'ਸਾਡੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਬਣ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਬੀਹੂ ਗੀਤ'

ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ: ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਛਪ ਛਪ ਦੀ ਅਵਾਜ਼, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਪੰਜੋ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਬੀਹੂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ-ਇਕਦਮ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ਼, ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ।

ਇਹ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਾਮੀ ਪੰਚਾਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਆਹਾਰ' ਮਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲੁਆਈ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਨੋਭੁਈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਝੋਨੇ ਦੀ ਮਲ਼ੂਕ ਪਨੀਰੀ ਦਾ ਦਿਨ। ਤਿਟਾਬਰ ਦੇ ਸਾਲਾਗੁੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹੀਰਾ ਸੈਕਿਆ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ਼ ਚਮੜੀ ਜਿਓਂ ਝੁਲਸਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਮਸ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਬੇਹੱਦ ਥਕਾਊ। 52 ਸਾਲਾ ਹੀਰਾ ਸੈਕਿਆ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਇਸ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਈਆਂ ਹਨ। 50 ਸਾਲਾ ਗੁਨਿਤਾ ਸੈਕਿਆ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਆਸ਼ਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। 55 ਸਾਲਾ ਅਰੂਨਾ ਬੋਰਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਿਡ-ਡੇ ਮੀਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। 35 ਸਾਲੀਆ ਬ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪਰਨਾ ਸੋਨਵਾਲ ਕਦੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ 35 ਸਾਲਾ ਨੋਮੀ ਸੈਕਿਆ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਇਓਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਨ, ਹੀਰਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇੱਕ ਵੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ (ਲਗਭਗ 0.33 ਏਕੜ/ਕਿੱਲੇ) 'ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੇ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬੀਹੂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਨਿਤਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਬੀਹੂ ਨਾਮ (ਗੀਤ) ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਬਾਕੀ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨਾਲ਼ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਓਂ ਜਾਨ ਹੀ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ।

ਗੁਨਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਬੀਹੂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਰੋਂਗਾਲੀ' ਜਾਂ 'ਬੋਹਾਗ ਬੀਹੂ' ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ ਮਈ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਸੰਤ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਮੀ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਤੇ ਬੀਜਾਈ ਦੇ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਚ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਭਾਰੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਲਾਕਾਰ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਇਸੇ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬੀਹੂ ਉਵੇਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਸ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਸਮਾਂ, ਖੇਤੀ-ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਜੁੜਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੀਰਾ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਹੂ ਤਿਓਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਤਿਓਹਾਰ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਚੱਕਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੜਾਅ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਹਾਗ ਬੀਹੂ ਉਦੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਟੀ ਬੀਹੂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਘਾਟ ਦੇ ਕਿੱਲਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਾਘ ਬੀਹੂ ਖੇਤੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਝਾੜ ਹੱਥ ਲੱਗਣ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਹੂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ, ਹੜ੍ਹ, ਪ੍ਰੇਮ, ਚਾਹਤ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਇਹ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਲੋਕ-ਵਿਧਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਮਿਹਨਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ-ਚਾਹਤਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਂਭਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।

ਗੁਨਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਬੀਹੂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਡ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਬਿਆਨਾਮ (ਵਿਆਹ ਗੀਤ) ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਏ। ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਤੇ ਹਰ ਗੀਤ ਸਿੱਖਦੇ ਗਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬੋਰਗੀਤ ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬੀਹੂ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਓਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਬਣ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।"

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ