‘આજે બચાવેલું પશુ, આવતીકાલનું પશુધન છે’

દૂરથી જોતાં જ ખબર પડી જાય કે આ કોઈ ગામડું પણ નથી કે નથી કોઈ મેળો.

વાંસ અને પતરાના શેડની હારમાળાઓમાં હજારો ગાયો, બળદો અને ભેંસો ભાંભરી રહી છે. સેંકડો લોકોની અવરજવર અને દોડધામ ચાલી રહી છે, અને ઘાસચારાથી લદાયેલાં બળદગાડાં સતત આવ–જા કરી રહ્યાં છે.

તમે છાણના ઢગલાઓ વચ્ચેથી સાચવીને પગ મૂકીને આગળ વધો છો, ત્યારે હવામાં મિથેન ગેસની તીવ્ર દુર્ગંધ ફેલાયેલી છે.

મહારાષ્ટ્રની સૌથી મોટી “પશુ છાવણીઓ” પૈકીની એકમાં તમારું સ્વાગત છે – જોકે ‘સ્વાગત’ શબ્દ અહીં કદાચ યોગ્ય ન કહેવાય. આ જગ્યા કોઈ મેળા જેટલી જ વિશાળ અને ઘોંઘાટથી ભરેલી છે, પરંતુ અહીં મેળા જેવો કોઈ આનંદ કે રંગ નથી.

પરંતુ દુકાળગ્રસ્ત મરાઠવાડાના પાલવણ ગામથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર આવેલી આ 100 એકર જમીન પર જો કોઈ વસ્તુ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય, તો તે છે હિંમત અને અડગ મનોબળ.

આ હિંમત 28 વર્ષીય વિષ્ણુ બગલાનેના શબ્દોમાં છલકાય છે. તેઓ એવા સેંકડો લોકોમાંના એક છે જેઓ પોતાના પશુઓ માટે મફત શેડ, પાણી અને ઘાસચારાની સગવડ તથા પોતાના માટે મફત ભોજનની વ્યવસ્થાને કારણે દૂર-દૂરના ગામોમાંથી પોતાનાં પશુઓ સાથે અહીં રહેવા આવ્યા છે. સતત દુકાળને કારણે ધરતી સૂકીભઠ્ઠ થઈ ગઈ છે અને ખેતરો ઉજ્જડ થઈ ગયાં છે, તેવા સમયે રાજ્ય સરકારની મદદથી એક બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા આ બધી સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.

લગભગ 45 ડિગ્રી તાપમાનમાં પોતાનાં 20 પશુઓમાંથી એક પર પાણીનો પ્યાલો છાંટતા વિષ્ણુ કહે છે, “હું દિવસમાં મારી જાતને ઘણી વાર કહું છું કે હિંમત હારવાની નથી. બસ થોડા વધુ મહિના ટકી રહેવાની વાત છે.”

તેઓ આશા રાખી રહ્યા છે કે આ ચોમાસું સારું રહેશે.

મરાઠવાડામાં સતત ચોથા નિષ્ફળ ચોમાસા પછી, વિષ્ણુ અને તેમના 64 વર્ષીય પિતા, રઘુનાથ બગલાને, સપ્ટેમ્બર મહિનાથી અહીં છે. દીકરો સવારે 7થી સાંજે 7 વાગ્યા સુધી પશુઓની સંભાળ રાખે છે; અને પિતા રાત્રિભોજન પછી આખી રાત ગમાણમાં સૂવા માટે આવે છે.

પરિવારની મહિલાઓ ઘણીવાર પાંચ કિલોમીટર દૂર આવેલા તેમના ગામ કાકાધીરેથી મળવા આવે છે, અને બાળકોને પણ સાથે લાવે છે જેઓ અહીં ચારેબાજુ કૂદકા મારતા ફરે છે. ક્યારેક, નજીકના સંબંધીઓ પણ આંટો મારી જાય છે.

‘ચારા છાવણી’નો લાંબો ઇતિહાસ

પશુ છાવણીઓ અથવા ‘ચારા છાવણી’નો મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં દુકાળના ટૂંકા ગાળાના ઉપાય તરીકે લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે, જેની શરૂઆત 17મી સદીમાં શિવાજીના શાસનકાળથી થઈ હોવાનું મનાય છે. 2011થી, તેઓ મહારાષ્ટ્રમાં, ખાસ કરીને તેના સૂકા મધ્ય અને પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં, ઉનાળાના સમયનું એક અભિન્ન અંગ બની ગઈ છે.

પરંતુ ગયા વર્ષે પહેલીવાર એવું બન્યું કે તેમાંની કેટલીક છાવણીઓ શિયાળા સુધી અને નવા વર્ષ સુધી પણ ચાલુ રહી, અને આ ઉનાળામાં પણ તે ચાલી રહી હતી.

સામાજિક સંસ્થાઓ અથવા ખાંડની મિલો દુકાળને કારણે ઉજ્જડ બનેલી ખેતીની જમીન ભાડે રાખે છે અને આ છાવણીઓ સ્થાપે છે, અને તેને રાજ્ય સરકાર અથવા સદ્ભાવના મેળવવા ઇચ્છતા રાજકીય પક્ષોની મદદથી ચલાવે છે.

મરાઠવાડાના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત ત્રણ જિલ્લાઓ: લાતુર, ઉસ્માનાબાદ અને બીડમાં આશરે 350 પશુ છાવણીઓ કાર્યરત હતી, જેમાં લગભગ 250,000 પશુઓને આશરો મળ્યો હતો. આમાંથી, બીડમાં નાની-મોટી 265 છાવણીઓ, ઉસ્માનાબાદમાં 80 જેટલી અને લાતુરમાં માત્ર એક જ છાવણી હતી.

બીડ શહેરથી 15 કિલોમીટર દૂર આવેલી પાલવણની છાવણીમાં 32 ગામોના લગભગ 300 ખેડૂતોનાં આશરે 5,000 નાનાં-મોટાં પશુઓ આશરો લઈ રહ્યાં છે.

આ છાવણીનું સંચાલન યશવંત બહુઉદ્દેશીય સેવાભાવી સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સંસ્થા રાજેન્દ્ર મ્હાસકેની છે, જેઓ સ્થાનિક રાજકારણી વિનાયક મેટેના સહાયક છે. વિનાયક મેટે બે વર્ષ પહેલાં રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાંથી ભારતીય જનતા પાર્ટીમાં જોડાયા હતા.

65 કર્મચારીઓ સાથે, આ છાવણીનું સંચાલન ખૂબ સારી રીતે થાય છે. વિષ્ણુ જેવા દરેક નિવાસીને એક ઓળખપત્ર, એક દૈનિક કૂપન અને તેમના શેડમાં રહેલાં પશુઓની સંખ્યાના આધારે ઘાસચારાનો ક્વોટા આપવામાં આવ્યો છે. જ્યારે છાવણી કાર્યાલય ઘાસચારો વહેંચવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે દરેક ખેડૂતને એક ક્રમ નંબર આપવામાં આવે છે, જેથી કોઈ ભીડ કે અંધાધૂંધી ન સર્જાય.

કેટલાક પશુપાલકો પોતાના ગામ અને છાવણી વચ્ચે અવરજવર કરતા રહે છે; બાકીના તો પોતાના બોરિયા-બિસ્તરા સાથે અહીં જ વસી ગયા છે, અને ગમાણમાં કે તંબુમાં સૂઈ રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સવિતા મુંડે છ મહિના પહેલાં 60 કિલોમીટર દૂર આવેલા ચિખલબેડથી પોતાના પતિ, બે બાળકો અને ચાર ગાયો સાથે અહીં આવ્યાં હતાં. તેઓ પશુઓની સંભાળ રાખે છે જ્યારે તેમના પતિ સચિન છાવણીમાં મજૂર તરીકે કામ કરે છે. ગયા મહિને તેમણે કહ્યું હતું, “ચોમાસું નહીં આવે ત્યાં સુધી અમે અહીં જ રહીશું.” (હવે મરાઠવાડામાં ચોમાસું આવી ગયું છે.)

એક ગામની જેમ, આ છાવણીએ પણ પોતાનું એક સામુદાયિક જીવન વિકસાવ્યું છે. તાજેતરમાં અહીં એક સમૂહ લગ્નનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં નિવાસીઓના પરિવારોમાંથી 50 જેટલા યુગલોએ પ્રભુતામાં પગલાં પાડ્યા હતા.

મુશ્કેલીઓ અને પડકારો

સરકાર મોટા પશુ દીઠ રૂ. 63 અને નાના પશુ દીઠ રૂ. 30 પ્રતિદિન આપે છે, પરંતુ છાવણીના સુપરવાઈઝર સતીશ શેલકે કહે છે કે આ રકમ તો ખૂબ જ નજીવી છે.

તેઓ કહે છે, “અમારે અમારા પોતાના ભંડોળમાંથી ઘણો ખર્ચ કરવો પડે છે, પણ જો તમે લોકોના ખરાબ સમયમાં તેમની પડખે ઊભા રહો, તો તેઓ પણ તમારી પડખે ઊભા રહેશે.”

આ ઉનાળામાં શેલકે માટે સૌથી મોટો પડકાર પાણી અને ઘાસચારો (શેરડી અને લીલો ચારો) શોધવાનો રહ્યો છે.

તેઓ કહે છે, “અમને દરરોજ 3 લાખ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે. 12,000 લિટરના એક પાણીના ટેન્કરનો ખર્ચ રૂ. 1,500 થાય છે.” આથી, છાવણી દરરોજ 25 પાણીના ટેન્કર પર રૂ. 37,500 ખર્ચે છે.

તેઓ દાવો કરે છે કે, આમાં ઘાસચારાનો ખર્ચ, 400 જેટલા લોકો માટે મફત ભોજન અને અન્ય ખર્ચાઓ ઉમેરીએ, તો માસિક બિલ કરોડોમાં પહોંચી જાય છે. “આમાંનો મોટાભાગનો ખર્ચ અમે અમારા પોતાના વ્યવસાયો અને દાનમાંથી ઉઠાવીએ છીએ.”

પાલવણ છાવણી શેરડીથી સમૃદ્ધ સાતારા, કોલ્હાપુર અને અહમદનગરથી ઘાસચારો મંગાવે છે, અને લીલો ચારો અન્ય રાજ્યોમાંથી લાવવામાં આવે છે.

67 વર્ષીય સપ્લાયર, શ્રીમંત બાપુ ગુરસાળે કહે છે, “આ વર્ષ ખરાબ રહ્યું છે, ક્યાંય ઘાસચારો નથી. ખાંડની મિલો ખેડૂતોને તેમની શેરડી કાપીને અમને વેચવા દેતી નથી, કારણ કે તેમને ડર છે કે શેરડીની અછતને કારણે આવતા વર્ષે તેમના ઉત્પાદનને નુકસાન થઈ શકે છે.”

તેઓ ઉમેરે છે: “તમે ઘાસચારાની શોધમાં જેટલા દૂર જાઓ, તેટલો વધુ ખર્ચ કરવો પડે છે. પરિવહનનો ખર્ચ વધે છે, અને બગાડ પણ વધે છે.”

2012-13માં, મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠવાડા અને રાજ્યના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલી પશુ છાવણીઓમાં લગભગ દસ લાખ પશુઓને આશરો અપાયો હતો. રાજ્યની ભાજપ સરકાર વિપક્ષ અને સાથી પક્ષ શિવસેનાની ટીકાનો સામનો કરી રહી છે કારણ કે આ વર્ષે છાવણીઓ માત્ર ત્રણ જિલ્લાઓ પૂરતી સીમિત છે.

પરંતુ ભૂતકાળમાં ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવહીવટના આરોપોને કારણે સરકાર વધુ પડતી ઘાસચારો છાવણીઓને સમર્થન આપવા માટે અનિચ્છા દર્શાવી રહી છે.

આથી, ઘણી જગ્યાએ, ખેડૂતોને મજબૂરીમાં પોતાનાં પશુઓ ઓછા ભાવે વેચવાની ફરજ પડી રહી છે.

તેમાંથી એક છે બાબા જાધવ, જેઓ પાલવણથી લગભગ 250 કિલોમીટર દૂર લાતુર જિલ્લાના અંબેવાડી ગામમાં મોંઘી દેવની નસલની ગાયોનું પાલન-પોષણ અને વેચાણ કરે છે. આ 45 વર્ષીય ખેડૂતે પોતાની પશુ નસલો માટે ઘણા પુરસ્કારો જીત્યા છે, પરંતુ આ વર્ષે પોતાની ગાયોને ખવડાવી ન શકવાને કારણે, તેમણે લગભગ એક ડઝન ગાયો પુણેમાં પોતાના મિત્રોને આપી દેવી પડી.

જાધવ કહે છે, “હું દર વર્ષે એક ડઝન ગાયો અને ભેંસો વેચું છું, દરેક પશુ મને સારી એવી કિંમત અપાવે છે. પરંતુ આ વર્ષનો દુકાળ મને ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ સુધી નડશે [વાછરડાને ઉછેરવામાં લાગતો સમય].”

જાન્યુઆરીથી એપ્રિલ સુધીમાં તેમના ગામના ઓછામાં ઓછાં અડધાં પશુઓ પાણીના ભાવે વેચાઈ ગયાં છે, જેમાંથી કેટલાંક અન્ય રાજ્યોના ખેડૂતોને વેચવામાં આવ્યાં છે.

વિષ્ણુ કહે છે કે તેઓ પાલવણ છાવણીના આયોજકોના ઋણી છે, જેમણે તેમના ઉનાળુ અને શિયાળુ પાક નિષ્ફળ ગયા પછી તેમની 10 ગાયો, બે બળદ અને આઠ ભેંસોને બચાવી લીધી.

આ યુવાન ખેડૂતે પહેલાં પણ ઘણા દુકાળ જોયા છે અને તેઓ જાણે છે કે આ છેલ્લો નથી. પરંતુ અત્યારે, તેમનું લક્ષ્ય માત્ર પોતાનાં પશુઓને જીવતાં રાખવાનું છે.

તેઓ કહે છે, “આજે બચાવેલું પશુ, આવતી કાલની કમાણી છે.”

આ લેખ મૂળરૂપે 21 જૂન, 2016ના રોજ ‘ધ ટેલિગ્રાફ’માં પ્રકાશિત થયો હતો.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા