બિહુ ગીતો: ‘અમારા લોહીમાં એ નદીઓની જેમ વહે છે’

કોઈક વાર સંભળાતા પંખીના ટહુકા સિવાય જો બીજો અવાજ કાને પડતો હોય, તો એ છે પાણીથી છલોછલ ખેતરોમાં લીલાછમ રોપાઓ વાવતી વખતે સ્ત્રીઓનાં છબછબિયાંનો અવાજ. અને પછી અચાનક જ, પાંચેય સ્ત્રીઓ એકસાથે બિહુ ગીત ગાવાનું શરૂ કરી દે છે.

આ જુલાઈ મહિનો છે, આસામી પંચાંગ મુજબ ‘આહાર’ મહિનો. ડાંગરના રોપાઓ રોપવાનો પહેલો દિવસ, જે ‘નોભૂઈ’ કહેવાય છે. જેનો શાબ્દિક અર્થ છે, નવા રોપાઓનો દિવસ. ટિટાબોરના સાલાગુરી ગામમાં હીરા સૈકિયાના ખેતરમાં સુરજ હજી પણ ચામડીને દઝાડી રહ્યો છે, હવામાં ભેજ છે, અને જે કામ કરવાનું છે તે કમરતોડ છે. 52 વર્ષીય હીરા સૈકિયાને આ મોસમના પહેલા દિવસે મદદ કરવા તેમની ચાર સહેલીઓ આવી છે. 50 વર્ષીય ગુનિતા સૈકિયા ગામમાં આશા વર્કર છે. 55 વર્ષીયા અરુણા બોરા શાળાનાં બાળકો માટે મધ્યાહ્ન ભોજન રાંધે છે. 35 વર્ષીય બ્રિસ્તિપર્ણા સોનોવાલ, જેઓ એક સમયે પંચાયતનાં સભ્ય હતાં અને 35 વર્ષીય નોમી સૈકિયા, જેઓ ખેડૂત અને ગૃહિણી છે. આ બધી સ્ત્રીઓ પોતાની નાની નાની જમીન પર ડાંગર ઉગાડે છે જેનાથી તેમના પરિવારોનું ગુજરાન ચાલે છે. કોઈ બીજા દિવસે, હીરા તેમાંથી કોઈ એકને મદદ કરી રહ્યાં હશે.

માત્ર એક બીઘા જમીન (આસામમાં 0.33 એકર) પર ડાંગરના રોપાઓ રોપવામાં આ પાંચ સ્ત્રીઓને લગભગ પાંચથી છ કલાક લાગે છે. તેઓ સવારથી ખેતરમાં કામ કરી રહી છે. બપોર થઈ ગઈ છે અને અચાનક તેઓ ગાવા લાગે છે − એક બિહુ ગીત. ગુનિતા આગેવાની લે છે અને એક પછી એક પરંપરાગત બિહુ નામો ગાય છે. બાકીની સ્ત્રીઓ પણ સાથ પુરાવે છે, એક સહજ વૃંદગાનમાં, તેમની તાલબદ્ધ તાળીઓ આ બપોરે ગીતમાં લય અને ઉર્જા ઉમેરી રહી છે.

ગુનિતા અને અન્ય સ્ત્રીઓ જે બિહુ ગીતો ગાય છે તે રોંગાલી અથવા બોહાગ બિહુ સાથે સંકળાયેલાં છે, જે એપ્રિલ અને મે મહિનાની આસપાસ ઉજવવામાં આવે છે. આસામી નવા વર્ષનો પહેલો દિવસ, તે ખેડાણ અને વાવેતરના નવા ચક્રની શરૂઆતનું પણ પ્રતીક છે અને એક વસંત ઉત્સવ છે. આ એ બિહુ છે જે નૃત્ય, ગીતો અને ઉજવણી સાથે જોડાયેલું છે. પરંતુ તેના આધુનિક વિકૃત સ્વરૂપ જેવું બિલકુલ નથી. કોઈ શહેરી જગ્યાઓ નહીં, કોઈ ભવ્ય ખુલ્લા મંચ નહીં, કોઈ પૈસા લેનારા વ્યાવસાયિક કલાકારો નહીં, કોઈ લાઈટ શો નહીં, કોઈ એમ્પ્લીફાઇડ સંગીત નહીં, કોઈ વ્યવસાયિક પ્રાયોજકો નહીં. માત્ર સૂર્ય, ઋતુઓ, કૃષિ ઉત્પાદન અને શ્રમનો એક સાદો સંબંધ. બરાબર એવું જ જેવું આપણે હીરાના ખેતરમાં જોઈએ છીએ.

આસામમાં ત્રણ બિહુ તહેવારો છે અને દરેક કૃષિના વાર્ષિક ચક્રના કોઈને કોઈ પાસા સાથે સંકળાયેલો છે. બોહાગ બિહુ પાકની વાવણીની મોસમની ઉજવણી કરે છે. કાતિ બિહુ, જે થોડો શાંત (સમય) હોય છે, તે અછતના સમય અને સારા પાક માટેની પ્રાર્થના વિષે છે. અને માઘ બિહુ કૃષિ ચક્રના અંતને ચિહ્નિત કરે છે જે સફળ લણણીમાં પરિણમે છે. આ ગીતો લણણી, પૂર, પ્રેમ, ઝંખના, ઐતિહાસિક સંસ્મરણો અને ઘણું બધું વર્ણવે છે. ખેતરોમાં કામ કરતા અનામી ખેડૂતો દ્વારા રચાયેલાં બિહુ ગીતો પોતે જ એક આગવી શૈલી છે અને આખું વર્ષ ગવાતાં હોય છે. તે લોકોના જીવન, શ્રમ, પ્રેમ અને ઝંખનાના સંગ્રહો છે જેને તેઓ સાચવીને આગામી પેઢીને સોંપતા રહ્યા છે.

ગુનિતા કહે છે, “બિહુ ગીતો એવી વસ્તુ નથી જે આપણે શીખી શકીએ. બિયાનામ (લગ્નનાં ગીતો) પણ અમને ક્યારેય શીખવવામાં આવ્યાં ન હતાં, અમે મોટાં થતાં થતાં તે શીખ્યાં. કદાચ બોરગીત જેવું શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ હોય, તો તમારે તે કોઈની પાસેથી શીખવું પડે. પણ બિહુ ગીતો શીખવવામાં નથી આવતાં. તે અમારા જીવનનો એક ભાગ છે. તે અમારા લોહીમાં નદીઓની જેમ વહે છે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ