‘अम्मा रागवते अन् समुद्राकडे निघून जाते’

पहाटेचे तीन वाजलेत आणि नंदिनी एका केसरी ताडपत्रीच्या तंबूबाहेर बसून; तिच्या मैत्रिणीने धरलेल्या मोबाइल टॉर्चच्या उजेडात ती मेकअप करतेय. अगदी साधी सुती साडी नेसलेल्या १८ वर्षांच्या नंदिनीचं पुढच्या काही तासांतच लग्नं होणारय.

काल संध्याकाळीच, ती आणि तिचा २१ वर्षीय नवरा जयराम, बंगालमेडू (चेरुक्कनूर इरुलर कॉलनी) इथून मामल्लपुरमला मित्र आणि कुटुंबासोबत आले आहेत. ही लोकं तमिळनाडूच्या तिरुवल्लुर जिल्ह्यातील, हजारो इरुलर कुटुंबांपैकीच एक आहेत जे चेन्नईच्या दक्षिणेकडील समुद्रकिनाऱ्यावर छोटे तंबू ठोकून राहतात.

दरवर्षी मार्च महिन्यात, जेव्हा तामिळनाडू किनारपट्टीवरील हिवाळा संपून उन्हाळा सुरू होतो, तेव्हा सोनेरी वाळूचा मामल्लपुरमचा (पूर्वी महाबलीपुरम) समुद्र किनारा विविध रंगांत न्हाऊन निघतो. पातळ साड्या आणि ताडपत्रीपासून बनलेल्या अनेक तंबू आणि निवाऱ्यांमुळे तो एका विशाल चक्रव्युहात रुपांतरित होतो; आणि ह्या तंबूना आधार म्हणून जवळच्याच झाडांच्या कापलेल्या फांद्या वापरल्या जातात.

स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांची गर्दी असणाऱ्या या ह्या प्रसिद्ध समुद्र किनाऱ्यावर सध्या राज्यभरातून ‘मासी मगम’ हा उत्सव साजरा करण्यासाठी आलेल्या इरुलर लोकांची वर्दळ आहे. ‘इरुलर’ एक विशे असुरक्षित आदिवासी गट आहे. ज्यांची साधारण लोकसंख्या सुमारे २ लाख इतकी आहे (स्टॅटिस्टिकल प्रोफाइल ऑफ शेड्युल्ड ट्राइब्ज इन इंडिया, २०१३). हे लोक तमिळनाडूच्या काही जिल्ह्यांमध्ये विखुरलेल्या, लहान आणि एकाकी वस्त्यांमध्ये राहतात.

तमिळ मासी (फेब्रुवारी-मार्च) महिन्यात इरुलर जमातीचे लोक मामल्लापुरमला येतात. इथं ते देवी कन्निअम्माची आराधना करतात; ही देवी या जमातीद्वारे पुजल्या जाणाऱ्या सात कुमारिका देवतांपैकी एक आहे. हिंदू ज्योतिष शास्त्रामध्ये मागम हे एका नक्षत्राचे नाव आहे.

“आमचे वडीलधारी सांगतात की, अम्मा (देवी) जेव्हा रावते तेव्हा ती समुद्रात निघून जाते,” असं जयरामची आजी व्ही. सरोजा सांगते. “त्यानंतर तिने परत यावं यासाठी आम्हाला तिची प्रार्थना करावी लागते. तिचा राग शांत होतो आणि ती पुन्हा घरी परत येते,” असं ती पुढे स्पष्ट करते.

त्यांच्या अवघ्या चार ते पाच दिवसांच्या मुक्कामादरम्यान, इरुलर लोक खाडीच्या पाण्यात मासेमारी करतात आणि अन्नाची सोय करण्यासाठी जवळच्या झुडपांमध्ये गोगलगायी, उंदीर किंवा पक्ष्यांची शिकार करतात.

शिकार करणे, खाण्यायोग्य वनस्पतींचा शोध घेणे, तसेच जवळच्या जंगलातून सरपण आणि औषधी वनस्पती गोळा करणे हा इरुलर लोकांच्या पारंपरिक जीवनशैलीचा एक मोठा भाग आहे. (वाचा : बंगालामेडूतला जमिनीखालचा खजिना)

जंगलांची जागा आता बांधकामं आणि शेतांनी घेतली तसेच त्यांच्या वस्त्यांच्या जवळील जंगलं आणि तलावांमध्ये जाण्याला आता मर्यादित मुभा मिळत असल्याने, इरुलर लोक आता प्रामुख्याने रोजंदारीच्या कामावर अवलंबून आहेत. ते शेतात, बांधकामावर, विटांच्या भट्ट्यांवर आणि ‘मनरेगा’ मध्ये काम करतात. त्यांच्यापैकी काहींकडे सर्पदंशावरील औषधे तयार करण्यासाठी साप पकडण्याचा आणि पुरवण्याचा परवाना देखील आहे; पण हे काम हंगामी आणि अनिश्चित असतं.

आलामेलू ही चेन्नईतील वेगाने विकसित होणाऱ्या मनापक्कम उपनगरातील एक भाविक आहे, तिथे ती एका ‘कुप्पा मेडू’ (कचरा डेपो) जवळ राहते. 45 वर्षाची, रोजंदारीवर काम करणारी ही महिला अम्मनची (देवीची) प्रार्थना करण्यासाठी दरवर्षी ५५ किलोमीटरचा प्रवास करून समुद्रकिनाऱ्यावर जाते. “तुमच्या आजूबाजूला पहा,” त्या तात्पुरत्या झोपड्यांकडे बोट दाखवत ती म्हणते, “आम्ही नेहमीच अशा प्रकारे जगत आलोयत. जमिनीवरच तिथे सरडे किंवा साप असले तरीही. म्हणूनच अम्मासाठीचे आमचे नैवेद्य आम्ही थराईवरच (जमिनीवर) अर्पण केले पाहिजेत.

सूर्योदयाच्या काही तास आधीच प्रार्थनांना सुरुवात होते. पहाटे लवकर उठणारे लोक तंबूंच्या गुंतागुंतीच्या जाळ्यातून आणि जमिनीवर झोपलेल्या लोकांमधून, पौर्णिमेच्या चंद्राच्या प्रकाशात हळूहळू समुद्राकडे मार्गक्रमण करतात. प्रत्येक कुटुंबाने समुद्रकिनाऱ्यावर आपल्या नैवेद्यासाठी एक जागा तयार केलेली असते.

“आम्ही वाळूचे सात पायऱ्यांसारखे थर रचतो,” असं अलामेलु सांगते. प्रत्येक पायरीवर ते देवीसाठी आपला नैवेद्य ठेवतात. या नैवेद्यामध्ये फुले, नारळ, विड्याची पाने, लाह्या आणि गुळ घातलेले तांदळाचे पीठ यांचा समावेश असतो. जेव्हा समुद्राच्या लाटा त्या नैवेद्यावरून फेसाळत परततात तेव्हा इरुलर लोक असा विश्वास बाळगतात की, त्यांची अम्मा किंवा अम्मन देवीने त्यांना खरोखरच आशीर्वाद दिला आहे.

“अदहट्टी कुदुत्ता, येथूक्कुवा (तुम्ही तिला आज्ञा केली, तर ती स्वीकारते),” अलामेलु म्हणते. देवीला आज्ञा देणे हे कदाचित विचित्र वाटू शकेल; परंतु इरुलर लोक आणि त्यांची आराध्य देवता यांच्यातील नाते हे अत्यंत वेगळे आहे. “हे आपल्या स्वतःच्या आईला हाक मारण्यासारखेच आहे. तुम्ही तिच्याशी अगदी मोकळेपणाने वागू शकता,” असे एक इरुलर कार्यकर्ता मणीकंदन सांगतो.

इरुलर लोकांचा असा विश्वास आहे की, धार्मिक विधी आणि पूजेच्या वेळी देवी काही ठराविक व्यक्तींच्या अंगात संचारते. अनेक भाविकांनी, तसेच ज्यांच्या अंगात देवीचा संसार झाल्याचे मानले जाते अशा व्यक्तींनीही, पिवळ्या किंवा केशरी रंगाचे पारंपरिक पोशाख परिधान केलेले असतात. काही पुरुष तर साडी नेसतात आणि आपल्या डोक्यावर फुले माळतात.

मणिकंदन हे तिरुत्तानी येथील इरुलर समाजाचे एक सक्रिय कार्यकर्ते होते. “आमच्याकडे पुजारी म्हणून कोणीही नेमलेलं नसतं, जो कोणी अम्माचा आत्मा किंवा चैतन्य स्वीकारण्याची तयारी दाखवतो तोच आमचा पुजारी बनतो,” असं नोव्हेंबर २०२३ मध्ये निधन पावलेल्या या दिवंगत कार्यकर्त्याने पारीसोबत बोलताना सांगितलं होतं.

ज्या दिवशी (७ मार्च २०२३) नंदिनी आणि जयराम यांचं लग्न झालं, तो एक अत्यंत साधा आणि छोटासा समारंभ होता. जो अंगात देवी संचारणाऱ्या दोन महिलांच्या आशीर्वादाने पार पडला. संपूर्ण समुद्रकिनाऱ्यावर ठिकठिकाणी पुजारी ‘अरुलवाक्कू’ (म्हणजेच देवीचा संदेश) उच्चारत लोकांचे लग्न, लहान बाळांचे नामकरण करत त्यांना आशीर्वाद देत होते.

इरुलर लोक पाण्यालाच अम्माचे रूप मानतात आणि पूजेसाठी घरी घेऊन जातात. ते समुद्रातील पाणी प्लास्टिकच्या बाटल्यांमध्ये भरून सोबत नेतात अन् हे पाणी आपल्या घराभोवती शिंपडतात. तसेच ज्यांना या तीर्थयात्रेसाठी येणे शक्य झाले नाही, अशा लोकांनाही ते हे पाणी देतात.

समुद्राच्या थंड वाऱ्याचा अनुभव आणि आपल्या देवतेचा आशीर्वाद सोबत घेऊन, इरुलर लोक आता आपले तंबू आवरायला सुरुवात करतात. नवविवाहित जोडपे नंदिनी आणि जयराम यांच्या चेहऱ्यावर आनंद स्पष्टपणे दिसू लागतो. आपल्या लग्नाच्या आठवणींना पुन्हा उजाळा देण्यासाठी या वर्षीही (२०२४ मध्ये) पुन्हा इथं येण्याचा निश्चय त्यांनी केलाय. “ते समुद्रकिनाऱ्यावर स्वयंपाक करतील, समुद्रात आंघोळ करतील आणि महाबलीपुरममध्ये आनंदाने काही दिवस घालवतील,” असं सरोजा म्हणतात.