বৈষম্যৰ যুগত কৃষি

১৯৮৪ৰ কথা, যেতিয়া ফ্ৰণ্টলাইন আলোচনীখনৰ জন্ম হৈছিল, মই কৃষকসকলৰ ঘৰলৈ যাওতে প্ৰতিঘৰতে মোক এগিলাচ সতেজ গাখীৰেৰে আদৰণি জনোৱা হৈছিল। দক্ষিণ মহাৰাষ্ট্ৰৰ কোনো কোনো অঞ্চলত আপুনি মানুহ এঘৰৰ পৰা ওলাওতে আকৌ এগিলাচ গাখীৰ টোপোলা কৰি আপোনাক দি পঠিয়াব। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ উপকূলীয় অঞ্চলত গাখীৰ আপোনাক ৰূপৰ গিলাচত দিব - সেয়া আলহীৰ বাবে গৃহস্থৰ ফালৰ পৰা সন্মান। খেতিয়ক এজনৰ স্বাচ্ছন্দ্যৰ সেয়া চিন।

তামিলনাডুৰ খেতিয়কৰ ঘৰত বিশুদ্ধ পিতলৰ গিলাচত গাখীৰ পোৱা গৈছিল। কেতিয়াবা সেই পিতলৰ গিলাচৰ আপুনি পাব বৰ বঢ়িয়া ফিল্টাৰ কফী। নব্বৈৰ দশকত বহু ৰাজ্যত ৰূপৰ গিলাচৰ ঠাই ল’লে নিষ্কলংক তীখা (ষ্টেইনলেচ ষ্টীল)ৰ গিলাচে। ১৯৯১ৰ পিছৰ কালচোৱাতো আপোনাক সতেজ গাখীৰ দিব ঠিকেই, কিন্তু মাটিৰ (বিশেষকৈ চীনামাটিৰ) কাপত। ১৯৯০ৰ মাজভাগত আমাৰ হাতলৈ আহিল আইনাৰ গিলাচ।

২০০০ চনলৈ গাখীৰৰ ঠাই ল’লে চাহে। মহাৰাষ্ট্ৰৰ বিদৰ্ভ অঞ্চলত ২০০৩-০৪লৈ আছিল ৰঙা চাহ। চাহত চেনী আছিল এক প্ৰকাৰৰ চেনেহ আৰু সন্মানৰ চিন। সেয়াও নাইকিয়া হ’ল। সেই দশকটোৰে মাজভাগত কাচৰ গিলাচো অদৃশ্য হৈ পৰিল। ৰঙা চাহ আহিল অতিকৈ আপচু প্লাষ্টিকৰ কাপত, যিটো চহৰে-নগৰে ৰেলে-বাছে উপচি পৰিল।

২০১৮ত মই মুক্তিযুঁজাৰু গণপতি বাল যাদৱক মহাৰাষ্ট্ৰৰ চাংলি জিলাৰ তেওঁৰ ঘৰত সাক্ষাৎ কৰিলোঁ। কেইঘণ্টামান আমাৰ কথোপকথন চলিল। তাৰপিছত তেওঁ মোক এগিলাচ গাখীৰ দি পঠালে। এলুমিনিয়ামৰ গিলাচ এটাত।

গিলাচ আৰু তাৰ অধোমুখী যাত্ৰাক কৃষি অৰ্থনীতিৰ অৱনতিৰ ৰূপক বুলিব পাৰি। যিয়ে অৰ্থনৈতিক নীতিৰ বিধ্বংসী প্ৰভাৱৰ কথাও স্পষ্ট কৰি তোলে যিয়ে ব্যক্তিগত কোম্পানীবোৰক দুগ্ধ আৰু অন্যান্য কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ দাম হ্ৰাস কৰাৰ সুবিধা কৰি দিলে। এই পৰিস্থিতি আৰু শোচনীয় হৈ পৰিল যেতিয়া “বজাৰ-ভিত্তিক মূল্য নিৰ্ধাৰণ”ৰ নীতিৰ প্ৰচলন ঘটিল, যাৰ ফলত গ্ৰাহক পৰ্যায়ত তেনে পণ্যৰ মূল্য অযুক্তিকৰ হাৰত বৃদ্ধি হ’ল।

এইবোৰ জ্ঞাতসাৰে প্ৰস্তুত কৰা নীতি। এনে কিছুমান নীতিৰ ফলত খেতিয়কৰ ঘৰৰ লাখ লাখ কম বয়সৰ বিপন্ন শিশুৱে গাখীৰ নোখোৱাকৈয়ে থাকিবলগীয়া হ’ল। কিয়নো খেতিয়ক পৰিয়ালৰ ল’ৰা-ছোৱালী বঞ্চিত হ’ল এই কাৰণেই যে প্ৰতিটোপাল গাখীৰ আন প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী কিনিবলৈ বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হ’ল। কেৱল গাখীৰেই নহয়। কপাহৰ কথাই ধৰক। ১৯৭০ৰ মাজভাগত বিদৰ্ভ অঞ্চলৰ কৃষকে এক বা দুই কুইণ্টল কপাহ বিক্ৰী কৰি ১০-১২ গ্ৰাম সোণ কিনিব পাৰিছিল। ছোৱালীৰ বিয়াৰ সময়ত সেই সোণ কামত আহিছিল। কিন্তু আজিৰ তাৰিখত দহ কুইণ্টল কপাহ বিক্ৰী কৰিলেও খেতিয়ক এজনে ১০ গ্ৰাম সোণ কিনিব নোৱাৰে।

যদিও মহাৰাষ্ট্ৰত প্ৰতি কুইণ্টলত ঘোষিত ন্যুনতম সমৰ্থন মূল্য (এমএছপি) ৭,১২২ টকা, কিন্তু খুব কমেইহে ৬,৫০০ টকাতকৈ বেছি পায়। আনকি সম্পূৰ্ণ এমএছপি ধৰিলেও তেওঁলোকে ১০ কুইণ্টলত ৭১,২২০ টকা পাব – তথাপিও সেয়া আজিৰ তাৰিখত ১০ গ্ৰাম সোণৰ দামতকৈ কম। এক কথাত ক’বলৈ হ’লে ১ কুইণ্টল কপাহ বিক্ৰী কৰিও তেওঁলোকে ১ গ্ৰাম সোণো কিনিব নোৱাৰিব।

আকৌ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ বাবেই অৱনতি আৰু “ৰূপান্তৰ” ঘটিছে। নীতি আৰু তাৰ সমান্তৰালভাৱে গ্ৰহণ কৰা কেতবোৰ কাৰ্য্যপন্থাই আমাৰ দেশৰ লগতে আন বহু দেশৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছে। ১৯৯১ৰ পৰা আমি ইয়াৰ নৃংশস স্বৰূপটো স্পষ্টকৈ দেখিছো। বিশ্বজুৰি এই প্ৰভাৱসমূহ আছিল এনেধৰণৰ:

দৰিদ্ৰজনৰ কল্যাণৰ হকে থকা খণ্ড আৰু কাৰ্য্যসূচীবোৰৰ পৰা চৰকাৰ আঁতৰি অহা। দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ বাবে থকা সাহায্যৰ বৃহৎ কৰ্তন আৰু ধনিক তথা কৰ্প’ৰেট গোষ্ঠীলৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ সাহায্য (যাক নাম দিয়া হ’ল ইনচেণ্টিভ) আগবঢ়োৱা হ’ল।

কৃষিখণ্ডত ৰাজহুৱা বিনিয়োগ হ্ৰাস। কৃষিখণ্ডৰ ঋণ কৃষিৰ পৰা কৃষিবাণিজ্যলৈ ডাইভাৰ্জন। দৰিদ্ৰজনৰ সম্পদ বৃহৎ হাৰত ধনিক শ্ৰেণীলৈ স্থানান্তৰ। কৃষকৰ ঋণৰ বোজা অভাৱনীয় হাৰত বৃদ্ধি। আৰু অভুতপূৰ্ব হাৰত ক’ৰ্পৰেটৰ উত্থান। ছত্তীশগড়ৰ ১৯ কিলোমিটাৰ জোৰা নদীকে ধৰি বহু ৰাজহুৱা সম্পদৰ ব্যক্তিগতকৰণ।

চিন্তাশক্তি আৰু ব্যক্তিগত মূল্যবোধকে ধৰি সকলোৰে ব্যক্তিগতকৰণ। স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা বিশেষকৈ পঞ্চায়তী ৰাজৰ ভিত্তি দুৰ্বল কৰি পেলোৱা। পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাই ক’ৰ্পৰেট শক্তিৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিলে ঠিকেই, কিন্তু হাৰ মানিবলগীয়া হ’ল। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰাক্তণ গৱৰ্ণৰ ৱাই. ভি. ৰেড্ডীয়ে কয়: আমি গ্ৰামাঞ্চলত উন্নয়নমূলক কাম বহুত বেছি দেখিছো, কিন্তু প্ৰকৃত উন্নয়ন দেখা নাই।

আৰু নিশ্চয়কৈ আমি চকুৰ আগতে দেখিছো অভাৱনীয় হাৰত বাঢ়ি অহা বৈষম্য। ফ’ৰ্বছৰ তথ্য অনুসৰি ২০২৪ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰলৈকে ভাৰতৰ ২১৭ ডলাৰৰ কোটিপতিসকলৰ মুঠ সম্পত্তিৰ পৰিমাণ আছিল ১,০৪১ কোটি ডলাৰ। এই ধনৰাশি ভাৰতৰ কৃষি বাজেট ১৭.৯১ বিলিয়ন ডলাৰৰ ৫৮ গুণ আৰু দেশৰ মুঠ বাজেট ব্যয় ৫৬২ বিলিয়ন ডলাৰৰ প্ৰায় ১.৮ গুণ। ভাবি চাওকচোন: জনসংখ্যাৰ ০.০০০০০১৫% প্ৰতিনিধিত্ব কৰা মাত্ৰ ২১৭ জন ব্যক্তিৰ হাতত দেশৰ জিডিপিৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশৰ প্ৰায় সমতুল্য সম্পদ আছে।

১৯৯১ৰ পিছৰ দশককেইটাত কৃষকৰ প্ৰতি সমৰ্থনৰ ব্যৱস্থাটোৰ ভিত্তি দুৰ্বল হৈ অহা আমি দেখিছো। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজ্য চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা মান্দি (বজাৰ)ৰ ভেঁটি দুৰ্বল কৰি পেলোৱা হৈছে। ৰাজহুৱা খণ্ডৰ পৰিকল্পিত আৰু বাচ-বিচাৰ নকৰাকৈ কৰা ধ্বংসকাৰ্য্যই পৰাপক্ষত কৃষি আৰু কৃষকসকলৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলালে। এই পৰিৱৰ্তনৰ ফলত খাদ্য উৎপাদন আৰু উপলব্ধতা যথেষ্ট হ্ৰাস পালে।

কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ অদ্ভুত এটা পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা হৈছে। এনে বিশ্ববিদ্যালয়সমূহক সম্প্ৰদায়কেন্দ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা ক’ৰ্পৰেট কৃষি ব্যৱসায়ৰ গৱেষণাগাৰলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰা হৈছে। আকৌ আনুষ্ঠানিক ঋণ ব্যৱস্থাক পদ্ধতিগতভাৱে কৃষকৰ পৰা আঁতৰাই নিয়াৰ ফলত লাখ লাখ কৃষক নতুন আৰু পুৰণি খুদখোৰৰ কাষ চাপিবলগীয়া হৈছে। এফালে কৃষকৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী মূল্য হ্ৰাস পাইছে, আনফালে আকৌ গ্ৰাহক পৰ্যায়ত দাম আকাশলংঘী দাম হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে ২০০৩ চনৰ পৰা ২০১৩ চনৰ ভিতৰত বিদৰ্ভত কপাহ খেতিৰ খৰচ ২৫০-৩০০ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে, কোনো কোনো সময়ত সেয়া তাতোকৈও বেছি হৈছে। কিন্তু কৃষকৰ আয়ৰ কথা একা? কৃষিকাৰ্য্যৰ ব্যয়ে আকাশ ভেদিছে, বিশেষকৈ বীজৰ দাম আকাশলংঘী হৈছে।

আৰু আয়ৰ বেলিকা? ৭৭ সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সৰ্বেক্ষণ (এনএছএছ)ৰ শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি কৃষক পৰিয়ালৰ গড় মাহিলী আয় প্ৰায় ১০,২১৮ টকা। সংগঠিত খণ্ডৰ এটা মাত্ৰ চাকৰি আপুনি বিচাৰি উলিয়াই দিব পাৰিব নে য’ত তাতকৈ দুগুণ দৰমহা নিদিয়ে? তাকো ই এজন মানুহৰ আয় দৰ্শোৱা নাই, পৰিয়ালৰ আয়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। আৰু মনত আছেনে আপোনাৰ, ২০১৭ চনত মোডী চৰকাৰে পাঁচ বছৰত কৃষকৰ আয় দুগুণ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। পিছে এৰা, হ’লগৈ কি - ২০১২-১৩ৰ পৰা ২০১৮-১৯ কালছোৱাত খেতিৰ পৰা আয় ১০% হ্ৰাসহে পালে। আজিকালি খেতিয়ক পৰিয়ালে খেতিৰ পৰিৱৰ্তে দিনহাজিৰা কৰি, দৰমহা আৰু পশুধনৰ পৰাহে খেতিতকৈ বেছি আয় পায়।

প্ৰগতিশীল অৰ্থনীতিবিদসকলেও লিখিছে, আমি মূল্যৰ গোলকীকৰণ আৰু আয়ৰ ভাৰতীয়কৰণ দেখিছো।

২০২৪ত আমি দেখিলো যে ৪,০০,০০ কৃষক আত্মঘাতী হৈছে, ঘাইকৈ নীতি-পৰিচালিত আৰ্থিক দৈন্যৰ ফলত। তাকো সেয়া চৰকাৰী তথ্য, প্ৰকৃত তথ্যৰ পৰা সেয়া বহুযোজন দূৰত।

কৃষক আৰু কৃষি শ্ৰমিকক এনেকৈ ইচ্ছাকৃতভাৱে মাধমাৰ শোধোৱা কাৰবাৰটোৰ ফলত ২০০১ আৰু ২০১১ৰ লোকপিয়লত দেখা গ’ল ভাৰতৰ আটাইতকৈ বৃহৎ প্ৰব্ৰজন। খেতি আৰু বৃহত্তৰ কৃষি অৰ্থনীতি একেবাৰে বিফল হৈ পৰাত লাখ লাখ লোকে নিজৰ গাওঁ-ভূঁই এৰি চহৰ-নগৰলৈ প্ৰব্ৰজিত হ’ল। এই পৰিঘটনাক কোনোৱে বেয়া বোলা নাছিল। কোনোৱে তাক খবৰ কাকতত ছপোৱা নাছিল, লিখা নাছিল। ফ্ৰণ্টলাইন আৰু দা হিন্দুত বাদে। “আমি কৃষিখণ্ডৰ পৰা লাখ লাখ লোকক উলিয়াই আনিব লাগিব,” এয়া আছিল নব্য উদাৰবাদী অৰ্থনীতিবিদৰ আহ্বান। ঠিকে আছে, মানিছো। কিন্তু সেই লাখ লোকৰ মনৰ কথা জানিবৰ চেষ্টা কৰা হৈছিলনে? তেওঁলোকৰ হাতত কিবা বিকল্প আছিল নে? তেওঁলোকক কি কি বিকল্প দিয়া হৈছিল?

আপুনি যদি লাখৰ ঘাইত কৃষকক কৃষিকাৰ্য্যৰ পৰা উলিয়াব বিচাৰিছে, তেন্তে সেই পৰিকল্পনাত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ অবিহনে নীতি নিৰ্ধাৰণ নিশ্চয়কৈ কৰিব নালাগিছিল। কৃষি আৰু কৃষিজীৱীৰ জীৱন ধ্বংস কৰি তেনে কাম কৰিব নালাগিছিল।

এই প্ৰসংগতে উন্নয়ন অৰ্থনীতিবিদ অধ্যাপক কে. নাগৰাজে কৈছে যে আপুনি তেনেকৈ ভাবিব পাৰে যদিহে আপোনাৰ “(ক) কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছে, (খ) গ্ৰামীণ আৰু নগৰাঞ্চলত গুণগত মানসম্পন্ন যথোচিত নিয়োগ সৃষ্টি হৈছে আৰু (খ) ভাল শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা দিয়া হৈছে যিটোৱে এক কৌশলসম্পন্ন আৰু স্বাস্থ্যৱান কৰ্মশক্তি গঢ় লৈ উঠাত সহায় কৰিছে। কিন্তু বাস্তৱত তাৰ ওলোটাটোহে ঘটিল। কৃষিখণ্ডৰ ‘উন্নতি’ৰ সাক্ষ্য হিচাপে গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা আৰ্থিক দৈন্যৰ ফলত গণ-প্ৰব্ৰজন ঘটিল।

এয়া প্ৰণিধানযোগ্য যে স্বাধীনতাৰ পিছত, ১৯৯১কে ধৰি প্ৰতিবাৰ লোকপিয়লত ভাৰতত কৃষকৰ সংখ্যা বাঢ়িছিল। তাৰপিছত হঠাতে এই সংখ্যা নাটকীয় ৰূপত অৱনমন ঘটিল। ২০০১ৰ লোকপিয়লত দেখা গ’ল যে পূৰ্ণকালীন বা “মূল খেতিয়ক”ৰ সংখ্যা ৭২ লাখ কমিল, হয় ৭২ লাখ। ২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী ৭৭ লাখ লোকে খেতি এৰিলে।

চমুকৈ ক’বলৈ হ’লে আমি “নব্য” অৰ্থনৈতিক নীতিক আদৰি লোৱাৰ পিছত প্ৰায় ১ কোটি ৫০ লাখ কৃষকে খেতি এৰিলে। তাৰমানে প্ৰতি ২৪ ঘণ্টাত ২,০০০ পূৰ্ণকালীন (বা “মূল খেতিয়ক”)য়ে কৃষিকাৰ্য্যৰ পৰা আঁতৰি আহিছিল। এয়া আন কোনো জীৱিকাৰ সৈতে ঘটা হ’লে, বিশেষকৈ নগৰাঞ্চলৰ ব্যৱসায় আৰু পেছাৰ সৈতে, তেতিয়া আপুনি এই বিষয়ে কাকতে-পত্ৰই শুনিয়েই থাকিবলগীয়া হ’লহেঁতেন। কিন্তু যিমানখিনি আলোচনা হ’ল, সেয়া আছিল ক’ৰ্পৰেটৰ সৈতে বন্ধুসুলভ সম্পৰ্ক থকা অৰ্থনীতিবিদৰ আলোচনা। আৰু তেওঁলোকে এই পৰিঘটনাক ভাল বুলিয়েই অভিহিত কৰিলে।

ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ অভিলেখ ব্যুৰ’ (এনচিআৰবি)ৰ তথ্য অনুযায়ী ২০২২ত কৃষিকাৰ্য্যৰ লগত জড়িত ১১,২৯০ জন ব্যক্তিয়ে আত্মহত্যা কৰিছে। তাৰমানে প্ৰতিদিনে ৩০ গৰাকী বা এঘণ্টাত এজনতকৈ বেছি লোকে আত্মহত্যা কৰিছে। ২০২২ত আত্মহত্যা কৰা কৃষকৰ সংখ্যা ২০২১ৰ ১০,৮৮১, ২০২০ৰ ১০,৬৭৭ আৰু ২০১৯ৰ ১০,২৮১তকৈ বেছি।

ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত দেখা গ’ল ওলোটা প্ৰব্ৰজন – তাকো এক দুৰ্বিনীত দৃষ্টিৰেহে চোৱা হ’ল। চহৰত গেবাৰি খটা লাখ লাখ লোক – তাৰে বহুতেই দক্ষ খেতিয়ক – তেওঁলোকে ক’ভিড-১৯ৰ সময়ত নিজ নিজ গাঁৱলৈ যাত্ৰা কৰিছিল। মাত্ৰ ২৫ টা দিনত, ২০২০ৰ মে’ত ৰেলৱেয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল যে তেওঁলোকৰ শ্ৰমিক ৰেলগাড়ীয়ে ৯১ লাখ শ্ৰমিকক তেওঁলোকৰ ঘৰলৈ পঠিয়াইছিল।

এই কথাত আকৌ তথাকথিত সচেতন লোক শংকিত হৈ পৰিছিল। “কিয় বাৰু তেওঁলোকে ঘূৰি গৈছে? ঘূৰি যোৱাটো ৰিক্সৰ কথা। চহৰত তেওঁলোকৰ বাচি থকাৰ সম্ভাৱনা বেছি...” কিন্তু তেওঁলোক দৰাচলতে শংকিত হৈছিল আমাৰ চহৰত সস্তীয় শ্ৰমিকৰ অভাৱ ঘটাক লৈ। “কিয় তেওঁলোক ঘূৰি গৈ আছে” – এয়া সঠিক প্ৰশ্ন নাছিল। সঠিক প্ৰশ্ন আছিল কিয় তেওঁলোকে গাওঁ এৰি চহৰলৈ আহিবলগীয়া হৈছিল?

ইয়াৰ উত্তৰ হৈছে কৃষি সংকট।

মানুহে গ্ৰামাঞ্চললৈ উভতি আহিবলগীয়া নহ’লহেঁতেন, যদিহে দুৰ্দশাগ্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলগীয়া নহ’লহেঁতেন। এই প্ৰব্ৰজনৰ মাত্ৰা অধিক হোৱাৰ ফলত মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চয়তা আঁচনি (মনৰেগা)ৰ ওপৰত যথেষ্ট হেঁচা পৰিছিল। যাৰ ফলত চৰকাৰে আঁচনিখনৰ বাবে অধিক ধন ব্যয় কৰিবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু এতিয়া আৰ্থিক আৰু অন্যান্য কাৰণত এই আঁচনিখনত অৱহেলা কৰা হৈছে।

আৰ্থিক সংকটে এনে এটা পৰ্য্যায় পালে যে কৃষকৰ ভালেকইটা প্ৰমুখ প্ৰতিবাদে আমি দেখিবলৈ পালো। প্ৰথমটো হৈছিল যোৱাটো দশকত। সেয়া আছিল ২০১৮ যেতিয়া ৪০ হাজাৰ দৰিদ্ৰতম ঘাইকৈ আদিবাসী কৃষকে নাশিকৰ পৰা মুম্বাইলৈ ঐতিহাসিক পদযাত্ৰা কৰিছিল। শেহতীয়া আছিল ২০২০-২১ত দিল্লী গেটৰ কৃষক আন্দোলন। যোৱা তিনিটা দশকৰ এইটোৱেই আছিল বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ শান্তিপূৰ্ণ, গণতান্ত্ৰিক আৰু সাংবিধানিক প্ৰতিবাদ – এইকথা আপোনাক কোনো মূলধাৰাৰ সংবাদমাধ্যমে ক’লেনে? অকুপায় ৱালষ্ট্ৰীট আন্দোলনত কেৱল কেইহাজাৰমান ভাববাদী ডেকাই প্ৰতিবাদ কৰিছিল যিসকলক নিউয়ৰ্কৰ জাকট্টি পাৰ্কৰ পৰা ন সপ্তাহ কাম কৰাৰ পিছতে উলিয়াই দিয়া হৈছিল। দিল্লীত কৃষকৰ প্ৰতিবাদ ৫৪ সপ্তাহ চলিছিল আৰু তিনি কৃষি আইন প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ পিছতহে প্ৰতিবাদৰ অন্ত পৰিছিল।

প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদী ডাঙৰীয়াই দাবী কৰিছিল যে যে তেওঁ “কৃষকৰ ক্ষুদ্ৰ এটা ফৈদক” আইনকেইখন তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থতে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে বুলি সৈমান কৰিব পৰা নাছিল বাবে তেনে হৈছিল। তেওঁ কোৱা নাছিল যে তেওঁলোকক বুজাবলৈ কন্দুৱা গেছ, পানীবোমা, কাঁটাতাঁৰ, ডাঙৰ ডাঙৰ বেৰিকেড, লাঠীচালনা আৰু কৃষকৰ ট্ৰেক্টৰ আগবাঢ়িব নোৱাৰাকৈ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ খান্দি পেলোৱা আদি বিভিন্ন উপায় অৱলম্বন কৰিছিল।

১৯৯১ৰ পৰা তিনিটা দশকত কৃষি সংকটৰ সৈতে বৃহত্তৰ কৃষক সমাজখন ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। নিবনুৱা সমস্যা বাঢ়িছে, প্ৰব্ৰজন ঘটিছে। পানী, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা সংকটে দেখা দিছে। এনে আৰু বহুতো দিশত কৃষকৰ সমাজখন ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। আৰু এইখিনি সময়ত কৃষকৰ আত্মহত্যা চলি থাকিল (কৃষি শ্ৰমিককে ধৰি)। ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ অভিলেখ ব্যুৰ’য়ে কিদৰে আত্মহত্যাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব, সেই পদ্ধতিয়েই সলনি কৰি পেলাইছে চৰকাৰে। সেয়ে ২০১৪ৰ পিছৰ কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ তথ্যৰ লগত যোৱা ১৯ বছৰৰ ডেটাৰ তুলনা কৰিব নোৱাৰি।

আচল কথা: সেই আত্মহত্যা কৃষি সংকট নহয়, তাৰ আটাইতকৈ মৰ্মন্তুদ ফলাফলহে। সেয়া ফলাফল, তাৰ গুৰি নহয়। সেয়া পৰিণাম, কাৰণ নহয়।

কৃষি সংকটত এইষাৰ কথাৰে বুজাব পাৰি: ক’ৰ্পৰেট গ্ৰাসত ভাৰতীয় কৃষিখণ্ড

সেয়া হাচিল কৰাৰ উপায় সম্পৰ্কে অধ্যাপক কে নাগাৰাজে কৈছে: গ্ৰামাঞ্চলৰ লুণ্ঠনকাৰী বাণিজ্যীকৰণ। সেই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলাফল: আমাৰ ইতিহাসত নজিৰবিহীন বিস্থাপিতকৰণ। বোধকৰো মানৱ ইতিহাসতে এয়া বিৰল।

সৰু সৰু মাটিৰ টুকুৰা আৰু কৃষিভূমি থকা লোকৰ যি বৃহত্তৰ সমাজ, সেই সমাজখন সংকটনাপন্ন হৈছে। এইখন সমাজখনে বৰ্তি থকাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হৈছে - ই কোনো সৰু কথাৰ ইংগিত দিয়া নাই। ই বৃহত্তৰ মানৱ সভ্যতা সংকটৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ প্ৰমাণ। এয়া কেৱল মানুহৰ জীৱন কিম্বা শস্যৰ ক্ষতিতে সীমাবদ্ধ নহয়। ই আমাৰ মানৱ জাতিৰ, সহমৰ্মীতা আৰু অনুকম্পাৰে গঢ়ি উঠা যি সমাজ - তাৰ অৱক্ষয় দৰ্শাইছে।

এই প্ৰতিবেদনৰ এটি সংস্কৰণ প্ৰথমে ২০২৪ৰ ২৫ মে’ত ফ্ৰণ্টলাইন আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল।

অনুবাদ: পংকজ দাস