बिहू गीतं : ‘ही गीतं नद्यांसारखी आमच्या रक्तात वाहतात’

कधीकधी पक्ष्यांच्या आवाजाव्यतिरिक्त, फक्त एकच आवाज ऐकू येत असतो, तो म्हणजे भरलेल्या भातशेतीतून हिरवी रोपे लावणाऱ्या महिलांच्या चालण्याचा आवाज. आणि तेव्हाच पाहिल्यावर पाच महिला उत्स्फूर्तपणे बिहू गाणं गात असल्याचं आपल्याला दिसतं.

आसामी दिनदर्शिकेनुसार जुलै महिना म्हणजे ‘आहार’ महिना – भाताच्या रोपांची पुनर्लागवड सुरू होण्याचा दिवस, जो ‘नोभुई’ म्हणून ओळखला जातो. हिरा सैकियाच्या साळगुरी या गावी असलेल्या शेतामध्ये उन्हाळा अजूनही कडक आहे, हवा ओलसर आहे आणि काम तर शरीराला थकवणारं आहे. ५२ वर्षीय हिरा सैकियाच्या चार मैत्रिणी लागवडीच्या हंगामाच्या पहिल्या दिवशी तिला मदत करण्यासाठी आल्या आहेत. ५० वर्षीय गुणिता सैकिया ही गावातील आशा सेविका आहे. दुसरी ५५ वर्षीय अरुणा बोरा ही स्वयंपाकी आहे, जी शाळेतील मुलांसाठी मध्यान्ह भोजन बनवते. तिसरी आहे एकेकाळी पंचायत सदस्या असलेली ३५ वर्षीय ब्रिस्टीपर्णा सोनोवाल आणि ३५ वर्षीय नोमी सैकिया जी एक शेतकरी आणि गृहिणी आहे. या सर्व महिला त्यांच्या स्वतःच्या जमिनीच्या छोट्या तुकड्यावर सुद्धा भाताची लागवड करतात व त्यांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवतात. एखाद्या दिवशी हिरा त्यापैकी एकीच्या मदतीला जाते.

फक्त एक बिघा जमिनीवर (आसाममध्ये ०.३३ एकर इतकी) भात रोपे लावण्यासाठी या पाच महिलांना जवळजवळ पाच ते सहा तास लागतात. त्या सकाळपासून शेतात काम करत आहेत. आता दुपार झाली आहे आणि अचानक त्या बिहू गाणे गाऊ लागतात. त्यांच्यात असलेली गुणिता गाणं म्हणायला सुरुवात करते आणि एकामागून एक काही पारंपरिक बिहू नाम म्हणत गाऊ लागते. मग इतर बायकादेखील तिच्या गाण्यात हळूहळू सूर मिसळू लागतात. सहज निसर्गतः तयार होणारं समूहगान आणि गाण्याच्या लयीत अगदी एकरूप होत जाणाऱ्या त्यांच्या टाळ्या त्या गाण्याला एक नैसर्गिक लय आणि ऊर्जा देतात.

ही सगळी गाणी 'रोंगाली' किंवा 'बोहाग बिहू' म्हणजे एप्रिल-मे महिन्यात साजरा केल्या जाणाऱ्या वसंत ऋतूच्या सणाशी संबंधित आहेत. आसामी नवीन वर्षाचा पहिला दिवस. हा एक वसंत ऋतूच्या उत्सवाचा दिवस असतो जो नांगरणी आणि पेरणीच्या एका नवीन चक्राची सुरुवात देखील करतो. हा दिवस बिहू म्हणजे नृत्य, गाणी आणि उत्सव यांच्याशी जोडला गेला आहे. पण हा दिवस म्हणजे आधुनिक काळातील त्याचं जे विकृत स्वरूप आहे तसा अजिबातच नाही कारण तिथे शहरीकरण नाही, भव्य बांधलेला खुला रंगमंच नाही, पगारी व्यावसायिक कलाकार नाहीत, प्रकाशयोजना नाही, उच्चरवाने स्पीकर्सवर ऐकू येणारं संगीत नाही किंवा व्यावसायिक हेतूने बांधून घेतलेलं प्रायोजकत्व नाही. फक्त सूर्य, ऋतू, शेती, पुनरुत्पादन आणि श्रम यांच्याशी असलेला हा एक सहज संबंध आहे. जसा आपण हिराच्या शेतात पाहतो.

आसाममध्ये तीन बिहू सण आहेत आणि प्रत्येक सण शेतीच्या वार्षिक चक्राच्या कोणत्या ना कोणत्या पैलूशी अथवा घटकाशी संबंधित आहे. बोहाग बिहू हा पीक लागवडीचा हंगाम साजरा करतो. कटी बिहू, जो कमी प्रमाणात साजरा केला जातो, तो टंचाईच्या काळाबद्दल आणि चांगलं पिक पाणी व्हावं यासाठी प्रार्थना करण्यासंबंधी आहे. आणि माघ बिहू कृषी चक्राचा शेवट दर्शवितो जो यशस्वीपणे केलेल्या कापणीपर्यंत येऊन थांबतो. ही गाणी कापणीबद्दल, पुराबद्दल त्याचबरोबर प्रेम भावना, तळमळ, गतकाळाच्या स्मृती या आणि अशा इतर बऱ्याच गोष्टींबाबत आपल्याला सांगून जातात. शेतामध्ये राबणाऱ्या अज्ञात शेतकरी लोकांनी तयार केलेली बिहू गाणी ही त्यांची एक स्वतंत्र शैली आहे आणि ती गाणी वर्षभर गायली जातात. ही गाणी म्हणजे लोकांचे जीवन, श्रम, कष्ट, प्रेम आणि तळमळ यांचा एक संग्रहच आहे जो त्यांनी गाण्याच्या रूपात जपून ठेवला आहे आणि एक समृद्ध सांस्कृतिक लोकवारसा म्हणून तो ते पुढच्या पिढीला देत आहेत.

"बिहू गाणी ही अशी गोष्ट मुळीच नाही जी आपण शिकू शकतो," गुणिता म्हणते. "बियाणम (लग्नगीते) देखील आम्हाला कधीच शिकवली गेली नाहीत, आम्ही ती मोठी होत असतानाच शिकत गेलो. बोरगीतासारखे शास्त्रीय प्रकार तुम्ही नक्कीच कुणाकडून तरी शिकून घेऊ शकाल. पण बिहू गाणी शिकवली जात नाहीत. ती आमच्या जीवनाचा भाग आहेत. ती नद्यांसारखी आमच्या रक्तप्रवाहात अखंड वहात राहतात."

अनुवाद : जयेश जोशी