ભોપા રબારી છોડીઓ અને તેમના પરણાવવાલાયક કાન

"તમારી દીકરી આટલી મોટી થઈ ગઈ છે અને તમે હજી સુલવા માટે તેના કાન તૈયાર નથી કર્યા?" વડીલ સ્ત્રીઓ પૂછે અને પછી દીકરી તરફ ફરીને પાછા કહેશે, “બેન, તારા લગન લેવાશે થોડા સમયમાં. સસરા પક્ષવાળાએ સગાઈમા કરેલી બોલીની મુદત પૂરી થઈ ગઈ છે.” એક યુવાન છોકરીની માતાને લગ્ન પહેલાં તેની દીકરીઓના કાન તૈયાર કરવા માટે સમજાવતી વૃદ્ધ સ્ત્રીઓના આવા શબ્દો આજે પણ મારા ભોપા રબારી સમુદાયમાં સાંભળવા મળે છે.

મને યાદ છે કે મારી પિતરાઈ નાથી બેન મોરી ૧૭ વર્ષની હતી ત્યારે જ એના કાન તૈયાર કરવા લાગી હતી. તે હવે ૨૪ વર્ષની છે. તે હંમેશા સુલવા પહેરે છે. આ એક સેન્ટીમીટરથી વધુ પહોળા મોટા સોનાની જાડી બે કડીઓનું ઘરેણું છે. જે પરિવારમાં છોકરીના લગ્ન થઈ રહ્યા હોય તેમના તરફથી સગાઈ સમયે બે તોલા (૨૨.૩૨ ગ્રામ) વજનની આવી બુટ્ટીઓ ભેટમાં અપાય છે. આ બુટ્ટીઓની કિંમત લગભગ બે લાખ રૂપિયા જેવી થાય.

સુલવા આપણી મૂડી છે જરૂરિયાતના સમયે આપણને સાચવે એવી. પણ ઘણા પરિવાર આ કડીઓ બનાવવા માટે દેવું પણ કરે છે. આજકાલ વસ્તુઓ મોંઘી છે અને અમે લોકો એટલા સધ્ધર નથી. અમે રહ્યા પશુપાલક. અમારા ગામમાં, અમારા સમુદાયના લગભગ 3,000 લોકો છે અને તેમાંથી 60 ટકા લોકો જીવનનિર્વાહ માટે મજૂરી કરે છે અને બાકીના 40 ટકા લોકો પશુપાલન કરે છે.

કચ્છ, ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના પ્રદેશોમાં ઘણા રબારીઓ છે. કાઠિયાવાડમાં આહીર, ભરવાડ અને ગઢવી (ચરણ) સમુદાયના લોકો પણ થોરિયા પહેરે છે, પરંતુ સુલવા ફક્ત અમારા સમુદાયની સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવે છે. જામનગર અને દ્વારકા જિલ્લામાં ભોપા રબારી સમુદાયની સ્ત્રીઓ પણ થોરિયા (કાનની અંદરના ભાગમાં વચોવચ પહેરાતું ઘરેણું), અને વાઈટ (કાનના ઉપરના ભાગમાં પહેરતી કડી) પહેરે છે, પરંતુ સુલવા ફક્ત આપણા સમુદાયમાં જ જોવા મળે છે.

તેઓ છોકરી 15 કે 16 વર્ષી થાય કે તરત એના કાન વીંધે છે. શરૂઆતમાં એક લીમડાની નાની સળીનો એક નાનો ટુકડો વીંધેલા કાનમાં નાખે છે, અને ધીમે ધીમે દર બીજા-ત્રીજા દિવસે એક વધુ પાતળી સળી ઉમેરે છે જ્યાં સુધી વીંધેલો કાન સુલવા પહેવા જેટલો મોટો ના થાય ત્યાં સુધી આમ ચાલે છે. મેં આ ક્યારેય સુલવા માટે કાન તૈયાર કરાવ્યા નથી, પણ એટલે જ જ્યારે પણ હું પરંપરાગત કપડાં પહેરું ત્યારે લોકો મને કહેતા હોય છે કે મારો શણગાર ત્યારે જ પૂરો થયો કહેવાય જયારે હું સુલવા પહેરું.

મોટાભાગની પરણેલી સ્ત્રીઓ આખો સમય સુલવા પહેરે છે અને જે દિવસે એ નથી પહેરતા ત્યારે તેઓ પોંખડણી પહેરે છે. સુલવા ના પહેરતા હોઈએ ત્યારે કાનનો આકાર સરખો રાખવા પહેરતી આ એક રીંગ છે. નાથી બેન કહે છે, "હું આને રાત્રે કાઢી નાખું છું. અને સામાન્ય રીતે સમુદાયના કોઈ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપતી વખતે પહેરું છું. જ્યારે હું એકલી મુસાફરી કરતી હોઉં ત્યારે હું તે ક્યારેય પહેરતી નથી."

અને હવે જમાનો ધીમે ધીમે બદલાઈ રહ્યો છે. મારા જેવી થોડી સ્ત્રીઓ છે જે ઓફિસમાં કામ કરવા માટે બહાર જાય છે અને તેઓ સુલવા માટે તેમના કાન તૈયાર કરવા માંગતી નથી. આજે હવે જોઈતા હોય તો આપણે બજારમાંથી સાદી કાનની બુટ્ટીઓ જેમ બનાવેલા સુલવા પણ ખરીદી શકીએ છીએ.

આ લેખ મૂળ ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલ છે.