বাগানিৰ শতিকা পুৰণি লৌহ পুৰুষ

১৯৬০ৰ দশকৰ মাজভাগৰ ঘটনা এটা মনত পৰাত দিলাৱৰ শিকালগৰৰ মুখত হাঁহি বিৰিঙিছে। কৰ্মশালাৰে কোনো এজন কমাৰৰ হাতৰ পৰা লো এটুকুৰা ছিটিকি আহি তেওঁৰ হাতৰ আঙুলিত আঘাত কৰিছিল। পাঁচটা দশকৰ পিছতো তেওঁৰ হাতত সেই চিন স্পষ্ট। তাকে দেখুৱাই তেওঁ কয়, “মোৰ হাতৰ তলুৱাখন চাওকচোন, লোৰ দৰে কঠিন হৈ পৰিছে।”

যোৱা পাঁচটা দশকত ৬৮ বছৰীয়া দিলাৱৰে পাগত উঠা লো আৰু তীখাৰ ওপৰত দিনে কমেও ৫০০ বাৰ হাতুৰী মাৰিছে। অংকটো কৰি চালে এই ৫৫ বছৰ তেওঁ নিজৰ পৰম্পৰাগত পাঁচ কিলো ওজনৰ ঘান (হাতুৰী)ৰে লো-তীখাৰ ওপৰত প্ৰায় ৮০ লাখ বাৰ হাতুৰী কোবাইছে।

শিকালগৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকল কমাৰ। চাংলি জিলাৰ ৱালৱা তালুকত তেওঁলোকে এটা শতিকাৰো অধিক কাল ঘৰুৱা কাম-কাজ আৰু খেতিপথাৰত ব্যৱহৃত সা-সঁজুলি হাতেৰে নিৰ্মাণ কৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ নিৰ্মিত সৰ্বাধিক খ্যাতি থকা সঁজুলিবিধ হৈছে উৎকৃষ্টমানৰ আদকিট্টা (মাৰাঠী ভাষাত)। তামোল কটা এই সঁজুলিবিধৰ ডিজাইন, স্থায়িত্ব আৰু ধাৰৰ নাম আছে।

এই আদকিট্টাৰ আকাৰ চাৰি ইঞ্চিৰ পৰা দুই ফুট পৰ্য্যন্ত হয়। সৰু আদকিট্টাৰে চুপাৰী (তামোল), ক্কাথ, খোব্ৰা (শুকুৱা নাৰিকল) আৰু চুটলি (নাৰিকলৰ ৰছী) কটা হয়। ডাঙৰবোৰেৰে সোণ, ৰূপ আদি (সোণাৰীয়ে ব্যৱহাৰ কৰে) আৰু ডাৰ তামোল কাটিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

শিকালগৰ পৰিয়ালৰ নিৰ্মিত তামোল কটা সঁজুলিবিধৰ এনে নাম আছে যে দুৰ-দুৰণিৰ পৰা মানুহে সেয়া নিবলৈ আহে। মহাৰাষ্ট্ৰৰ আকলুজ, ক’লহাপুৰ, ওচমানাবাদ, ছাংগোলে আৰু ছাংলি, কৰ্ণাটকৰ আথনি, বিজাপুৰ, ৰায়বাগ আদি বিভিন্ন ঠাইৰ পৰাও মানুহ আহে।

“কিমান আদকিট্টা বনাইছো, তাৰ এতিয়া হিচাপ নাই,” দিলাৱৰে কয়। তেওঁ খুৰ্পি, ভিলা (কাঁচি), বিলাতি (পাচলি কটা সঁজুলি), কাদবা কাপায়চি বিলাতি (খেৰ কটা ব্লেড), ধনগৰি কুৰহাড় (পশুপালকৰ কুঠাৰ), বাগানৰ কেঁচী, আঙুৰ কটা কেঁচী, পাত্ৰা কাপায়াচি কাতৰি (চালি কটা কাটাৰ) আৰু বৰ্চা (মাছ মৰাত ব্যৱহৃত সঁজুলি) আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী বনায়।

বাগানিত এই কমাৰশিল্পৰ সৈতে জৰিত জ্যেষ্ঠ চাৰিজন কমাৰৰ ভিতৰত বয়োজ্যেষ্টজন হৈছে দিলাৱৰ। আন তিনিজন হৈছে তেওঁৰ পুত্ৰ ৪১ বছৰ বয়সীয়া চালিম, চালিমৰ সম্পৰ্কীয় ভায়েক হাৰুন আৰু সমীৰ শিকালগৰ। ১৯৫০ আৰু ৬০ৰ দশকত, দিলাৱৰে কয় যে তেওঁলোকৰ গাঁওখনত ১০ৰ পৰা ১৫ জন কমাৰ আছিল। কিছুমান ঢুকাল, আন কিছুমানে আদকিট্টাৰ চাহিদা কমি অহাৰ ফলত কেৱল কৃষিৰ সঁজুলি নিৰ্মাণৰ কামতে নিজকে সীমাবদ্ধ ৰাখিলে। তাতে আকৌ আদকিট্টা বনাওতে সময় আৰু ধৈৰ্য্য দুয়োটাই বেছিকৈ লাগে, কিন্তু দাম আকৌ ভাল পোৱা নাযায়। “এইটো এনে এটা কাম য’ত ভালেখিনি পৰিশ্ৰম আৰু কৌশলৰ প্ৰয়োজন হয়।”

তেওঁৰ পুত্ৰ চালিমে যাতে এই পৰম্পৰাগত শিল্প অব্যাহত ৰাখে, সেয়া অৱশ্যে দিলাৱৰে নিশ্চিত কৰিছে। এনেকৈ ছয় নম্বৰ প্ৰজন্মটোৰ হাতলৈ এই কমাৰশিল্প বাগৰিছে। “এতিয়া চাকৰি-বাকৰিনো ক’ত আছে?” তেওঁ কয়। “কিবা এটা হাতৰ বিদ্যা শিকিলে কেতিয়াও অথলে নাযায়। চাকৰি-তাকৰি নাপালে আপুনি কৰিব কি?” দিলাৱৰে প্ৰথমে তেওঁৰ পিতৃ মকবুলৰ পৰা ১৩ বছৰ বয়সতে তামোল কটা সঁজুলিবিধ বনোৱা শিকিলে। মকবুল ডাঙৰীয়াক সহায় কৰিবলৈ কোনোবা এজনৰ প্ৰয়োজন আছিল, সেয়ে দিলাৱৰে ৮ম মানৰ পিছত পঢ়া এৰি পিতাকক সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহে। তেতিয়া আদকিট্টা এখনৰ দাম আছিল ৪ টকা। “দুটকাত আমি চাংলিলৈ বাছত গৈ চিনেমা চাই আহিব পাৰিছিলো,” তেওঁ মনত পেলায়।

তেওঁ প্ৰয়াত পিতৃ মকবুলে কোৱা আন এটা কাহিনী মনত পেলায়: ইংৰাজ বিষয়াসকলে শিকালগৰসকলৰ আদকিট্টা বনোৱা কৌশল দেখি বিস্মিত হৈ মিৰাজত (চাংলি সামন্ত ৰাজ্যৰ পৰা প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত) সকলো শিল্পীক একগোট কৰি তেওঁলোকৰ নিৰ্মিত সঁজুলি-পাতি প্ৰদৰ্শনৰ বাবে মেলা এখন পাতে। “তেওঁলোকে আমাৰ আজোককাকো তাত আমন্ত্ৰণ জনাইছিল,”ইমাম শিকালগৰে কয়। পিতাকৰ আদকিট্টাখন দেখি তেওঁলোকে সুধিলে যে সেইখন মেচিন বনোৱা হৈছে নেকি।” আজোককাকে কোনো মেচিনৰ ব্যৱহাৰ হোৱা নাই বুলি তেওঁলোকক কৈছিল। কেইদিনমান পিছত বিষয়া-বৰ্গই তেওঁক আকৌ মাতি পঠিয়ালে। তেওঁলোকে সেই মসৃণ আদকিট্টাখন পুনৰ চাব বিচাৰিলে। “তেওঁক যদি আটাইখিনি যোগাৰ-পাতি কৰি দিয়া হয়, তেতিয়া তেওঁ তেওঁলোকৰ সন্মুখতে আকৌ এখন একেই আদকিট্টা বনাই দেখুৱাব পাৰিবনে?” তেওঁ লাহেকৈ পাৰিম বুলি ক’লে।

“তাত আন এজন কাৰিকৰো প্লায়াৰ লৈ আহিছিল। ব্ৰিটিছ বিষয়াই তেওঁক যেতিয়া একেই প্ৰশ্ন কৰিলে, তেওঁ ক’লে যে তেঁও মেচিনতহে সেয়া বনাইছে। এইবুলি কৈ মানুহজন পলাল। ব্ৰিটিছসকল তেনে চতুৰ আছিল,” দিলাৱাৰে হাঁহি মাৰি কয়। “এই হস্তকলা কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ, তেওঁলোকে জানিছিল।” কিছুমানে গ্ৰেট বৃটেইনলৈ তেওঁৰ পৰিয়ালে বনোৱা তামোল কটা কটাৰী কিনি নিলে, কিছুমান শিকালগৰ আদকিট্টা আকৌ আমেৰিকা পৰ্যন্ত পালেগৈ।

“আমেৰিকাৰ পৰা কেইগৰাকীমান গৱেষক ইয়াৰ গাঁওবোৰলৈ খৰাঙৰ ওপৰত গৱেষণা কৰিবলৈ আহিছিল (১৯৭২ত)।”সেই গৱেষকসকলে কাষৰে এখন গাঁৱৰ খেতিয়কক সাক্ষাৎ কৰিছিল, দিলাৱৰে কয়। “তেওঁলোকক চাহ যঁচাৰ পিছত খেতিয়কজনে আদকিট্টা এখন উলিয়াই চুপাৰি কাটিবলৈ লয়।”উৎসুক হৈ তেওঁলোকে সেই কাটাৰখন ক’ৰ পৰানো পালে, সেয়া সুধি জানিব পাৰিলে যে সেইখন শিকালগৰৰ ভাতীত বনোৱা হৈছে। তেওঁলোক তাত গৈ উপস্থিত হ’ল। “তেওঁলোকে আমাক দহখন আদকিট্টা বনাবলৈ ক’লে,”দিলাৱাৰে কয়। “মই এমাহত সেয়া সম্পূৰ্ণ কৰিলো আৰু তেওঁলোকৰ পৰা মুঠ ১৫০ টকা বিচাৰিলো। তেওঁলোকে আকৌ মোক ১০০ টকা বেছিকৈহে দিলে,”তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

আজিও শিকালগৰ পৰিয়ালে ১২ খন ভিন্ন আদকিট্টা বনায়। “আমি অৰ্ডাৰ অনুসৰিও বনাই দিও,” চাংলিত ঔদ্যোগিক প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ (আইটিআই)ত মেচিনৰ সঁজুলি মসৃণ কৰাৰ কাম শিকা চালিমে কয়। তেওঁ ২০০৩ৰ পৰা দেউতাকক সহায় কৰিবলৈ লয়। তেওঁৰ সৰু ভায়েক জাভেদ (৩৮) পৰিয়ালৰ ব্যৱসায়ত আগ্ৰহী নাছিল, সেয়ে তেওঁ লাতুৰ জলসিঞ্চন বিভাগত ক্লাৰ্কৰ কাম কৰে।

পশ্চিম মহাৰাষ্ট্ৰৰ পুৰুষ-মহিলা সকলোৱে কমাৰৰ কাম কৰি আহিছে, কিন্তু বাগানি গাঁৱত, দিলাৱাৰে কয় যে “আৰম্ভণিৰে পৰা কেৱল পুৰুষেহে আদকিট্টা বনায়।”দিলাৱাৰাৰ পত্নী জইতুনবি (৬১) আৰু চালিমৰ পত্নী আফছানা (৩৫) দুয়ো গৃহিণী। আদকিট্টা এখনৰ কাম কৰিবলৈ লোৱাৰ সময়তে চালিমে কয়, “আপুনি ইয়াত ভাৰ্নিয়াৰ কেলিপাৰ বা স্কেল নাপাব। শিকালগৰসকলে জোখবোৰ লিখিও নাৰাখে। আমাৰ লিখা-লিখিৰ ব্যৱস্থা নাই,” দিলাৱাৰে কয়। “আমচ্যা নজৰেত বাচলা আহে (আমি চকুৰে চাই জোখ লও)।” তামোল কটা সঁজুলিবিধৰ উপৰৰ নালডাল কামান পাট্টি (কাৰ্বন তীখাৰ পাট)ৰ পৰা বনোৱা হয়। আনহাতে তলৰ নালডাল লোখণ্ড চালি (লোহাৰ ৰড)ৰ পৰা বনোৱা হয়। ৩০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ ক’লহাপুৰ বা চাংলি চহৰৰ পৰা কিনি অনা এক কিলো লোহাৰ পাটত প্ৰায় ৮০ টকা যায। ১৯৬০ৰ দশকত দিলাৱাৰে এনে এক কেজি পাট ৫০ পইচাতে আনিছিল।

বাপেক-পুতেকৰ দিনটো আৰম্ভ হয় পুৱা ৭ বজাতে আৰু কমেও ১০ ঘণ্টা চলে। চালিমে ভাতীত কাৰ্বন ষ্টীল পোৰে আৰু তাৰপিছত হাপৰটো চলায়। কেইমিনিটমান এই কামটো কৰাৰ পিছত তেওঁ এখন চেপেটা চেপেনাৰে ৰঙা হৈ পৰা কাৰ্বন ষ্টীল ততালিকে দাঙি নি হাতুৰী মৰা মেচিন এটাৰ তলত থয়। তেওঁ এই মেচিনটো ক’লহাপুৰত ২০১২ত ডেৰ লাখ টকা দি অনাৰ আগতে শিকালগৰসকলে হাতেৰেই হাতুৰী মাৰিছিল। প্ৰতিদিনে তেওঁলোকে নিজৰে দেহা মাৰি এই কাম কৰিছিল।

মেচিনত কাৰ্বন ষ্টীল পিটাৰ পিছত চালিমে ৫০ কিলোগ্ৰামৰ লোৰ ব্লক এটাৰ ওপৰত ৰাখে। তাৰপিছত দিলাৱাৰে হাতুৰীৰে তাত বৰ নিখুঁতকৈ কোবাই তাক আদকিট্টাৰ ৰূপত গঢ় দিব লয়। “মেচিনত সেই সঠিক আকৃতি আপুনি নাপাব,” চালিমে বুজাই কয়। হাতুৰী চলোৱা আৰু শালত দিয়াৰ এই প্ৰক্ৰিয়াত ৯০ মিনিট লাগে।

এবাৰ আদকিট্টাৰ মূল গাঁথনিটো হৈ যোৱাৰ পিছত দিলাৱাৰে কাৰ্বন ষ্টীলটুকুৰা এডাল সাবটাৰে ধৰি লয়। তাৰপিছত তেওঁ ক’লহাপুৰ চহৰৰ হাৰ্ডৱেৰৰ দোকানৰ পৰা কিনি অনা বিভিন্ন ধৰণৰ কানাচ (বিন্ধনা) ব্যৱহাৰ কৰি মসৃণ কৰি লয়।

আদকিট্টাৰ আকাৰ কেবাবাৰো ভালদৰে চাই লোৱাৰ পিছত তেওঁ তাৰ ধাৰাল অংশ ধাৰ কৰিবলৈ লয়। শাণত দিয়া কামটোত তেওঁ ইমান পাকৈত যে আদকিট্টাখন এবাৰ ধাৰ দিয়াৰ পিছত দহ বছৰলৈ চলে।

এতিয়া শিকালগৰ এজনক এখন আদকিট্টা বনাওতে প্ৰায় পাঁচ ঘণ্টা সময় লাগে। আগতে তাতকৈ দুগুণ সময় লাগিছিল, যেতিয়া আটাইখিনি কাম হাতেৰে কৰা হৈছিল। “আমি কামটো ভগাই লৈছো যাতে কামবোৰ সোনকালে কৰিব পাৰো,” চালিমে কয়। তেওঁ লো শালত দিয়া, ধাতুৰ টুকুৰা পিটা আৰু তাক আকাৰ দিয়া কাম কৰে। আনহাতে তেওঁৰ দেউতাকে ঘঁহা আৰু শাণত দিয়া কামটো কৰে।

এখন আদকিট্টা আকাৰ আৰু ডিজাইন অনুসৰি ৫০০ৰ পৰা ১৫০০ টকাত বিক্ৰী হয়। দুই ফুট দীঘল আদকিট্টা এখনৰ দাম ৪ৰ পৰা ৫ হাজাৰ টকা পৰ্য্যন্ত হ’ব পাৰে। এনে এখন আদকিট্টা কিমান দিন চলিব? “তুমহি আহে তৌহ পৰয়ান্ত চলতে (আপুনি থকালৈকে চলি যাব),” দিলাৱাৰে হাঁহি মাৰি কয়।

কিন্তু আজিকালি এই শিকালগৰ আদকিট্টা বিচাৰি খুব কম মানুহহে আহে। যোৱা মাহত ৩০ খনমান আদকিট্টা বিক্ৰী হৈছিল, এই মাহত কোনোমতে ৫ৰ পৰা ৭ খন বিক্ৰী হৈছে। “আগতে বহুত মানুহে পান খাইছিল। সেয়ে চুপাৰি কটা এই আদকিট্টাখন লগা হৈছিল,” দিলাৱাৰে কয়। আজিকালি গাঁৱৰ ল’ৰাবোৰে পান বেছি নাখায়, চালিমে কয়। “সিহঁতে গুটখা আৰু পান মচলা খোৱা কৰিছে।”

কেৱল আদকিট্টা বনাই জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাটো যিহেতু কঠিন, সেয়ে পৰিয়ালটোৱে কাঁচি আৰু পাচলি কটা বঠিও বনায়। মাহত এনে ৪০ টা সঁজুলি বনোৱা হয়। দিলাৱৰে কাঁচি আৰু কেঁচীবোৰ শাণতো দিয়ে আৰু প্ৰতিখন ৩০ৰ পৰা ৫০ টকাত বিক্ৰী কৰে। “এই চাইড বিজনেচটোৰে পৰিয়ালটো চলাত সহায় হয়,” তেওঁ কয়। তেওঁ পৰিয়ালৰ আধা একৰ খেতিমাটি এজন কৃষকক বন্ধকিত দি থৈছে, তাত উৎপাদিত কুঁহিয়াৰৰ পৰাও তেওঁৰ অলপ উপাৰ্জন হয়।

কিন্তু শিকালগৰে বনোৱা কাঁচিবোৰে আকৌ বজাৰত স্থানীয় কমাৰে বনোৱা সস্তা আৰু গুণগতভাৱে কম মানৰ কাঁচিৰ সৈতে ফেৰ মাৰিবলগীয়া হয়, চালিমে কয়। এনে কাঁচি আকৌ ৬০ টকাতে পায়। আনহাতে শিকালগৰসকলৰ কাঁচিৰ দাম ১৮০ৰ পৰা ২০০ টকা। “মানুহে আজিকালি বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে আৰু পেলাই দিয়ে। সেয়ে সস্তীয়া বস্তুকে পচন্দ কৰে,” তেওঁ বুজাই কয়।

“সকলো কমাৰেই আকৌ আদকিট্টা বনাব নোৱাৰে,” তেওঁ কয়। “জামলা পাহিজে” - আপোনাৰ সেই হাতৰ বিদ্যা থাকিব লাগিব।

আন দৈনিক প্ৰত্যাহ্বানো থাকে। আঘাত বা বেমাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। তেওঁলোকক ডাক্তৰে কৈছে যে কাম কৰা সময়ত ধাতুৰ মুখা এখন পিন্ধি থাকিব লাগে যাতে কাৰ্চিন’জেন (কৰ্কটজনক দ্ৰব্য) উশাহত লোৱা নাযায়। কিন্তু তেওঁলোকে কপাহী মাস্কহে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু কেতিয়াবাহে গ্ল’ভচ পিন্ধে। তেওঁলোকে কয় যে ভাগ্যক্ৰমে পৰিয়ালটোত কোনেও কামৰ বাবে বেমাৰত পৰা নাই। অৱশ্যে দিলাৱৰৰ আঙুলিৰ আগটো কটা যোৱাটোৱে মাজে-সময়ে হোৱা দুৰ্ঘটনাৰে কথা কয়।

প্ৰতিমাহে তেওঁলোকে ভাতীটোৰ বাবে কমেও ১,০০০ টকাৰ বিদ্যুতৰ বিল দিয়ে, কিন্তু প্ৰায় প্ৰত্যেকদিনে ৪ৰ পৰা ৫ ঘণ্টা বিদ্যুৎ নাথাকেই। হাতুৰিওৱা মেচিন আৰু জোঙা কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা মেচিন তেনে পৰিস্থিতিত বন্ধ কৰি ৰাখিবলগীয়া হয়। ফলত কাম আৰু আয় দুয়োটাই কমি যায়। “বিদ্যুৎ কেতিয়া কৰ্তন কৰা হ’ব, তাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় নাই,” চালিমে কয়। “বিদ্যুৎ নহ’লে একো কৰিব পৰা নাযায়।”

ইমান প্ৰতিকুলতা সত্ত্বেও শিকালগৰৰ শিল্পীসকলে নিজৰ কামৰ মান বজাই ৰাখিছে। তাৰ লগতে তেওঁলোকৰ আদকিট্টাৰ সুনামো ধৰি ৰাখিছে। “বাগানিৰ আদকিট্টা এক পৰম্পৰা,” চালিমে জনায়। তেওঁ আশা কৰে যে তেওঁৰ ১০ বছৰীয়া পুত্ৰ জুনেইদ, চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰজনে শিকালগৰৰ এই ঐতিহ্য বজাই ৰাখিব। “দূৰ-দুৰণিৰ পৰা মানুহ ইয়ালৈ আহে আৰু আমি যেনে-তেনে আদকিট্টা তৈয়াৰ কৰি কাকো হতাশ কৰিব নিবিচাৰো। এবাৰ বিক্ৰী কৰাৰ পিছত কোনো গ্ৰাহকে অভিযোগ লৈ আহক, সেয়া আমাৰ একেবাৰেই কাম্য নহয়।”

দিলাৱৰেও ক্ৰমশ চাহিদা কমি আহিছে যদিও তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ শতিকা পুৰণি ঐতিহ্যক লৈ গৌৰৱ কৰে। তেওঁ কয়, “ই এনে এটা কাম য’ত মানুহে আপোনাক বিচাৰি আহিব, আপুনি লাগিলে পাহাৰতে থাকক। তথাপি আহিব। আজিৰ তাৰিখত আমি যিখিনি পাইছো, সেয়া আদকিট্টাৰ বলতে পাইছো।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান