नल सरोवर अभयारण्यातील पक्षीमित्र आणि नाविक

३७ वर्षांचा गनी सामा गुजरातमधील ‘नल सरोवर’ तलाव आणि पक्षी अभयारण्यातील निसर्ग अभ्यासक आणि नाविक आहेत. अहमदाबाद जिल्ह्यातील विरमगाम तालुक्यात १२० चौरस किमी अंतरावर विस्तारलेला हा तलाव अनेक स्थलांतरित पक्ष्यांना आकर्षित करतो. हे पक्षी मध्य आशियाई हवाई-मार्गावरून येतात जो आर्क्टिक महासागर ते हिंदी महासागर असा अथांग पसरलेला आहे.

“मी पक्ष्यांच्या ३५० प्रजाती ओळखू शकतो,” ते सांगतात, त्यात नल सरोवरावर येणाऱ्या अनेक स्थलांतरित पक्ष्यांचाही समावेश आहे. “आधी, इथे पक्ष्यांच्या २४० प्रजाती आढळायच्या, आता हा आकडा ३१५ पार गेला आहे.”

गनीचं बालपण तलावाच्या परिसरातच गेलं. तो म्हणतो, “माझे वडील आणि आजोबा वनविभागाला पक्ष्यांच्या संरक्षणासाठी मदत करत. ते दोघंही वनविभागात नावाडी म्हणून काम करत आणि आता मी देखील तेच काम करतोय.” तो एक आठवण सांगतो, “१९९७ मध्ये मी कामाला सुरुवात केली, तेव्हा मला कधीकधी काम मिळायचं, तर कधीकधी काहीच नाही.”

२००४ मध्ये परिस्थिती बदलली, जेव्हा वन विभागाने त्याला गस्त घालण्यासाठी आणि पक्ष्यांचे संरक्षण करण्यासाठी नावाडी म्हणून कामावर घेतले. “आता तो महिन्याला साधारण १९,००० रुपये कमावतो.”

तिसऱ्या पिढीतील हा नावाडी ज्याला पक्षीनिरीक्षणाचं वेड आहे, नल सरोवरापासून तीन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या वेकरिया गावात लहानाचा मोठा झाला. या सरोवराशी संबंधित पर्यटनविषयक काम हाच या गावातील लोकांच्या उदरनिर्वाहाचा एकमेव स्रोत आहे.

गनीचं प्राथमिक शिक्षण गावातल्या सरकारी शाळेत झालं. पण कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीमुळे त्याला सातवी नंतर शाळा सोडून कामाला सुरुवात करावी लागली. त्याला दोन भाऊ आणि दोन बहिणी आहेत. वयाच्या चौदाव्या वर्षापासून गनी नल सरोवरात नावाडी म्हणून काम करतोय.

शालेय शिक्षण अर्धवट असलं तरी गनीचा पक्षी निरीक्षणात तरबेज आहे. तो पाहताक्षणी कुठलाही पक्षी ओळखू शकतो आणि त्याचं नाव सांगू शकतो. डिजिटल कॅमेरा नसतानाही त्याने फोटोग्राफीची आवड जोपासली. तो सांगतो, “जेव्हा माझ्याकडे कॅमेरा नव्हता, तेव्हा मी निरीक्षण दुर्बिणीवर माझा मोबाइल ठेवून पक्ष्यांचे फोटो काढायचो.” २०२३ मध्ये त्याने ‘Nikon COOLPIX P950’ हा कॅमेरा आणि लेन्स घेतले. “आर.जे. प्रजापती [उपवनसंरक्षक] आणि डी.एम. सोलंकी [वनपरिक्षेत्र अधिकारी] यांनी मला कॅमेरा आणि लेन्स खरेदी करण्यासाठी मदत केली.”

गनीने संशोधकांनाही मदत केलीये आणि याच कारणामुळे त्याच्या नल सरोवरावरील स्थलांतरित पक्ष्यांच्या फोटोंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली आहे. “मी रशियातील एकाच घरट्यातील दोन पक्ष्यांचे फोटो काढले होते, त्यांना ‘U3’ आणि ‘U4’ असे टॅग लावण्यात आले. २०२२ मध्ये, जेव्हा ‘U3’ इथे आला, तेव्हा मला तो इथे दिसला; आणि या वर्षी [२०२३] मला ‘U4’ देखील सापडला. जेव्हा ‘वाइल्डलाइफ फेडरेशन ऑफ इंडिया’च्या माध्यमातून ही माहिती एका रशियन शास्त्रज्ञाकडे पाठवण्यात आली, तेव्हा त्यांनी आम्हाला कळवलं की, हे दोन्ही पक्षी एकाच घरट्यातून आलेत. या दोन्ही पक्ष्यांनी नल सरोवराला भेट दिली होती,” तो अत्यंत उत्साहाने सांगतो.

तो सांगतो की, रशियन शास्त्रज्ञांनी त्याने केलेल्या निरीक्षणांची नोंद घेतली. “मला ‘डेमोझेल क्रेन’ (Grus virgo) नावाचे, पायात कडी घातलेले सुमारे आठ पक्षी आढळले होते. मी या पक्ष्यांचे फोटो काढून पाठवले आणि त्यांची नोंद घेतली गेली.”

हवामान बदलामुळे नल सरोवर परिसरात होणारे बदल गनीला जाणवतायत. “जून महिन्यात गुजरातला धडकलेल्या ‘बिपरजॉय’ चक्रीवादळामुळे, इथे काही नवीन सागरी पक्ष्यांच्या प्रजाती पहिल्यांदाच पाहण्यात आल्या, ज्याध्ये ‘ब्राउन नॉडी’ (Anous stolidus), ‘सूटी टर्न’ (Onychoprion fuscatus), ‘आर्क्टिक स्कुआ’ (Stercorarius parasiticus) आणि ‘ब्रायडल्ड टर्न’ (Onychoprion anaethetus) यांचा समावेश आहे.”

मध्य आशियाई हवाई-मार्गावरून इथे ‘रेड-ब्रेस्टेड गूज’ (Branta ruficollis) येतो, जो हिवाळ्यात नल सरोवराचे मुख्य आकर्षण असतो. गेल्या तीन वर्षांपासून हा पक्षी इथे येत आहे. हा मंगोलिया आणि कझाकस्तानातून येतो. “तोच एक पक्षी गेल्या तीन वर्षांपासून सातत्याने इथे येतोय”, असे गनी सांगतो. ‘सोशिएबल लॅपविंग’ (Vanellus gregarius) ह्या अत्यंत संकटग्रस्त प्रजातीचा पक्षीही अभयारण्यात येतो असं तो म्हणतो.

“एका पक्ष्याचं नाव माझ्या नावावरून ठेवण्यात आलंय” असं गनी एका क्रोंचाबद्दल माहिती देताना सांगतो. “तो पक्षी सध्या रशियामध्ये आहे; तो रशियाला गेला, त्यानंतर गुजरातला परतला आणि पुन्हा रशियाला निघून गेला,” त्याला आठवतं.

“मी वर्तमानपत्रांना अनेक फोटो पाठवत असतो. ते माझं नाव प्रकाशित करत नाहीत. तरीही, तिथे ते फोटो पाहून मला आनंद होतो,” गनी म्हणतो.