1984 ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ ਕਰਦੀ ਉਹ ਸੀ ਤਾਜ਼ੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਗਲਾਸ, ਇਹੀ ਉਹ ਵਰ੍ਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਫਰੰਟਲਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਜਿਓਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗਦੇ ਉਹ ਦੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਗਲਾਸ ਫੜ੍ਹਾ ਦਿਆ ਕਰਦੇ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਟੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਆਏ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਹੀ ਕਰਦਾ, ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ।
ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸੁਆਦੀ ਫਿਲਟਰ ਕੌਫ਼ੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ। 1990 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਟੀਲ ਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 1991 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਹੁਣ ਗਲਾਸਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ, ਕੱਪ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੀ ਤਿੜਕੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ। ਅੱਧਾ ਦਹਾਕਾ ਬੀਤਦੇ-ਬੀਤਦੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕੱਚ ਦਾ ਗਲਾਸ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਹੁਣ 2000 ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਥਾਂ ਚਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਦਰਭਾ ਵਿਖੇ, 2003-04 ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਚਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਾਹ ਵੀ ਕਾਲ਼ੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਵਿਚਲਾ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ- ਵੀ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਫਿੱਕਾ ਪੈਣ ਲੱਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਅੱਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੱਚ ਦੇ ਕੱਪ/ਗਲਾਸ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕੱਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ਼ੀ ਚਾਹ ਦੇਣ ਦੀ- ਉਹੀ ਕੱਪੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ।
2018 ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਂਗਲੀ ਵਿਖੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਗਣਪਤੀ ਬਲ ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਚੱਲੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ।

















