणाम हे शास्त्रज्ञ अभ्यासताहेत. या अभ्यासात मिकासारखे फिल्डवर्कर कळीची भूमिका निभावताहेत.

"मिकासारखी मंडळीच 'इगलनेस्ट'मधील आमच्या अभ्यासाचा मुख्य आधार आहेत. या अभ्यासासाठी आवश्यक विशिष्ट प्रकारचा डेटा या मंडळींच्या फिल्डवरील कामामुळंच आम्हाला मिळू शकतोय," पक्षीतज्ज्ञ डॉ. उमेश श्रीनिवासन सांगतात.

मिका पक्ष्यांवरील शास्त्रीय संशोधनाचा घटक असला तरी, त्याची पक्ष्यांबद्दलची 'दृष्टी' वैज्ञानिक अभ्यासापलीकडची आहे. मिका पक्ष्यांबद्दलच्या लोककथांनाही तितकंच महत्त्व देतो, जितका त्यांचा अभ्यास. तो एक ब्लेसिंग बर्डची गोष्ट सांगतो, "कोणे एके काळी, एक मुलगा जंगलात आला. सावत्र आईनं त्याचा छळ केलेला. त्या जाचाला कंटाळून तो मुलगा जंगलातील रानकेळ्यांच्या वनात राहू लागला. त्या वनात राहता राहता हळूहळू तो पक्षी झाला. आता तो एक रंगीबेरंगी निशाचर प्राणी आहे. हा प्राणी म्हणजे मानव व निसर्ग यांच्यातील नात्याचं प्रतीक आहे, असं नेपाळी लोक मानतात." मिकाच्या मते दुर्मिळ 'माउंटन स्कॉप्स आउल' (पर्वतीय घुबड) हाच तो पक्षी. या घुबडालाच अनेकजण ब्लेसिंग बर्ड असंही म्हणतात. हे घुबड क्वचितच दिसतं. त्याचं गूढ-दुर्मिळ असणं, हाच त्या लोककथेत दडलेला दृष्टांत आहे.

जंगलात पक्ष्यांचा मागोवा घेण्याच्या मोहिमेत मिकानं थरारक अनुभव घेतलेत. एकदा त्याचा सामना जगातील सर्वात महाकाय मानल्या जाणाऱ्या रानगव्याशी झालेला. या गव्यांना 'इंडियन बायसन' या नावानंही ओळखलं जातं.

एकदा जंगलात पावसामुळं रस्त्यावर झाडंझुडपं आडवी पडलेली. वेळ रात्रीची होती, नि मिका आपल्या दोन मित्रांसोबत वाट साफ करत होता. अचानक या तिघा मित्रांसमोर अगदी २० मीटरवर, रानगवा आला. मिका सांगतो, "ते भलंथोरलं जनावर पाहून मी जोरात ओरडलो, अचानक तो रानगवा आमच्याच दिशेनं धावू लागला!" या प्रसंगात या तिघा मित्रांतला एकजण घाबरून कसा टूनकन झाडावर चढला, हे सांगताना मिका खदखदून हसतो; आपण त्या बाक्या प्रसंगातून कसं बालंबाल बचावलो हे सांगताना मिकाच्या स्वरात भीतीचा लवलेश नसतो.

'एशियन गोल्डन कॅट' हा इगलनेस्टच्या जंगलांतला एक दुर्मिळ प्राणी. Catopuma temminckii या नावाची ही मध्यम आकाराची रानमांजर केवळ याच जंगलात आढळते. या जंगलातला मिकाचा हा सर्वात आवडता जीव. एकदा बोम्पू कॅम्पकडे परतताना संधीप्रकाशात ही मांजर मिकाला दिसली. "त्या दिवशी मला लॉटरी लागल्यागत झालं, त्याक्षणी माझ्याकडं Nikon D 7200 कॅमेरा होता. मी लगेचच त्या दुर्मिळ प्राण्याला टिपलं. असा योग क्वचितच येतो," मिका म्हणतो, "त्या एका प्रसंगापासून आजतागायत तो प्राणी मला पुन्हा दिसलेला नाही."

पश्चिम कमेंग जिल्ह्यातील दिरांग हे मिकाचं जन्मगाव. पण त्याच्या कुटुंबानं कामधंद्याच्या शोधात नंतर रामलिंगम जिल्ह्यात बस्तान बसवलं. "सगळे मला 'मिका राय' म्हणूनच हाक मारतात. इन्स्टाग्राम व फेसबुकवरही माझं हेच नाव आहे; पण माझं कागदोपत्री नाव आहे. 'शंभू राय', “२९ वर्षीय मिका सांगतो. आर्थिक चणचण व आपल्या धाकट्या भावंडांना शिक्षण घेता यावं या उद्देशानं, त्यानं पाचव्या इयत्तेनंतर शाळा सोडली.”

शाळा सुटल्यानंतर लगेचच मिका कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी राबू लागला. दिरांग परिसरात रस्ते बांधणीचं काम सुरू होतं, तिथं त्यानं मोलमजुरी केली. नंतरच्या काळात इगलनेस्ट अभयारण्यातील 'बोम्पू कॅम्प' व 'सिंगचुंग बुगुन व्हिलेज कम्युनिटी रिझर्व्ह' मधील 'लामा कॅम्प'मध्ये त्याला किचन स्टाफ म्हणून काम मिळालं.

अल्लड वयात मिका कुटुंबापासून दूर राहून मोलमजुरी करत होता. मिसरूड फुटू लागलं, तेव्हा तो रामलिंगमला गावी परतला, आईवडलांच्या कष्टात हातभार लावण्यासाठी. “या काळात मी आई-वडिलांसोबत त्यांना शेतात मदत करू लागलो,” मिका सांगतो. मिकाचं कुटुंब नेपाळी वंशातील बुगुन समुदायापैकी. हा समुदाय बटईनं शेती कसतो. मिकाच्या आईवडिलांनी ४-५ बिघे जमीन कसायला घेतलेली; या जमिनीत ते कोबी व बटाट्याची शेती करत. शेतमाल विकायला त्यांना आसाममधील तेजपूरला जावं लागे. हे ठिकाण त्यांच्या गावापासून चार तासांच्या अंतरावरचं. अर्थातच तरूण मिकाची या कामात बहुमूल्य मदत होऊ लागली.

दरम्यान 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' चे पक्षीतज्ज्ञ डॉ. उमेश श्रीनिवासन रामलिंगमला आले. अभ्यासात मदत करतील असे दोन-तीन स्थानिक तरूण त्यांना हवे होते. नियमित उत्पन्न मिळवून देणारी ही संधी मिकानं स्वीकारली. जानेवारी २०११ मध्ये तो श्रीनिवासन यांच्या अभ्यासगटात फिल्ड स्टाफ म्हणून रुजू झाला.

आपलं खरं शिक्षण अरुणाचल प्रदेशातील अरण्यांतच सुरू झालं, हे मिका आनंदानं मान्य करतो. “पश्चिम कमेंग जिल्ह्यातील पक्ष्यांचे आवाज मला सहज ओळखता येतात,” मिका म्हणतो. पक्ष्यांचे निरनिराळे आवाज, त्यांचं रंगरूप ओळखणं हेच त्याचं खरं शिक्षण. मिकाचा आवडता पक्षी 'सिक्कीम वेज-बिल्ड बॅबलर'. या पक्षाबद्दल तो म्हणतो, “हा दिसायला तेवढा देखणा नाही, पण त्याची खास टिवटिव मला खूप आवडते.” हे सांगताना मिका या पक्ष्याची वैशिष्ट्यपूर्ण चोच नि डोळ्यांभोवतीच्या पांढऱ्या वर्तुळाचं वर्णन करताना मंत्रमुग्ध झाल्यागत वाटतो. हा पक्षी अत्यंत दुर्मिळ. तो केवळ अरुणाचल प्रदेशात, सुदूर-पूर्व नेपाळ, सिक्कीम व पूर्व भूतानमध्येच आढळतो. ही इत्यंभूत माहितीही मिका पुरवतो.

“मी नुकताच व्हाइट-रम्प्ड शामा या पक्ष्याचा फोटो काढला. हा फोटो टिपताना मला हा पक्षी २००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवर दिसला. ही एक विलक्षण गोष्ट आहे; कारण हा पक्षी साधारणपणे ९०० मीटर किंवा त्यापेक्षा कमी उंचीवर वास्तव्य करतो. मला त्याचा फोटो त्याहून दुप्पट उंचीवर मिळाला. तापमान वाढीच्या संकटामुळं हे पक्षी आता जादा उंचीवर आपला ठिकाणा हलवताहेत, हा पुरावा माझ्या या फोटोमुळं मी आता देऊ शकतो,” मिका आपल्या छायाचित्रणातील पर्यावरणीय बदलातील नोंदीची पार्श्वभूमी सांगतो.

डॉ. श्रीनिवासन म्हणतात, “पूर्व हिमालय हा पृथ्वीवरील जैवविविधतेच्या दृष्टीनं दुसऱ्या क्रमांकाचा समृद्ध प्रदेश. या प्रदेशातील वन्यप्रजाती तापमानातील बदलांबाबत अत्यंत संवेदनशील आहेत. हवामान बदलांमुळं या भागातील वन्यप्रजाती प्रभावित होत आहेत. त्यांचं अस्तित्व धोक्यात येण्याची शक्यता आहे.” त्यांचं संशोधन हेच वास्तव अधोरेखित करतंय, एखाद्या विशिष्ट उंचीवर वास्तव्य करणारे स्थानिक पक्षी आता हळूहळू आपलं वास्तव्य अधिक उंचीवरील प्रदेशांकडे हलवताहेत. अधिक तपशीलांसाठी वाचा : Arunachal’s birds: canary in the coalmine.

तापमान वाढीचं संकट नि त्याच्या दुष्परिणामांत मलाही एक फोटोग्राफर म्हणून रस आहेच, मिका मला त्याच्या हँडसेटमधील फोटो दाखवत होता, नि मी उत्सुकतेनं त्याची फोटोग्राफी पाहत होते. त्याचं काम पाहताना वाटत होतं, हा मुलगा ते असं दाखवतोय, जणू ते त्यानं सहजी केलंय. पण एक फोटोग्राफर म्हणून मला कळत होतं, अशी छायाचित्रं मिळवण्यासाठी किती कठोर परिश्रम, समर्पण नि अथांग संयमाची गरज असते.

इगलनेस्ट सँच्युरीत संशोधकांच्या टिमनं 'बोंपू कॅम्प' परिसरात कॅम्प लावलाय. हे अभयारण्य जगभरातील पक्षीनिरीक्षकांसाठी अत्यंत लोकप्रिय नि महत्त्वाचं केंद्र मानलं जातं. एका जुन्या-पुराण्या क्राँक्रिटच्या बांधकामाचा आधार घेऊन लाकडी जाळ्या व ताडपत्रीचा आडोसा केला गेलाय. इथं या शिबिरात शास्त्रज्ञ, एक प्रशिक्षणार्थी आणि पश्चिम कमेंग मधील स्थानिक स्टाफची टीम जमलीय. डॉ. उमेश श्रीनिवासन यांच्या नेतृत्वाखालील या चमूत अर्थातच मिकाही आहे.

मी मिकासोबत कॅम्पिंगच्या टेंटबाहेरच उभीय, अवतीभोवती वारा सळसळत वाहतोय. दूरच्या डोंगरांची शिखरं करड्या ढगांच्या दाट रांगांमधून डोकावताहेत. नि मी तापमान वाढीच्या आरिष्टानं इथं काय बदलतंय ते अनुभव ऐकण्यास अत्यंत उत्सुक आहे.

“पठारी भागात गरमी जादा असेल, तर पर्वतीय प्रदेशातही उष्ण वारे वाहू लागतात, तो परिणाम इथं दिसू लागलाय. आता हा डोंगराळ प्रदेशही उष्णतेच्या झळा सोसतोय. जागतिक तापमान वाढीनं मान्सूनचं चक्र विस्कळीत झालंय हे तर आपण पाहतोयच,” ते मला सांगतात. “पूर्वी, लोकांना ॠतुचक्र सवयीनं माहित होतं, फेब्रुवारी महिन्यात हवा थंड आणि ढगाळ वातावरण असायचं, हे जुन्या पिढीतील लोकांना आजही आठवतं.” मात्र आता फेब्रुवारीतही अवकाळी पाऊस होतोय. त्यामुळं शेतकऱ्यांना मोठं नुकसान सोसावं लागतंय.

तापमान वाढीचे दुष्परिणाम इथं आगंतुकासारखं आलेल्या आपल्याला समजणं जरा कठीण. विशेषत: इगलनेस्ट अभयारण्याचं हे घनदाट जंगल, आजूबाजूला अवाढव्य आल्डर, मेपल नि ओक वृक्षांची दाटी. पक्ष्यांचा किलबिलाट. अशा सुरम्य वातावरणात दडलेल्या संकटाची चाहूल आपल्यासारख्या सामान्यांना लागणं अवघड. त्यासाठी जातीचे जाणतेच हवेत. तसे जाणते संशोधकांच्या या टिममध्ये आहेत, भारताच्या पूर्वेकडील या टोकावर सूर्योदय लवकर होतो. त्यामुळं टीममधील कर्मचारी पहाटे साडेतीनलाच जागे होऊन आपापल्या कामाला लागलेत. निळ्याभोर आकाशाखाली ते आपापल्या कामांत गुंगलेत. नि आकाशांतून पांढऱ्या ढगांचे पुंजके संथपणे तरंगत जाताहेत.

डॉ. श्रीनिवासन यांच्या मार्गदर्शनाखाली, मिकानं ‘मिस्ट नेटिंग’ ही पद्धत शिकून घेतलीय मातीत रोवलेल्या दोन बांबूंमध्ये नायलॉन किंवा पॉलिस्टरची अत्यंत बारीक जाळी ताणून पक्ष्यांना पकडण्याची ही एक प्रक्रिया. पक्षी जाळ्यात आले की, त्यांना एका पिशवीत ठेवलं जातं. अशा हिरव्या छोट्या छोट्या पिशव्यांमधून मिका एक एक पक्षी हळूवारपणे बाहेर काढतोय. ते पक्षी तो डॉ. श्रीनिवासन यांच्या हाती सोपवतोय.

संशोधकांच्या टिमनं कामाची द्रुत लय पकडलीय. पक्ष्यांचं वजन, पंखांचा विस्तार नि पायांची लांबी या सर्व गोष्टी एका मिनिटापेक्षाही कमी वेळात मोजल्या जाताहेत. पक्ष्यांच्या पायात आयडेंटिफिकेशनची रिंग घातल्यानंतर, त्यांना आकाशात मुक्त केलं जातय. पक्ष्यांना मिस्ट नेटमध्ये पकडणं, जाळीतून काढून टेबलावर आणणं, मोजमापं घेणं नि मुक्त करणं ही संपूर्ण प्रक्रिया पार पडायला १५ ते २० मिनिटं लागतात. हवामानाची स्थिती लक्षात घेऊन, ही टीम किमान आठ तास दर २० मिनिटं ते अर्ध्या तासानं हीच प्रक्रिया पुन्हा पुन्हा पार पाडते. मिका या कामात सराईत आहे, तो जवळपास १३ वर्षे हेच काम करतोय.

"मी हे काम सुरू केलेलं, तेव्हा व्हाइट-स्पेक्टॅकल्ड वॉर्बलर यासारखी पक्ष्यांची लांबलचक नावंही मला उच्चारता येत नव्हती. कारण मला इंग्लीश बोलायची ना सवय होती, ना ती भाषा कळत होती. हे असले अवघड शब्द कधी ऐकलेच नव्हते," मिका सांगतो.

'इगलनेस्ट सँच्युरी'मुळं मिकाला पक्षीनिरीक्षणाचं मैदान मिळालं. या जंगलातच त्यानं या कौशल्यात प्राविण्य मिळवलंय. हे काम महत्त्वाचं आहे, हे मिकाच्या लक्षात आलं ते त्यानं मेघालयात केलेल्या प्रवासामुळं. शोधप्रकल्पाच्या निमित्तानं त्याला मेघालयातील जंगलात फिरायची संधी मिळाली. तिथं झालेली वारेमाप जंगलतोड व त्याचा पक्ष्यांवरचा प्रभाव मिकाच्या लक्षात आला. "२०१२मध्ये आम्ही दहा दिवस चेरापुंजी परिसरात भटकलो. पण तिथं आम्हाला पक्ष्यांच्या धड वीस प्रजातीही सापडल्या नाहीत. तिथली ही अवस्था पाहून मी 'इगलनेस्ट'मध्ये कामाचा इरादा पक्का केला. कारण इथं पक्ष्यांच्या भरपूर प्रजाती आहेत. बोंपू कॅम्पमध्ये मी भरपूर पक्षी पाहिलेले."

"कॅमेरा मे मुझे २०१२ साल के आसपासही इंटरेस्ट आने लगा," मिका सांगतो. कॅम्पमध्ये संशोधनाच्या निमित्तानं शास्त्रज्ञ नंदिनी वेल्हो येत असत. त्यांचा कॅमेरा मिका मागून घेवू लागला. तो म्हणतो, "ग्रीन-टेल्ड सनबर्ड हा पक्षी सहज कुठेही आढळतो. सरावासाठी मी या पक्ष्याचे फोटो काढायला सुरुवात केली."

याच सुमारास मिकानं पक्षीनिरिक्षक पर्यटकांसाठी गाइडचं काम सुरू केलं. २०१८ मध्ये मुंबईहून बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटीचा असाच एक गट आलेला. या गटानं मिकाला त्यांचे फोटो काढायची विनंती केली. ते काढताना, त्यांचा कॅमेरा हाताळताना मिकाच्या चेहऱ्यावरील आनंद त्या गटातील एकानं हेरला. त्या अभ्यासू पर्यटकानं मिकाला त्याचा Nikon P9000 कॅमेरा भेट देऊ केला. "सर, मला डीएसएलआर (डिजिटल सिंगल-लेन्स रिफ्लेक्स) मॉडेलचा कॅमेरा विकत घ्यायचाय. तुमच्या उदारतेबद्दल मी आभारी आहे, पण मी एक दिवस मला हवा तो कॅमेरा नक्की विकत घेईल," असं त्या पर्यटकाला सांगितल्याची आठवण मिका सांगतो.

मिकाचा फोटोग्राफीतील हा चाणाक्षपणा त्या अभ्यासगटाला आवडला. त्यामुळं त्यांनी कॅमेरा खरेदीसाठी उदारपणं काही रक्कम दिली. मिकानंही बचतीतून काही पैसे साठवलेले. "माझ्याकडं आता ५०,००० रुपये जमा झालेले. पण त्या कॅमेऱ्याची किंमत होती ५५,००० रुपये. मग माझे बॉस [उमेश] यांनी बाकी रक्कम मला दिली" मिका सांगतो. अखेर २०१८ मध्ये, मिकानं आपला पहिला-वहिला डीएसएलआर कॅमेरा १८-५५ मिमी झूम लेन्स असलेला Nikon D7200 विकत घेतला.

“कॅमेरा तर घेतला. पण मला तो वापरायच्या खाचाखुणा माहित नव्हत्या. सुरूवातीची २-३ वर्षं, मी त्या कॅमेरातील १८-५५ मिमीच्या छोट्या झूम लेन्सचा वापर करून आसपासच्या पानाफुलांचे फोटो काढायचो,” दूर बसलेल्या पक्ष्यांचे क्लोज अप फोटो घेण्यासाठी 'पॉवरफुल' 'टेलीफोटो लेन्स'ची आवश्यकता असते. “काही वर्षांनंतर, माझ्या मनात विचार आला, आपण १५०-६०० मिमीची 'सिग्मा' लेन्स खरेदी करावी,” मिका सांगतो, "मी ती लेन्सही घेतली, पण मला ती वापरायला जमत नव्हतं. कॅमेरातील 'अपर्चर', 'शटर स्पीड' आणि आयएसओ यांच्यातला परस्परसंबंध नीट कळत नव्हता. मी फारच खराब फोटो काढले त्या काळात,” मिका फोटोग्राफीतील त्याच्या 'शिक्षणा'चे दिवस आठवतो. या काळातच मिकाची 'राम अल्लुरी' नावाच्या एका सिनेमॅटोग्राफरशी मैत्री झाली. त्यानं मिकाला कॅमेरा वापरण्याशी संबंधित टेक्निकल मंत्र दिले. “त्याने मला कॅमेरातील विविध सेटिंग्ज कशा वापरायच्या ते शिकवलं; आणि आता तर मी केवळ मॅन्युअल सेटिंग्जचाच वापर करतो,” मिका सांगतो.

पण, फोटोग्राफीत केवळ अप्रतिम फोटो काढणंच पुरेसे नसतं. त्यापुढची पायरी म्हणजे 'फोटोशॉप' सॉफ्टवेअरमध्ये फोटोंचं एडिटिंग करणं. सिद्धार्थ श्रीनिवासन या आणखी एका मित्राकडून मिकानं २०२१ मध्ये हेही कौशल्य शिकून घेतलं.

यथावकाश मिकाची वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर म्हणून ओळख निर्माण झाली. 'दी थर्ड पोल' ही हिमालयातील वार्तांकनाला प्राधान्य देणारी प्रतिष्ठित वेबसाइट. या वेबसाइटनं मिकाकाडं फोटोंसाठी संपर्क साधला. त्यांना 'Lockdown brings hardship to birder’s paradise in India' या लेखासोबत छापायला साजेसे फोटो हवे होते. "त्यांनी माझी सात छायाचित्रं निवडली. त्याचं मानधनही पाठवलं. हे माझं पहिलंच प्रसिद्ध झालेलं काम होतं, त्यावेळचा आनंद मी शब्दात सांगू शकत नाही," मिका म्हणतो. मिका फिल्डवरील कामात सातत्यानं योगदान देतोय. या कामाशी निगडीत वैज्ञानिक शोधनिबंध प्रसिद्ध होतात, तेव्हा मिकाचं नाव सहलेखक म्हणूनही नोंदवलं जातं. अर्थातच या शोधप्रबंधासोबतच्या त्याच्या अर्थपूर्ण छायाचित्रांना मिळालेली ती एक सन्मानपूर्वक दाद असते.

मिका हरहुन्नरी माणूस आहे. तो निष्ठेनं काम करणारा फिल्ड वर्कर आहे, तसाच उत्कट फोटोग्राफर नि पक्षीनिरिक्षणातील गाईडही, शिवाय तो एक गिटारवादकही आहे. त्याच्यासोबत मी चित्रे बस्ती/ त्सेरिंग पाम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भागातील चर्चमध्ये गेले. तिथं मला त्याच्यातील गिटारवादकाचा साक्षात्कार झाला. तिथं एका पाद्रीच्या मुलीच्या लग्नाची धांदल होती. मिकाचे मित्र नि दोन-तीन महिलांच्या घोळक्यात बसून मिका लग्नादरम्यान होणाऱ्या संगीताचा सराव करू लागला. त्याची बोटं सराईतपणे गिटारच्या तारा छेडत होती. ही तीच बोटं होती जी जंगलातील पक्ष्यांना हळूवारपणे हाताळतात. पक्ष्यांना गोंजारताना जी लय या बोटांत असते, तीच आता मला त्याच्या गिटारांतून निघणाऱ्या स्वरलयीत जाणवत होती.

मिकानं कॅम्पवर नुकतंच ज्या पक्ष्यांचं मोजमाप केलंय, आयडेंटिफिकेशनचे टॅग लावून आकाशात मुक्त संचारासाठी सोडून दिलंय – ते पक्षी आता तापमान वाढीच्या संकटाचा डेटा गोळा करत दूर आकाशात उडताहेत. नि हा कष्टाळू फोटोग्राफर गिटार वाजवत पार्श्वसंगीताची धून छेडत बसलाय. एक फोटोग्राफर म्हणून माझ्या मनात उमटलेली ही छायाप्रतिमा मला अतिशय सूचक वाटून गेली.