ओसरला पूर जरी... खणखणती 'दूरध्वनी'!

फोनची रिंग ट्रिंग ट्रिंग होताच, किरीट सावध झाला. डेस्कटॉप समोर बसून त्यानं हेडफोन कानांवर ठेवले. पाठीचा कणा ताठ करत त्यानं टिपणवही नि पेन घेतलं. मग मृदू आवाजात म्हणाला – “नमस्कार, शिवार हेल्पलाइनवर आपलं स्वागत!”

हा फोन नांदेड जिल्ह्यातून आलेला. कॉल करणारी स्त्री : पार्वतीबाई. आवाजावरून ती तिशीचाळीशीतली असावी.

२० वर्षीय किरीटचा दिलासादायी स्वर, “ताई, मी तुमची काय मदत करू शकतो?” किरीट परभणीचा. पुण्यात मानसशास्त्रात बी.ए. करतोय.

पार्वतीबाई कापऱ्या आवाजात म्हणतात, “पावसानं सगळा इस्कोट केलाय.” मग त्या पॉज घेतात. आपली गत परक्याला सांगावी का? हा संकोच तो पॉज लांबवतो. मग बळ एकवटून पार्वतीबाई घडघडा बोलू लागतात, “सोयाबीनबी ग्यालं न् तूरबी उलातथली, आजून काय सांगू, शेरडंबी वढून न्हेली पुराच्या पाण्यानी...आम्हाला कराय काय कामच ठिवलं नाय ढगातल्या देवानं...” पार्वतीबाईंचं खरीपाचं पीक तर गेलंच. शेळ्याही वाहून गेल्या. त्यांच्या डोक्यावरील कर्जाचा भार मात्र होता तसाच शाबूत. सगळा परिसरच पावसानं झोडपलेला, रोजगार तरी कुठं नि कसा मिळणार? रब्बीचा हंगाम तोंडावर आलाय. पण पेरायला बी नाही. अशी अवस्था.

“निदान पेरायपुरतं हरभऱ्याचं बियाणं मिळालं, तरी आम्ही तगून जाऊ.” ही मदत मागताना पुन्हा पार्वतीबाईंचा स्वर संकोचतो.

विद्यार्थीदशेतला किरीट नोव्हेंबर-२५ पासून हेल्पलाइनवर कार्यानुभव घेतोय. गेल्या दोन महिन्यात त्यानं अशा अनेक कहाण्या ऐकल्यात. तो निगुतीनं पार्वतीबाईंच्या गरजा टिपून घेतो. त्यांचं कुटुंब कसंय, शेजारपाजारच्या लोकांची हालत कशीय, ही चौकशीही तो करतो. मग 'वरिष्ठांशी बोलून काय मदत करता येईल ते कळवतो', असं आश्वासन देतो.

“काहीतरी जरूर होईल, काळजी करू नका” किरीट धीर देतो. पार्वतीबाई आभार मानत फोन ठेवतात. फोन ठेवण्याआधी त्या अजिजिनं म्हणतात, “या बहिणीकडे लक्ष ठेवा दादा!”

“काळजी घ्या!” फोन ठेवताना किरीटही तितक्याच अजिजिनं सांगतो.

दहा मिनिटांचं हे संभाषण. फोनवरील दोन्ही टोकांवर करूण वेदनेचा बांध फोडून जातं.

“हे अनुभव शिकवतात, ते शिक्षण वर्गात मिळत नाही” किरीट सांगतो. किरीटच्या गावाकडील परिस्थितीही वेगळी नाही. त्यामुळं फोन करणारांच्या बिकट अवस्थेची त्याला जाणीव आहे. म्हणूनच तो सहवेदनेनं धीर देऊ शकतो.

शिवार फाउंडेशन मार्फत शेतकऱ्यांसाठी ‘शिवार हेल्पलाइन’ चालते. पुण्यातील कोथरूड भागातील एका इमारतीत हेल्पलाइनचं दोन खोल्यांच कार्यालय. या कार्यालयाच्या चौथ्या मजल्यावरही बाहेरील ट्रॅफीकचा गोंगाट सतत ऐकू येतोय. तितक्यात ८९५५७७१११५ क्रमांकावर पुन्हा फोन येतो. हा कॉल ठेवला की लागलीच पुन्हा रिंग वाजते. दर पाच-दहा मिनिटाला किरीटसारखे समुपदेशक नव्या वेदनेला सामोरे जातात.

सलग दोन महिने धो धो पाऊस रपरपत राहिला. या काळात शेतकऱ्यांचं जग नेस्तनाबूत होत होतं नि शिवार हेल्पला अन् जमेल तिथं भगदाड लिपत होतं. एकेका दिवशी राज्यभरातून दोन दोन डझन फोन येत. यातल्या काही कॉल्सवर शेतकरी तास तासभर गाऱ्हाणी सांगत.

‘शिवार’ कार्यालयाच्या भिंतींवर महाराष्ट्राचा नकाशा, काही नोंदी व परिपत्रकं ठळक दिसतात. या साध्या गोष्टी जणू येथील प्रशिक्षणार्थी समुपदेशकांसमोर भीषण परिस्थितीचा आलेखच मांडतात. ही हेल्पलाइन किमान संसाधनं नि अपार करुणेवर चालत्येय. सोशल मीडिया नि कर्णोपकर्णी प्रसिद्धीनंच हेल्पलाइन गरजूपर्यंत पोचलीये.

पावसाचा तडाखा बसलेल्या ग्रामीण इलाख्यातून फोन तर येताहेतच. शिवाय सुदूर खेड्यापाड्यांतूनही संपर्क साधला जातोय. फोन करणारा अल्पभूधारक शेतकरी आहेत तशाच खेडूत महिला नि छोटी मुलंही. शिवाय वडिलोपार्जित कर्जामुळं शेती सोडता येत नाही असे विद्यार्थी व बेरोजगार शेतमजुरही. बेचिराख आकांक्षांच्या याचनावजा कहाण्या फोनवरून प्रकट होताहेत. बुडितानं झालेलं नुकसान, कर्जाचा बोजा, भिती, चिंता नि जगणं अपमानास्पद वाटणं हा या कथांतला समान धागा. फोन करणारांपैकी बहुतेकांनी याआधी शासकीय अधिकारी नि राजकीय नेत्यांना संपर्क साधलाय. पण तो प्रयत्न निष्फळ ठरलाय. अशांचं हेल्पलाइन ऐकत्येयच, पण समुपदेशक विशेष प्राधान्य देतात आत्महत्येच्या विचारानं बाधित पिडितांना.

हेल्पलाइन चोवीस तास चालत्येय. एक शिफ्ट संपली की प्रशिक्षणार्थी नि समुपदेशकांची नवी टीम मोर्चा सांभाळते.

फोन घेणाऱ्यांच्या चमूत मानसशास्त्राचे विद्यार्थी मानधनावर इंटर्नशिप करताहेत. या तरुणांची ग्रामीण पार्श्वभूमी जमेची बाजू ठरत्येय. टीममधला किरिट जसा परभणीचा, तसाच २१ वर्षांचा सुरेश जालन्याचा नि गिरीश गडचिरोलीचा.

“बहुतेक कॉलर्स हिचकीचतात.” किरिट कॉलदरम्यान विश्रामात ‘पारी’ प्रतिनिधीला सांगतो, “मदत मागणं त्यांना अपमानास्पद वाटतं. पण सगळीकडून निराशा झाली, कोंडमारा असह्य झाला की ते आमची हेल्पलाइन ट्राय करतात.”

फोन पुन्हा खणाणतो. नि ‘पारी’शी संवाद थांबवून किरीट कॉल अटेंड करतो. हा दूरध्वनी एका मुलीचा. ही नांदेडच्या खेड्यांतली. सध्या पुण्यात शिक्षणासाठी राहत्येय.

“आम्ही १०-१२ स्टुडंट रूम शेअरिंगमध्ये पुण्यात राहतोय...पण माझ्याकडं रूमभाडं व टिफीनचं बिल द्यायला पैशे नाहीयेत. रूममधल्या सगळ्यांचीच तंगी आलीय. गावाकडून येतात पैशे. पण आता तिकडं पावसानं नुकसान झालंय. आईवडलांकडं पैशेच नाहीत...” ती सांगते.

ती महिनाभराचं घरभाडं नि खाणावळीपुरत्या रक्कमेची विनंती करते.

तिचं नाव एका स्वतंत्र यादीत नोंदवलं जातं. पुणे विद्यापीठांतर्गत शिक्षण घेणाऱ्या अशा तरुणांची हेल्पलाइननं तयार केलेली ही खास यादी. ग्रामीण भागातील अशा विद्यार्थ्यांची ही नामावली, ज्यांना तातडीनं खोलीभाडं नि खाणावळीसाठी मदत हवीये.

त्यानंतरचा कॉल धाराशिवहून आलेला. हा एका मेंढपाळाचा फोन. पुरांत त्याच्या बकऱ्यांचं सगळं खांडंच वाहून गेलंय. जगायचं साधनच हरल्यानं तो हवालदिल झालाय. आता जगायचं कसं, या भितीनं गांगरलाय.

२३ सप्टेंबर ते २३ ऑक्टोबर दरम्यान हेल्पलाइनचा डॅशबोर्ड भयचकीत करणारे आकडे दाखवतो : या कालावधीत हेल्पलाइनला १०,००० कॉल आलेत. या काळात हेल्पलाइन इतकी खणखणत होती, की 'शिवार'ला जादा स्वयंसेवक नेमावे लागले. एका दिवशी तर तब्बल ८९४ कॉल आलेत. यापैकी किमान १८० कॉलर्स आत्महत्येच्या विचारांनी प्रवृत्त झालेले.

“या काळातल्या फोनकॉल्सनं आमची परिक्षा घेतली” ३१ वर्षीय विनायक हेगन्ना सांगतात. ते 'शिवार'चे संस्थापक व विद्यमान सीईओ. हेगन्ना प्रशिक्षित मानसशास्त्रज्ञ आहेत. शिवाय सामाजिक कार्यकर्ता या नात्यानंही ते ग्रामीण भागात ओढवलेल्या या आरिष्टाचा बारकाईनं वेध घेताहेत.

सातत्यानं येणारे कॉल्स, दिवसरात्र वेदना ऐकणं – या कामानं हेगन्ना व त्यांची टीम थकली नाही. ते हबकलेत : हवामान बदलाच्या संकटाची तीव्रता पाहून. या आरिष्टानं मानवी मनांवर केलेल्या खोल जखमा पाहून. समाज म्हणून आपणच हे संकट ओढवून घेतलंय. नि ही बला निस्तरायला शासकीय यंत्रणा पुर्णत: नाकाम ठरतेय, हे जवळून पाहणं जादा वेदनादायीये.

“या कॉल्सवरून उभ्या महाराष्ट्राची दयनीय अवस्था कळत्येय.” २०२३ ची यु.के. सरकारची उच्च शिक्षणासाठीची शेव्हनिंग शिष्यवृत्ती प्राप्त केलेले हेगन्ना सांगतात. ‘पारी’शी संवाद साधता साधताच ते अधूनमधून हेल्पलाइनचे फोन कॉल्सही अटेंड करत होते, नि आपल्या सहकाऱ्यांना सूचनाही देत होते. या व्यग्रतेतून सावरत, सुस्कारा सोडत ते म्हणतात, “आपण पाहतोय ते केवळ हिमनगाचं टोक आहे!”

जवळपास गेली तीन दशकं, महाराष्ट्र विशेषत: विदर्भ नि मराठवाडा तीव्र कृषी संकटांना सामोरं जातोय. शेतकरी आत्महत्यांचं अविरत सत्र हे त्या मालिकेतलंच एक रौद्र चित्र. नॅशनल क्राइम रेकॉर्डस् ब्युरो (एनसीआरबी) नं 'ॲक्सिडेंटल डेथ्स अँड स्युसाईड्स इन इंडिया (एडिएसआय)' अहवालांतून नोंदी जाहीर करायला सुरुवात केली. तेव्हापासून ६०,००० हून अधिक शेतकरी आत्महत्यांची नोंद झालीय. यावर्षी अतिवृष्टी झाली. परिणामी अचानक पूर आले. मोठ्या भुभागात पिकांचं नुकसान झालं. शेतकऱ्यांपुढं काय वाढून ठेवलंय, याचं सुतोवाच करणारी ही अलीकडची केवळ एक घटना आहे.

“क्लायमेट डिझास्टर हे केवळ आर्थिक संकट नव्हे” हेगन्ना म्हणतात, “मनोविकारांच्या महामारीचं संकटही पाठोपाठ येतंय. ही तर केवळ सुरुवात आहे.”

२४ सप्टेंबर, २०२५ ला मुसळधार पाऊस झाला. त्यादिवशी ४२ वर्षीय लक्ष्मण गवसाणे जवळच्या गावात गेलेले किराणा सामान आणायला. तिथूनच त्यांनी पत्नी शिवकन्या हिला अखेरचा फोन केला.

लक्ष्मण गवसाणे अल्पभूधारक शेतकरी होते. शेतीत भागेना म्हणून ते मोलमजुरीही करू लागले. आपली मुलगी वैष्णवी व मुलगा शिवशंकरला शिकवून मोठं झालेलं पहावं, हे त्यांचं स्वप्नं होतं. वैष्णवी सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शीत फार्मसी डिप्लोमाच्या अखेरच्या वर्षात आहे. शिवशंकर धाराशिवला टेक्निकल डिप्लोमाच्या दुसऱ्या वर्षात शिकतोय.

फोनवरून गवसाणे अखेरचं बोलले, नि मग कायमचा संपर्क तुटला. त्या रात्री पाऊस थांबलाच नाही. दुसऱ्या दिवशी गवसाणे ज्या गावी किराणा आणायला गेलेले, तेथील रोडलगतच्या शेतात त्यांचं प्रेत आढळलं. गवसाणेंच्या शेजारी राहणारे सोमनाथ आंदळकर यांनी प्रस्तुत रिपोर्टरला सांगितलं प्रेताजवळच ऊसाच्या रानात गवसाणेंची किराणा सामानाची पिशवी पडलेली. गवसाणेंनी एक चिठ्ठी मागे सोडलेली. त्या चिठ्ठीत स्थानिक पुढाऱ्यांना केलेली विनंती होती – माझ्या मुलांचं शिक्षण पूर्ण करायला मदत करा!

गवसाणे नि त्यांच्या कुटुंबात कोणालाच शिवार हेल्पलाइन माहित नव्हती. ती असती तर कदाचित गवसाणे वाचले असते.

गवसाणे बार्शी तालुक्यातील दहिटणे गावचे. गवसाणेंनी आत्महत्या केली, त्यादरम्यान सोलापूर जिल्ह्यातील या साऱ्या गावपरिसरावरच शोककळा दाटलेली. कारण पाऊस थांबता थांबत नव्हता. उभी पिकं पाण्याखाली चाललेली. गवसाणे अशाच कोरडवाहू शेतकऱ्यांपैकी एक. त्यांच्या दीड एकर शेतातलं सोयाबीन होत्याचं नव्हतं झालेलं. त्यात अलीकडेच त्यांनी एक कर्ज घेतलेलं. मुळव्याधीवरील शस्त्रक्रियेसाठी. नातलगांकडून काही पैसे जमवलेले, शिवाय पत्नी शिवकन्यानंही बचत गटातून उचल घेतलेली. हे ५० हजार फेडायचे कसे? हा प्रश्न धो धो पावसात थुईथुई नाचत होता.

“हिकडं आड तिकडं विहीर अशी आमची गत झालेली” शिवकन्याताई 'पारी'कडे त्या परिस्थितीचं वर्णन करतात. बीड-धाराशिव सिमेवरचं त्याचं गाव नि गावातलं दुपाखी घर, शिवकन्याताईंचा आकांत अजूनही मुकपणे पाहतंय. नि ही बाई आता शेतमजुरीतनं पुन्हा सावरायची खटपट करत्येय.

सोलापूर जिल्ह्यात प्रामुख्यानं ऊस व द्राक्षशेती होते. शिवाय सिंचनाची सोय नाही, असे लहान शेतकरी सोयाबीन, मका, ज्वारी ही पिकं घेतात. जमिनीची उत्पादकता कमी, म्हणून हे अल्पभुधारक मोलमजुरीही करतात. गवसाणे अशा शेतकऱ्यांचे प्रतिनिधी. मुलं शिकली, तरच परिस्थिती पालटेल, हीच केवळ गवसाणे दाम्पत्याची आशा. पण त्यासाठी पोरांचं होस्टेल, मेस नि कॉलेजच्या फी साठी महिन्याकाठी तेरा हजारांची गरज होती. यंदा वर्षभर पाऊस झाला. त्यामुळं या जोडप्याला मोलमजुरीचं कामही धड मिळेना. पिक तर गेलंच, कामही मिळेना. ही कोंडी गवसाणेंना असह्य झाली.

“आता मरू का काय करू? असंच सारखं वाटायचं” शिवकन्या पुटपटतात. त्यांच्या मनात उमटलेल्या अस्पष्ट प्रश्नाचं एक उत्तर नवऱ्यानं दिलंय, नि दुसरं उत्तर शोधत ही बाई मोलमजुरी शोधू लागलीय. मुलांच्या शिक्षणासाठी. पण नवऱ्याच्या मृत्यूनंतर ती जादाच कमजोर झालीय.

गवसाणे वारले, त्या दिवशी स्थानिक दैनिकात आणखी चार आत्महत्यांच्या बातम्या होत्या. पावसाच्या थैमानाचीच ती नोंद होती. ऑगस्ट २०२५च्या अखेरपर्यंत सोलापुरात नेहमीहून जादा पाऊस झालेलाच. कहर त्यानंतर झाला. २० ते २५ सप्टेंबर दरम्यान जिल्ह्यात ३६५ मिमी पावसाची नोंद झाली. एकूण राज्यातील पावसाची सरासरी आकडेवारी पाहता, त्या महिन्याच्या ३० मिमी या दीर्घकालिन सरासरीपेक्षा सोलापुरात हा पाऊस १२५३ टक्के जादा होता. सर्कलनिहाय ही तफावत तीव्र नि धक्कादायक होती.

सप्टेंबर अखेरपर्यंत शिवार हेल्पलाइनवर फोन कॉल्सची संख्या झपाट्यानं वाढू लागली. नि भेसूर चित्र दिसू लागलं – फोन करणारे केवळ आर्थिक व पिकांच्या नुकसाणीचं वर्णन करत नव्हते. ते बुडिताखालील तळचं वास्तव सांगत होते. त्यात मानसिक आघातांची व्यथा होती. अनिश्चततेनं काळवंडलेलं भय होतं. हवामान बदलाच्या ढगांचा छाती दडपणारा गडगडाट होता. लोक तुटपुंज्या संसाधनांनी तगायचा प्रयत्न करत होते. मदत नि पुनवर्सनासाठी आर्त विनवण्या करत होते. मुलांच्या शिक्षणासाठी मदत मागत होतेच, अगदी अंगावरील कपडे नि अंथरुण-पांघरुणांसाठीही याचना करत होते.

२० ते २८ सप्टेंबर या आठवड्यात कहर झाला. बंगालच्या उपसागरातून घोंघावणारं वारं सुटलं नि महाराष्ट्रातील मराठवाड्यात सरीमागून सरी कोसळल्या. परिणामी एरवी कोरड्या नद्या दुथडी भरून वाहू लागल्या. शेतं पाण्याखाली गेली. या भागातील लोकांना दुष्काळाचा सामना करायची सवय. अतिवृष्टीला तोंड देण्याची ही कदाचित पहिलीच वेळ.

स्थानिकांत या परिस्थितीचं विस्मयकारी वर्णन आजही होतंय. कसे लहानसहान ओढे रौद्र नद्यांगत दिसू लागले. कशी शेतं, घरं नि गावं बुडाली. थांबायची वाट पाहून पाहूनही, कसं आभाळ ढंडाळी लागल्यागत गळतच राहिलं. कसे तलाव फुटले नि कसा गढूळ पाणलोट ओसंडून गाव गिळू लागला.

केवळ एका आठवड्यात धाराशिव जिल्ह्यात सर्वसाधारण प्रमाणाच्या तुलनेत ३७६ टक्के जादा पाऊस पडला. आपत्तीची भीषणता सांगायला ही टक्केवारीच पुरेशी, अधिकृत आकडे अलाहिदा.

राज्य सरकारच्या अंदाजानुसार, मराठवाड्यातील आठ जिल्ह्यांतील एकूण पेरणी क्षेत्राच्या एक तृतीयांश म्हणजेच ४४ लाख हेक्टर क्षेत्रातील खरीप पिकांचं अपरिमित नुकसान झालंय. राज्यातील एकूण जमिनीपैकी ७५.४२ लाख हेक्टर क्षेत्राला या आपत्तीचा फटका बसलाय. २२४ माणसं दगावलीत, शिवाय ३६०० घरांची पडझड नि ६०० जनावरांचे जीव गेलेत.

तत्कालिन नुकसान झालं ते झालं. पण अशा आपत्तींचे प्रतिध्वनी दीर्घकाळ उमटत राहतात. पर्यावरणासोबतच सामाजिक व भावनिक चढउतारांचा सामना आता कुठे सुरू होतोय. पूरानं नदीकाठच्या वनस्पती वाहून जातात, नदीकाठांची धूप होते नि पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोत दूषित होतात. तसंच नेहमीचे ओढे-ओहोळांची दिशा बदलते. भूजल पुनर्भरण नि पाण्याचा निचरा होणारं क्षेत्र यांच्यातील नैसर्गिक समतोल ढळतो. परिणामी भूजल पुनर्भरणाची प्रक्रिया मंदावते. हा झाला पर्यावरणीय परिणाम. सामाजिक-भावनिक दुष्परिणाम वेगळेच. आपत्तींनंतर माणसं भेदरून जातात. मनांत असुरक्षिततेची भावना घर करते. पिकं गेली, प्राणी हरवले, कणग्यातलं धान्य गेलं नि महत्त्वाची कागदपत्रं-नागरिकत्वाचे पुरावेही गमावले या वस्तुस्थितीनं माणसांना पोरकेपणाची भावना येते. वारंवार अशा आपत्ती येतच राहिल्या, तर माणसं खचतात. कर्जांचा सापळा नि रोजगारासाठी स्थलांतराचं दुष्टचक्र सुरू होतं.

“आपत्तीच्या काळात लोकांची मन:स्थिती कितपत अविचल राहते, हे सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय नि आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून असतं.” असं डॉ. सुभाशिष भाद्रा म्हणतात. ते बंगळूरच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ मेंटल हेल्थ अँड न्यूरो सायन्सेस् (NIMHANS) या प्रख्यात संस्थेत प्राध्यापक व डिपार्टमेंट ऑफ सायको-सोशल सपोर्ट इन डिझास्टर मॅनेजमेंटचे विभागप्रमुख आहेत. गेल्या २५ वर्षांपासून देशभरातील विनाशकारी नैसर्गिक आपत्तींचा अभ्यास डॉ. भाद्रांनी केला आहेच, शिवाय अशा संकटकाळात मानसिक पूनर्वसन योजनांचं नेतृत्त्वही केलंय. “आपत्ती व्यवस्थापनात मानसिक आरोग्य पुनर्वसनाला इतर उपाययोजनांहून वेगळं पाहून चालणार नाही.” डॉ. भाद्रा सावधानतेचा इशारा देतात, “विशेषत: नैसर्गिक आपत्तींच्या परिस्थितीत मानसिक पुनर्वसनाचे प्रयत्न व्यक्तीपरत्त्वे आवश्यक आहेतच सोबतच ते कौटुंबिक व सामुदायिक स्तरांवरही आवश्यक असतात.”

“अचानक बसलेल्या धक्क्यानं लोक किती लवकर सावरतील, हे त्या संकटाआधीचं पूर्वनियोजन, आपत्तीदरम्यान नि नंतरच्या मदतप्रणालीचं स्वरूप, व्याप्ती व वेग यावर ठरतं.” डॉ. भाद्रा म्हणतात.

समाजात बंधुभावाची भावना जितकी मजबूत असेल, तितक्या जखमा लवकर भरून येतात, असंही ते नोंदवतात.

“बीड जिल्ह्यातल्या केज गावात दैना उडाली. १५ सप्टेंबर, २०२५ ला सकाळी ६ वाजल्यापासून पाऊस सुरू झाला. फक्त दोनच तासात १५० मिमी पाऊस कोसळला. गावातल्या पाझर तलावावर पाणलोटाचा असा ताण आला की तलाव फुटून पाणी दाही दिशांत पसरलं. झाडं उन्मळून पडली. सारं गाव पाण्याखाली गेलं.” लातूरस्थित पत्रकार-लेखक नि क्लायमेट चेंज एज्युकेटर अतुल देऊळगावकर सांगतात.

राक्षसवाडीचे गणेश सोपान गडदे, हा शेतकरी पुन्हा कशी उभारी घेईल हा यक्षप्रश्न. गडदेंच्या शेतातली विहिर पूरात पाण्याखाली गेली. पाणी ओसरलं. पण नंतर पाहतात तर शेतात नि विहिरीत फुटबॉल ऐवढे दगड गोटे, विहिरही धोंडे नि गाळानं भरलेली. “हे दगड काढून जमीन लागवडयोग्य करायला या शेतकऱ्याला अनेक दिवस, कदाचित महिने लागतील,” देऊळगावकर सांगतात, “माझ्या मते, त्या शेतकऱ्याला ट्रॅक्टर ट्रॉलीच्या दिड-दोनशे खेपा तरी लागतील. पण हे काम करायला त्यांच्याकडं ना यंत्रसामग्री ना मजूर ना पैसा...”

ऑक्टोबर,२०२५ मध्ये तज्ज्ञगटानं एक श्वेतपत्रिका काढलीय. या गटात हवामान शास्त्रज्ञ, कृषी हवामान शास्त्रज्ञ नि सिव्हिल सोसायटीचे प्रतिनिधी होते. या श्वेतपत्रिकेनं एक महत्त्वाची बाब अधोरेखित केलीय – मराठवाड्यातील पूर नि त्यापाठोपाठचं मानसिक आरोग्याचं संकट केवळ अतिपावसानं निर्माण झालेलं नाहीये. ही आपत्ती आपल्या व्यवस्थाप्रणालीचं अपयश आहे. पर्यावरण संवर्धनाबाबतची बेफिकीरी नि नैसर्गिक पाणलोटमार्गात मानवनिर्मित अवैध बांधकामं या मुळ समस्यांचा सामना अतिपर्जन्यवृष्टीशी झाल्यानं हे घडलंय. सप्टेंबर महिन्यात या प्रदेशात ३०५ मिमी पावसाची नोंद झाली, जी सामान्यपेक्षा २०४ टक्क्यानं अधिक होती. बीड, परभणी, लातूर, हिंगोली आणि नांदेड या जिल्ह्यात यंदा विक्रमी पावसाची नोंद झालीय.

या आपत्तीची पूर्वपिठीका अशी : जून-जुलैत पाऊस कमी होता. त्यामुळं मातीवर ताण आलेला. त्यानंतर ऑगस्टमध्ये अचानक पावसाच्या पाण्याचा लोट आला. परिणामी जलाशय भरले नि जमीन पाणी शोषायला असमर्थ झाली. सप्टेंबर अखेरीस, गाळ साचलेल्या नद्या, अरूंद मोऱ्या, ड्रेनेज लाइनमधील चोकअप यामुळं पाणी फुगत गेलं. त्यात धरणातून सोडलेल्या पाण्याचं तारतम्य राखलं गेलं नाही. परिणामी या अतिवृष्टीनं आपत्तीचं रौद्ररूप धारण केलं. अहवालात या घटनाक्रमाला ‘प्रतिबंधाऐवजी पूरात भर घालणाऱ्या बाबी’ म्हंटलंय.

अहवालानुसार, मराठवाडा आता सलग दुष्काळी प्रदेश राहिलेला नाही, तर तो वातावरणातील विषम चढउतारांनी व्याप्त संमिश्र प्रदेश बनलाय – ज्यात कुठं दीर्घकाळ दुष्काळ- कोरडं हवामान, नि त्याचवेळी कुठं अचानक बेसुमार पावसाचे टापूही आहेत.

तज्ज्ञांच्या श्वेतपत्रिकेतील वरील निष्कर्षांची पुष्टी – महापूर अहवाल (नोव्हेंबर-२०२५) देतो. हा अभ्यास नॅशनल अलायन्स ऑफ पीपल्स मूव्हमेंट्स (एनएपीएम) नं केलाय. देउळगावकर या अभ्यास गटाचे सदस्य. हा अभ्यास अलीकडील पावसाच्या लहरीपणाची नोंद घेतो. कधी सामान्य मान्सून तर कधी अल्पकालिन अतिवृष्टी तर कधी रौद्र ढगफुटींचा आलेख या अहवालानं नोंदवलाय.

या अहवालात अशा कास्तकार स्त्री-पुरूषांच्या कहाण्यांचं दस्तऐवजीकरण आहे, ज्यांची नजर भवितव्यातील विरान पोकळी पाहत्येय. आयुष्यभराच्या बचतपूंजीची धुळधाण, सालोसालच्या मेहनतीचा चक्काचूर नि साधीसुधी स्वप्नं उधळल्याचं दु:खं यांची गोळाबेरीज करत जगण्याचा संघर्ष या शेतकऱ्यांसमोर आ वासून उभाय.

सोलापूर जिल्ह्यातील पाथरी गावच्या गंगाबाई बंडगर. खजिल स्वरात म्हणतात, “सहा एकरात पेरलेला कांदा, डोळ्यांदेखत पाण्याखाली गेला.” गंगाबाईंच्या घरात नि शेतात पूराचं पाणी शिरलेलं. “सरकारनं धा हजाराची मदत धिलीय. तेवढ्यात आम्ही काय काय खरेदी करू? व्हईल का नुसकान भरपायी? आम्ही कसं जगायचं, कसं मरायचं?” गंगाबाईंचा तिळपापड होतोय.

त्या शेकडो पूरग्रस्तांपैकी एक आहेत.

स्थानिक नागरिकांच्या मते, अनेक वाड्यावस्त्यांत अचानक पाण्याची पातळी वाढली. परिणामी लोकांची त्रेधातिरपीट उडाली. काही उपाय करण्यापूर्वीच घरांत नि शेतात पाणी शिरलं. अहवालात याच घटनेचं वर्णन – 'कृत्रिम पूर' असं केलं गेलंय. हा अतिपावसाचा परिणाम नव्हता. मानवी चूकांचं हे पर्यावसान होतं. – वेळीच साफ न केलेले नाले तुंबले, भविष्यात वाढत्या पाणलोटाचा अंदाज न घेता बांधलेल्या अरूंद मोऱ्या, ढिसाळ नियोजनानं बांधलेले खेड्यापाड्यांतील रस्ते-ज्यांनी पूरपरिस्थितीत बंधाऱ्यांगत पाणी अडलं, एकेकाळी पाणथळ जागा स्पंजप्रमाणे पाणी शोषून घेत, अशा पाणथळ जमिनींवर भराव घालून झालेली बांधकामं ही या आपत्तीमागची खरी कारणं. वरील दोन्ही अहवाल या कारणांची नोंद घेतात. नि या चुका सुधारत प्रतिबंधात्मक उपाययोजना केल्या तरच खैर आहे, हा इशाराही देतात. अन्यथा मराठवाडा एकाच मौसमात दुष्काळ नि पूर अशा टोकांच्या परिस्थितीत हेलकावे खात राहील असं भयसूचनही करतात.

मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रात मुसळधार पाऊस नि पुरामुळे हाहाकार माजलेला असताना, शिवार हेल्पलाइनमध्ये तासंतास, अगदी दिवसरात्र फोनची रिंग वाजतच होती.

दसऱ्यापासून सुरू झालेला कामांचा हा व्याप दिवाळी (ऑक्टोबर अखेरपर्यंत) कायम होता. तोवर हेगन्नांना ऑफीस सोडताच आलं नाही. ते या काळात क्वचितच घरी गेले.

“सलग एकतीस दिवस” हेगन्ना सांगतात, “आम्ही युद्धसदृश्य परिस्थितीत काम करत होतो.”

पूराचं पाणी खेड्यापाड्यांत व्यापलेलं. त्याकाळात हेगन्नांचं काही वैयक्तिक बुडिताखाली गेलेलं का? नाही, तरिही ते दिवसरात्र राबले. थकल्यावर ऑफिसच्या फरशीवरच पाठ टेकली. कधी दिवसातून एकदाच पोटात अन्न ढकललं, कधी उपाशीच काम करत बसले. सतत वेदनादायक कहाण्या ऐकून कोंडमारा झाला, तेव्हा केवळ मोकळा श्वास घेण्यापुरतं ऑफिसबाहेर आले. अजूनही त्या दिवसांबद्दल बोलताना हेगन्नांचा स्वर मवाळ होतो : “गावच्या गावं पूराच्या पाण्यानं वेढलेली. नि माणसं बुडत होती, हरवत होती, आपापल्या मनांच्या खोल डोहात.” हेल्पलाइननं या काळात नवी उंची गाठली, ती केवळ पद्धतशीर कार्यपद्धती किंवा असंख्य फोन कॉल्समुळे नव्हे. तर हेगन्नांनी मानसिक आरोग्य सेवेचा प्राधान्यक्रम ओळखल्यानं. त्यानी या सेवांना चैनीची गोष्ट अथवा केवळ सुविधा मानलं नाही. तर जीवनावश्यक गरज मानलं.

हेल्पलाइनवर झालेला हरेक संपर्क अतिमहत्त्वाचा होता. कॉलर कुठल्या ना कुठल्या मानसिक तणावाच्या कडेलोटावरून बोलायचा. फोन करणारांच्या मनात आत्महत्येच्या विचारांचं सावट जाणवायचं. हेगन्ना म्हणतात, “येणारा प्रत्येक कॉल ऐकणं अत्यावश्यकच होतं. फोन न उचलनं म्हणजे जीवन वाचवण्याची शक्यता नाकारणं.” हेगन्ना स्वत: कामाच्या रगाड्यानं अतिशय थकलेले. पण हा काळ विश्रांतीचा नव्हता. “मी विचार करायचो, मी कंटाळा केला, तर एखाद्याचा जीवही जावू शकतो आणि खरंच तशीच परिस्थिती होती. एखाद्याशी बोलून, त्यांचा तणाव हलका करून जे समाधान मिळायचं, त्या मानसिक विश्रांतीला तोडच नाही.” केवळ हेगन्ना एकटेच नाही, त्यांचे सर्वच सहकारी हेच अतिश्रमातलं समाधान अनुभवत होते.

अनेक निनावी देणगीदार, सहानुभुतीदारांनी शिवार हेल्पलाइनला सहकार्य दिलं. गरजूंपर्यंत मदत साहित्य पोहोचवण्यासाठी संसाधनं दिली. अजूनही अनेकांना मदतीची अपेक्षा आहे. शक्य असेल त्यांनी जमेल ते सहकार्य द्यावं, शिवार फाउंडेशन गरजूंपर्यंत रोख अथवा वस्तूस्वरूपातील मदत पोचवेल, असं आवाहन हेगन्ना देणगीदारांना करतात.

हेगन्ना व त्यांचा चमू स्वत:चा ताणतणाव कमी करण्यासाठी समुपदेशन प्रणालीची मदत घेतात. हेगन्ना म्हणतात, “इतरांचे तणाव हलके करताना स्वत:ला येणारा ताण सैल करणंही आवश्यक; त्यासाठी काही खास प्रणालींचा आधार घेतात. पण ते खर्चिक काम असल्यानं आम्ही जसंतसं निभावून नेतोय.”

खरंतर दिवाळी हा प्रकाशाचा-आनंदाचा सण. पण ही दिवाळी काळी होती. तसं पाहिलं तर शेतकऱ्यांसाठी कुठलीच दिवाळी विनासंकटाची नसतेच. “मी गेल्या दहा वर्षात एकदाही दिवाळी साजरी केलेली नाही. कारण या काळातही शेतकऱ्यांच्या समस्यांना विराम नसतो” हेगन्ना सांगतात, “यंदा ऐन दिवाळीत, ऑक्टोबरमध्ये रात्री १० ते सकाळी ६ पर्यंत हेल्पलाइनवर ४७ कॉल आले, या सर्व कॉलरच्या मनात आत्महत्येचे विचार घोळत होते.”

हेगन्ना एक किस्सा सांगतात. हेल्पलाइनचे सर्व इंटर्न्स आपापली कामं संपवून घरी गेले. हेगन्ना ऐकटेच ऑफिसात उरले. दिवसभराच्या कामांच्या नोंदींवर नजर फिरवत ते बसलेले. मध्यरात्र. बाराचा सुमार. नि फोन वाजला. दिवसभराच्या थकव्यानं, हेगन्नांच्या मनानं थोडा त्रागा केला. वाजूदे फोन. नको घ्यायला, असा विचार मनाला शिवून गेला. पण कंटाळा सारून त्यांनी फोन घेतला.

फोन सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यातून आलेला. एक तरुण तिकडून बोलत होता. धाप लागल्यात त्याचा श्वास फोनवरून ऐकू येत होता. स्वर अगदी खासगीत बोलावं तसा अतिशय हळू. त्याच्या घरातील माणसं गाढ झोपावीत, याचीच तो वाट पहात होता.

“सर,” तो तरूण म्हणाला, “मी विचार करतोय...आज रात्री मी झोपलो, तर कदाचित पुन्हा उठणारच नाही.”

“माझा थकवा क्षणभरात नाहीसा झाला; मी खुर्चीत ताठ बसलो नि त्याची कहाणी ऐकू लागलो.” हेगन्ना सांगतात. ती कहाणी इतरांहून वेगळी नव्हती : अचानक पूराचं पाणी वाढणं, नष्ट झालेलं सोयाबीनचं पीक, आजारी आई, सकाळीच दरडावून गेलेला कर्ज वसूली एजंट, अपयश नि स्वत:बद्दल वाटणारी शरम.

३५ मिनिटं हा कॉल चालला. दोन्ही बाजूंनी शब्दांसोबतच शांततेचीही देवाणघेवाण झाली.

फोन ठेवताना तो तरूण म्हणाला, “किमान तुम्ही माझं ऐकून तरी घेतलंत. तुमच्या रुपात, मला पहिला माणूस भेटला, ज्यानं मला खंबीर रहा, हा पोकळ सल्ला दिला नाही.”

त्या रात्री अंथरूणावर पाठ टेकताना हेगन्ना स्वत:शीच पुटपुटले – आज आणखी एक जीव वाचला!

हेगन्ना म्हणतात, “फक्त ऐकावं. उपदेश करू नये, प्रवचन तर अजिबात देऊ नये. दूरून का होईना, दु:खिताचा हात हाती घ्यावा, बस्स, दरवेळी मी हेच स्वत:ला बजावतो.”

हवामान बदलामुळं निर्माण झालेल्या गदारोळात, मानसिक नि भावनिक आरोग्यासाठी उभारी देताना ऐवढंच काय ते करता येतं. या एका कृतीनं एखाद्याचा जीव वाचू शकतो.

हेगन्नांचं बालपण कोल्हापूरमधील छोट्या खेड्यातलं. जिथलं जीवनचक्र पाऊस, पिकं नि त्यापाठोपाठ येणाऱ्या अबोल दु:खांभोवती फिरत असे.

आधी त्यांनी कृषीशास्त्रात पदवीचं शिक्षण पूर्ण केलं, खूप नंतर मानसशास्त्रज्ञाची पदवी मिळवली. पण हेगन्नांच्या मते, त्यांचं शिक्षण त्यापूर्वीच सुरू झालेलं. बालपणापासूनच त्यांनी जे शेतकरी पाहिले, तिथं घडलं शिक्षण. असे शेतकरी जे मुकपणे अन्याय सहन करत, जे कधीच आपल्या व्यथांची जाहीर वाच्यता करत नसत.

“कदाचित मीही त्याच मळवाटेनं प्रवास केला असता – हल्ली जो तो युपीएससी करून सन्मानाची सरकारी नोकरी मिळवण्याची धडपड करतो, मीही तसलंच काहीतरी केलं असतं.” हेगन्ना म्हणतात, “मला असे शिक्षक मिळाले, ज्यांनी काहीतरी अर्थपूर्ण करायला प्रोत्साहन दिलं.”

कदाचित हेगन्नांच्या शिक्षकांनी या विद्यार्थ्यातला, समाजकार्याची धून असलेला स्वप्नाळू तरूण तेव्हाच हेरला असेल.

वर्षभर हेगन्नांनी काटकसरीनं राज्यभर भ्रमंती केली. भविष्यातील कामांच्या चाचपणीसाठी. ते खेड्यापाड्यांवर राहिले. ग्रामीणांकडून अनुभवांची देवाणघेवाण केली. मग त्यांनी सुशिक्षित-बेरोजगार ग्रामीण तरुणांवर लक्ष केंद्रित केलं. या तरूणांकडेही रोजगाराच्या संधींचा अभाव होता. गरजू शेतकऱ्यांना या तरूणांमार्फत मदतीचा हात देता येणं शक्य होतं. या कामासाठी हेगन्नांनी धाराशिवमध्ये तळ ठोकला. अशा प्रकारे शिवार हेल्पलाइनचं बीजारोपण झालं.

२०१७ मध्ये २५ गावात शिवार हेल्पलाइन प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू झाली.

सुरुवातीचे दिवस कठीण होते, सेकंडहँड टेबल-खुर्ची, एकच फोन, काही होतकरू स्थानिक पोरं, नि शेतकरी आत्महत्या कशा रोखाव्यात, या समस्येचा माग काढणारा हा मानसशास्त्राचा पदवीधर तरूण.

हळूहळू फोन कॉल्स येणं वाढू लागलं. थकलेली कर्ज भागवण्याच्या चिंतेनं घेरलेले पुरूष, पतीच्या आत्महत्येनंतर एकाकी झालेल्या महिला, नि आर्थिक पाठबळाअभावी शिक्षण सोडावं लागलेले तरूणांचे फोन येऊ लागले.

धाराशिव हा महाराष्ट्रातील सर्वात दुष्काळी व कमी पर्जन्यमानाच्या जिल्ह्यांपैकी एक; हा जिल्हा पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात येतो. कोविड-१९ महामारीच्या काळात नि त्यानंतर या भागाची अवस्था अधिकच बिकट होत गेली.

फोन कॉल्स वाढू लागल्यावर हेगन्नांनी कामात सुसुत्रता आणली. फोन करणाऱ्यांच्या समस्यांच्या तीव्रतेनुसार वर्गीकरण केलं. कमी, मध्यम आणि उच्च धोका गटांनुसार एफडिक्युआय- अर्थात फार्मर्स डिस्ट्रेस कोशंट इंडेक्स तयार केला. हाय रिस्कच्या कॉलर्सना हेगन्ना स्वत: अटेंड करू लागले. अशा कॉलर्सचा ते पाठपुरावाही करू लागले.

कॉलर्सचं वर्गीकरण केल्यानं, समस्यांचा प्राधान्यक्रम लक्षात येतो. हा एक फायदा, दुसरा फायदा या समस्यांच्या मुळापर्यंतही जाता येतं. हेगन्नांच्या मते त्यांच्या टिमनं महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या मानसिक तणावाची किमान २७ वेगवेगळी कारणं शोधलीत. हेगन्ना म्हणतात, “यात अशी काही कारणं आहेत, ज्यांना अजूनतरी धोरणकर्त्यांनी मनोसामाजिक समस्या मानून ऐरणीवर घेतलेलं नाहीये. उदा. शेतातील रस्त्याच्या वापरावरून बांधालगतच्या शेतकऱ्यांत होणारे वाद. हे तंटे जिल्हा महसूल अधिकारी सहज सोडवू शकतात.”

वर्गीकरणामुळं त्या त्या गटातील कॉलरशी संभाषण व समुपदेशनाचा दृष्टिकोनही बदलतो. “एकदा का आम्ही कॉलर्सची विभागणी तीन वेगवेगळ्या चौकटीत केली की, त्यांच्याशी समस्येच्या तीव्रतेनुसार वेगवेगळ्या पद्धतीनं संवाद साधला जातो. हेल्पलाइनला मिळणारा प्रचंड प्रतिसादच ही कल्पना किती कारगर आहे, याचा पुरावा आहे.” हेगन्ना म्हणतात, “अजूनही आम्ही शिकतच आहोत, अधिक अनुभवानं फोनवरील समुपदेशनाचं हे तंत्र अधिकाधिक विकसित होत जाईल.”

हेगन्ना मानसिक समस्यांच्या निराकरणाचे दोन प्रमुख आधारस्तंभ मानतात: एक मानसिक आरोग्य समुपदेशन, व दुसरा गावपातळीवरील हस्तक्षेप. “मानसिक समतोल ढळायला कारणीभूत ठरणाऱ्या मुळ समस्यांना हात घालणं अनिवार्य,” हेगन्ना सांगतात.

मनारोग्य बिघडवणाऱ्या गोष्टी अनेक, पण नैसर्गिक आपत्तींमुळं त्यात वाढ होते. हा अनुभव शेकडो गावांनी नुकताच घेतलाय. १५ ते २५ सप्टेंबर दरम्यान अशा अनुभवांची विशेष लाट आली.

शिवार हेल्पलाइननं पूरपरिस्थितीत पहिलं आव्हान पुरेशा ताकदीनं पेललंय : मानसिक आरोग्याच्या साथीचा सामना करणं. पण, माणसांना मानसिक अनारोग्याच्या गर्तेत ढकलणाऱ्या कारणांवर दिर्घकालीन उपाययोजनांची गरज आहे. हे उपाय प्रादेशिक पातळीवर प्रत्यक्ष लोकसंवादात असू शकतात, तसंच खास धोरणात्मक बदलांना चालना देण्याचेही. त्यासाठीच हेगन्नांनी 'शिवार फाउंडेशन' या स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केलीय. ही संस्था शेतकरी नि ग्रामीण तरूणांना एका व्यासपीठावर आणेल नि रचनात्मक हस्तक्षेप करेल. असं हेगन्ना मानतात.

“उदाहरणार्थ,” हेगन्ना म्हणतात, “आम्ही धाराशिवमध्ये गरजू विधवांना संघटित केलंय. – या महिलांवरील आर्थिक ताण कमी करण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. त्यासाठी खासगी व शासकीय सहाय्यातून या महिलांच्या उपजीविकेचे प्रश्न सोडवण्याची, नि उद्यमशिलतेची गरज आहे.”

ॲग्रो-सायको-सोशल मॉडेल उभारणं हे हेगन्नांचं ध्येय्य आहे. हे प्रारूप ‘शिवार मॉडेल’ म्हणून ओळखलं जाईल असं त्यांना वाटतं. ते म्हणतात, “अन्य ठिकाणीही लागू करता येईल असं प्रारूप शिवार फाउंडेशन विकसित करेल. या मॉडेलमधून शेतकऱ्यांना मानसिक आरोग्य सेवा-सुविधा सहज उपलब्ध असतील. तणावग्रस्तांचं ऐकून घ्यायला समुपदेशक असतील. शेतीवरील ताण वाढतो, तेव्हा त्याचं प्रतिबिंब सामाजिक तणावात पडतं. असा टोकाचा विसंवाद टाळण्यासाठी चोवीस तास उपलब्ध असलेली हेल्पलाइन असेल.”

हेगन्ना शेतकरी नि प्रशासन यांतील दुवा म्हणूनही काम करतात. शक्य असेल तेव्हा ते जिल्हाधिकारी नि शासनाच्या विविध विभागीय अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधतात. त्या त्या अधिकाऱ्यांपर्यंत शेतकऱ्यांची समस्या पोचवतात. तसंच शासकीय योजनांचा लाभ मिळवून देण्यासाठीही ते प्रयत्न करतात. अनेक अधिकारी अशा प्रयत्नांना दाद देतात. तरीही, हेगन्नांच्या मते, “अधिकाऱ्यांचा प्रतिसाद तोकडा आहे. हे काम आम्हाला अधिक सचोटीनं करायचंय, अधिक जोर लावण्याची गरज आहे.”

“२०२५ सुरू झालं नि एक दुर्दैवी घटना घडली. नांदेडमध्ये शेतकरी बापलेकानं एकाचवेळी आत्महत्या केली. या घटनेनं मला धक्का बसला,” हेगन्ना म्हणतात. “मनात आलं, आपली हेल्पलाइन विशिष्ट जिल्ह्यांपुरती असून उपयोगी नाही. संपूर्ण राज्यात तिचा विस्तार व्हायला हवा, म्हणून आम्ही आमचं मुख्य कार्यालय पुण्यात हलवलं.”

२०२४-२५ दरम्यान, एका उदार देणगीदारानं हेगन्नांना सहकार्य केलं. या मदतीतून 'शिवार'चं काम पुण्यातून सुरू झालं. पुणे हे विविध प्रादेशिक कार्यालयांचं केंद्र असेल. इथून हे काम राज्यभर विस्तारेल. २०२३ पासून, क्लायमेट चेंज – हवामान बदल या समस्येची तीव्रता हेगन्नांची ओळखली. येत्या काळात हे संकट दुष्काळापेक्षाही अधिक गुंतागुंतीचं असेल. त्याला प्रतिसादही व्यापक स्तरावर, अधिक सक्षम तंत्रज्ञानानं द्यायला हवा, त्यासाठी एकिकृत केंद्राची आवश्यता हेगन्नांच्या लक्षात आली. सप्टेंबर २०२५ मध्ये त्यांचा होरा खरा ठरला.

तथापि, क्लायमेट पॉलिसीत अजूनही मानसिक आरोग्य सेवांचं महत्त्व दुर्लक्षितच आहे. हेगन्नांच्या कामाचा व्याप, 'शिवार'ला येणारे हजारो कॉल, शेकडो गंभीर घटना त्यांच्या हस्तक्षेपानं टळणं – हे सर्व पाहिलं की, एकच गोष्ट राहून राहून मनात येते, अजून किती काळ आपण पर्यावरणाची समस्या नि मानसिक आरोग्य यांची सांगड घालण्यात टाळाटाळ करणार आहोत! हेगन्ना मात्र आशावादी आहेत, त्यांना वाटतं, समाज धडा घेईल, तातडीच्या धोरणात्मक उपाययोजना कराव्याच लागतील.

“बरड जमीन उपजाऊ व्हायला वेळ लागतो” हेगन्ना म्हणतात, “पण आपण काम करत रहायला हवं, तुम्ही अनेकांचे जीव वाचवू शकता, कित्येकांचं आयुष्य पुन्हा नीटनेटकं करू शकता.”

हेगन्नांच्या मते, 'शिवार हेल्पलाइन' क्लायमेट चेंज या आव्हानाशी दोन हात करायचं एक माध्यम आहे, आपत्कालिन परिस्थितीत दटून काम करायचा हा एक महत्त्वपूर्ण प्रतिसाद आहे. यंदाचा मान्सून नि महापूरात हेगन्नांच्या मतांची प्रचिती आलीय.

“एखाद्या रात्री खूप उशीरा फोन येतो. नि फोन करणारी व्यक्ती हॅलो नंतर बराच काळ चिडीचूप होते. वाक्य अर्धवट सोडून पॉज घेते. त्या पॉजमध्ये निरव शांततेतलं आक्रंदन ऐकू येतं.” दोन वाक्यातील अशा बऱ्याच अर्धविरामांचा अभ्यास केलेले हेगन्ना म्हणतात, “तुम्हाला कळतं, ती व्यक्ती जगायची आशा शोधतेय. तिला मदत नि धीर हवाय!”

(लेखात उल्लेखित कॉलर्स व त्यांना मदत करणाऱ्या स्वयंसेवकांची नावं गोपनीयता राखण्यासाठी बदलण्यात आली आहेत)

आपल्या मनात आत्महत्येचे विचार येत असतील, अथवा आपण तणावात असाल तर कृपया किरण या राष्ट्रीय हेल्पलाइनच्या – १८००-५९९-००१९ (चोवीस तास टोल फ्री) क्रमांकावर अथवा आपल्या नजिकच्या तत्सम हेल्पलाइनवर संपर्क साधा.

मारीवाला हेल्थ इनिशिएटिव्हच्या सहकार्याने 'पारी' क्लायमेट चेंज अँड मेंटल हेल्थ ही देशव्यापी लेखमालिका करत आहे. या दस्ताऐवजीकरणातून ग्रामीण भारत तसंच शहरात स्थलांतरित ग्रामीण माणसांचं मानसिक व एकूण आरोग्य आणि उपजीविकेवर हवामान संकटाच्या दुष्परिणामांचा वेध घेतला जातोय.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे