गाव गायब होतंय; त्याची गोष्ट

हिरा लाल रास्पा दररोज सकाळी लिंडूरमधल्या आपल्या शेताकडे जायला निघतात, तेव्हा भीतीने त्यांचं मन काहुरलेलं असतं. “एकच विचार फिरून फिरून मनात येत असतो माझ्या- आज शेतातला आणखी एखादा भाग धसला तर नसेल? मग उद्याचं काय?” ते म्हणतात.

रास्पा हे एक आदिवासी शेतकरी. हिमाचल प्रदेशातल्या लाहौल स्पिती भागामधल्या लिंडूर गावचे. यांचं वय ५५ वर्षं. २०२५ सालच्या एप्रिल महिन्यात त्यांनी आपल्या २.५ बिघे (अंदाजे ०.२ एकर) शेतजमिनीवर बटाट्याची लागवड केली. मे महिन्याच्या मध्यापर्यंत त्यांची अर्धीअधिक शेतजमीन धसली आणि रुंदीकरण होत असलेल्या एका नाल्याला जाऊन मिळाली.

उरलंसुरलं पीक अजूनही शेतात धडधाकट उभं दिसतंय, पण ते कितपत टिकेल याबद्दल रास्पांना फारशी खात्री नाही.

एप्रिल महिन्याच्या अखेरीपासून ऑक्टोबरपर्यंत इथे उन्हाळ्याचा मौसम असतो. दरवर्षी सहा महिने इथे बर्फ पडतं आणि सारंकाही ठप्प होऊन जातं. म्हणूनच या लाहौल स्पिती खोऱ्यातल्या रहिवाशांसाठी हा उन्हाळ्याचा मौसम महत्त्वाचा ठरतो. फक्त याच मौसमात स्थानिक लोक इथे अन्नधान्य पिकवू शकतात आणि नगदी पिकं घेऊ शकतात.

तसा इथला जून महिना कठोर परिश्रमांचा; पण सहसा आशादायी! यावर्षी मात्र हा महिना झाकोळल्यागत गेला. लोक शरीराने आपापल्या शेतात राब राब राबले, पण मनभर चिंताच होती त्यांच्या!

“रोजच्या रोज दर आठवड्याला माझ्या शेतजमिनीचा थोडा थोडा भाग गायब होतोय,” रास्पा सांगत असतात, “बटाटे कापणीला येईपर्यंत माझं सगळं शेतच गायब होऊन जाईल कदाचित!”

अत्यंत हताशेतून ते म्हणतात, “आमची घरं, आमची जमीन, आमची शेतं - सारंच निसटत चाललंय. परमेश्वर आम्हाला कशाची शिक्षा देतोय, काही कळत नाहीये. नरकापेक्षा कमी नाहीये या लिंडूरमधलं जगणं!”

भूस्खलन म्हणजे जमिनीखालच्या मातीच्या संरचनांमधे झालेल्या बदलांमुळे जमीन धसणं किंवा वाहून जाणं. इथे सातत्याने होत असलेलं भूस्खलन हा इथल्या स्थानिकांच्या दृष्टीने नरकच!

लिंडूर गाव जाह्लमा नावाच्या एका लहानशा ओढ्याच्या काठी वसलंय. हा ओढा पुढे जाऊन भगा नदीला मिळतो. या गावात कधीकाळी ५०० बिघापेक्षा (१२५ एकर) जास्त शेतजमीन होती. फक्त मागच्या दोन वर्षांमधे १०० बिघाहून जास्त जमीन या जवळच्या ओढ्यात कोसळून वाहून गेलीय. सफरचंद, जर्दाळू आणि आलुबुखार लगडलेल्या गावच्या वर्षानुवर्षांच्या जुन्या घनदाट फळबागा नामशेष होत चालल्यात. आधीच्या पिढ्यांनी लावलेली हजारो झाडं मुळांसकट उपटून पडलीयेत किंवा जमिनीखाली गाडली गेलीयेत. या दुर्गम गावाची ओळख असलेला एकमेव स्तूपही कोसळून पडलाय.

“या भिंती बघा- भेगा पडून पडून कधीही पडतील अशा अवस्थेला आल्यात,” ७४ वर्षीय देवी सिंग त्यांच्या बैठकीच्या खोलीभर नजर फिरवत सांगत असतात, “कधीही कोसळेल हे छप्पर! रात्री झोपताना खात्री नसते आम्हाला, जिवंतपणी उद्याची सकाळ पाहू की नाही याची.”

अख्ख्या लिंडूरमधली घरं विचित्र कोनात वाकल्यासारखी झालीयेत. छतांना, फरशीला, दारांना मोठमोठी भगदाडं पडलीयेत. घरांमधे थोडेबहुत सुरक्षित कोपरे उरलेत. तिथेच आता लोक आपली खाट नि थोडंफार सामान ढकलून ठेवतात. उरलेली खोली तशीच रिकामी पडून राहाते. कधीकाळी शेजारपाजाऱ्यांना जोडणाऱ्या वाटा आता अचानक मोठाल्या खोल खड्ड्यांपाशी जाऊन थबकतात.

इथली शेतं विदीर्ण झालीयेत. काही अंतर्बाह्य भेगाळलीयेत, काही जमिनीत गाडली गेलीयेत. “जणू ही जमीन हळूहळू आमचं आयुष्यच गिळंकृत करू पाहतेय,” सिंग बोलत असतात तेव्हा आपल्या घरापाठीमागे कधीकाळी बहरलेल्या सफरचंदं नि जर्दाळूच्या बागेच्या आठवणी त्यांच्या मनात उमटत राहतात, “झाडं गेली, जमीनही निसटली आमच्या हातून. आता आमच्या आठवणीही वाहून जाताना पाहतोय आम्ही!”

२०२३ सालच्या ऑगस्ट महिन्यात जो मुसळधार पाऊस झाला त्यातून हे संकट ओढावलं असं इथल्या गावकऱ्यांना वाटतं. “पाऊस खूप झाला त्यावेळी. पण असा पाऊस आम्ही आधी कधीच पाहिला नव्हता, असं नाही. बदल झाला तो नाल्यात- नाले आधीच तुडुंब भरून ओसंडले होते. त्या पावसानंतर तर ते अगदी बेभान वाहू लागले. मग जमीन अक्षरश: फाटायला लागली. जमिनीला पडलेल्या त्या भेगा दिवसागणिक मोठमोठ्याच होत गेल्या.”

या आपत्तीने रास्पांचं दोन बेडरूमचं घर अक्षरशः दुभंगून टाकलं. “घरातली एक खोली भेगांमुळे जवळपास तुटून वेगळी झालीय,” ते सांगतात, “त्या खोलीतलं सगळंच्या सगळं सामान बाहेर काढावं लागलंय. घराचा जो भाग शिल्लक उरलाय तो आणखी किती टिकेल, ठाऊक नाही.”

“आमचं मन गुंतलंय... या गावातल्या प्रत्येक शेताशिवारात, झाडाझुडपात नि इथल्या प्रत्येक घरादारात!” रास्पा म्हणतात. आज लिंडूरमधली सर्वच्या सर्व १४ कुटुंबं भीतीच्या सावटाखाली वावरतायत… भीती आहे ती भेगाळलेल्या घरांची नि ढासळणाऱ्या जमिनीची! २०२३ पासून इथल्या काही वृद्ध व्यक्तींचा हृदयविकाराने मृत्यू झाल्याचं गावकरी सांगतात.

२०२३ सालच्या डिसेंबरमधे मंडी इथल्या भारतीय तंत्रज्ञान संस्थेच्या (आयआयटी) पथकाने लिंडूरमध्ये झालेल्या भूस्खलनामागची कारणं शोधण्याचा प्रयत्न केला.

हिमाद्री या सर्वाधिक उंच आणि मध्यवर्ती असलेल्या पर्वतरांगांमधे लिंडूर हे गाव वसलंय. खडकाळ भूभाग, तीव्र उतार आणि हिमनद्या हे इथलं वैशिष्ट्य. १९५० ते २०२३ या काळातल्या नोंदींनुसार इथे जून, जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यात सातत्याने तापमान वाढत असल्याचं २०२५ च्या या अभ्यासात म्हटलंय. तसंच जास्त पाऊस पडणं, मातीचं तापमान वाढणं आणि बर्फ साचण्याचं प्रमाण कमी होणं याही नोंदी खास करून जुलै महिन्याबाबत केलेल्या आढळतात. इथे सर्वाधिक तापमान नोंदलं जातं ते जुलै महिन्यात!

गावकऱ्यांच्या डोळ्यांदेखत हे सारे बदल घडलेत. “इथल्या भव्य हिमनद्या आमच्या पाठीशी होत्या ठामपणे!” हिरा लाल रास्पा म्हणतात, “आता त्या खरोखर खुज्या होत चालल्यात आणि त्यांच्यावरची पांढरीशुभ्र बर्फाळ शाल तर कुठे दिसेनाशीच झालीय.”

बर्फ कमी पडला आणि जास्त पाऊस झाला तर बर्फ पटकन वितळतो. ते बर्फाचं पाणी ओढ्या-नाल्यांच्या प्रवाहात शिरतं. अरुंदशा या ओढ्यांचं महत्व दुहेरी आहे- हे ओढे लिंडूरच्या जीवनवाहिन्याही आहेत आणि सांडपाण्याचा निचरा करणारे प्रवाहसुद्धा! “नाला आता जवळजवळ नेहमीच भरलेला असतो आणि वाहातोही असा की प्रचंड वेगाने की ज्याचं नाव ते!” रास्पांच्या मते, गेल्या दहा वर्षात या नाल्यातल्या पाण्यापेक्षा बेभान गोष्ट त्यांच्या नजरेस पडलेली नाही.

जाह्लमामधल्या या प्रचंड वाढलेल्या पाण्याच्या प्रवाहामुळे धूप अधिक वेगाने होतेय, ठिसूळ माती सैल पडतेय आणि लिंडूरभर पसरलेल्या भेगा त्यामुळे आणखी आणखी रुंदावतायत, असं शास्त्रज्ञांचं म्हणणं आहे.

२०२३ साली डिसेंबर महिन्यात जीएसआय अर्थात भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणाने एक अभ्यास केला. त्यात असं आढळलं की मातीच्या ठिसूळशा ढिगाऱ्यावर लिंडूर गाव आणि त्याच्या सभोवतालचे उतार आहेत. विशेषतः मुसळधार पावसात या मऊ सैल मातीची धूप चटकन होते. परिसरात सहज उपलब्ध असलेला खडक आणि चिखल यांचा वापर करून या गावातली घरं बांधली गेलीयेत. घरांचा पाया जेमतेम २ मीटर; म्हणजे फारसा खोल नाहीये. त्यामुळे इथे भूस्खलन आणि त्यात जमिनीचं, घरदाराचं नुकसान; हे अटळ.

जीएसआयच्या अहवालानुसार, लिंडूरमध्ये सातत्याने जमीन धसण्यामागे ठिसूळ भूप्रदेश, निकृष्ट बांधकामं आणि पाण्याबाबतच्या नैसर्गिक प्रक्रिया अशी अनेक कारणं आहेत. शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, लिंडूरमधले उतार सर्वाधिक अस्थिर होतात ते मुसळधार पावसाच्या काळात. खास करून त्या पाण्यात हिमनदीचं वितळलेलं पाणी आणि शेतीचे सिंचनप्रवाह त्यात मिसळतात तेव्हा! अशा सगळ्या स्रोतांमधून सतत झिरपणाऱ्या पाण्यामुळे माती कचकचित ओली रहाते आणि क्षीण होते. त्यामुळे जमिनीला भेगा पडू लागतात आणि ती धसायला लागते.

गोठणं आणि वितळणं अशा सततच्या चक्रामुळे जमिनीच्या भेगा आणखी आणखी रुंदावतात. काही काळ कोरडेपणा आणि नंतर अचानक ओलावा यामुळे ताण निर्माण होतो आणि जमीन भेगाळते. या भेगांमधून पाणी अधिक खोलवर झिरपतं, माती सतत कच्च ओली रहाते. स्वत:ला धरून ठेवण्याची तिची ताकद कमी होते. लिंडूरमध्ये केवळ ज्ञात भूस्खलन क्षेत्रांजवळच नव्हे तर पूर्वी स्थिर मानल्या जाणाऱ्या भागातही आता खोल भेगा निर्माण झालेल्या दिसतात, त्यास ही प्रक्रिया कारणीभूत ठरतेय.

या पार्श्वभूमीवर सतत देखरेख, सुधारित निचरा व्यवस्था, अल्पकालीन उतार स्थिरीकरण आणि संरचनात्मक मजबुतीकरण करण्याची शिफारस शास्त्रज्ञांनी केलीय. मुख्य म्हणजे, अभियांत्रिकी उपाय करण्याआधी भूपृष्ठभागाची नेमकी स्थिती समग्रपणे समजून घ्यायला हवी आणि त्यासाठी भू-तंत्रज्ञान अभ्यास व्हायला हवा, असंही त्यांनी म्हटलंय.

यापैकी काही सूचना जिल्हा प्रशासनाने आधीच अंमलात आणायला सुरुवात केलीय. कुह्ल अर्थात मातीच्या अरुंद कालव्यांद्वारे पृष्ठभागावरून होणारं पारंपरिक सिंचन टप्प्याटप्प्याने बंद करण्याच्या उपायाचा त्यात समावेश आहे. लिंडूरच्या लहानशा चढावरून शेजारच्या गावांकडे जाणारे पाच मोठे कुह्ल आता पाइपलाइनद्वारे वळवले जातायत. आधीच भेगाळलेल्या भूभागात आणखी पाणी झिरपू नये म्हणून हा बदल करण्यात केला जातोय.

अशा उपाययोजना अमलात येतायत खऱ्या; पण लिंडूर गावात अजून काहीच बदललेलं नाही. जातच चाललीय इथली थोडी थोडी जमीन!

ज्यांच्या घरांचं नुकसान झालंय अशा अनेक गावकऱ्यांना सरकारने १ लाख रुपयांची भरपाई दिली. पण ही रक्कम फारच तोकडी असल्याचं काहींचं मत. “ही जमीनच आमचं सर्वस्व आहे. आमचा एकमेव आधार आहे,” रास्पा म्हणतात, “सगळंच हातातून निसटत चाललंय. एक लाख रुपयांनी काय भलं होणारे आमचं? सरकारकडे आम्ही वारंवार मदत मागितलीय. पण निरर्थक ठरतायत आमचे सगळे प्रयत्न!”

स्थानिक अधिकाऱ्यांपासून जिल्हा प्रशासक नि राज्यमंत्र्यांपर्यंतचं शक्य ते प्रत्येक दार आम्ही ठोठावलंय, असं इथले गावकरी सांगतात. त्यांनी याचिका दाखल केल्यात, बैठकांना हजेरी लावलीय आणि अर्जही सादर केलेत, पण कोणताही ठोस उपाय केला गेलेला नाही.

लिंडूरची भूगर्भीय असुरक्षितता ही तशी दीर्घकाळापासूनची; पण अलिकडच्या काळातल्या हवामान बदलाच्या रेट्यात या गावात भूस्खलन होण्याची शक्यता अधिकच वाढलीय.

अख्खं आयुष्य लिंडूरमधेच काढलेले रास्पा सांगतात, “पूर्वी बर्फ जास्त पडायचा आणि पाऊस कमी! आता दरवर्षी बर्फवृष्टीचं प्रमाण कमी कमी होतंय आणि अचानकपणे येणारा पाऊस असा काही कोसळतोय की ज्याचं नाव ते! असं हवामान आम्ही यापूर्वी कधीही अनुभवलेलं नाही.”

दशकानुदशकांपासून आमचे पूर्वज इथे या गावात राहत आलेत आणि तेव्हा कधी जमिनीला तडे जाण्याचे, जमीन धसण्याचे प्रकार झाले नव्हते, असं रास्पांचं निरीक्षण. दीर्घकालीन डेटाचा आधार घेत शास्त्रज्ञही म्हणतात- या निरीक्षणात तथ्य आहे!

जम्मूच्या केंद्रीय विद्यापीठातल्या पर्यावरण विज्ञान विभागाचे प्राध्यापक डॉ. सुनील धर सांगतात, पर्यावरणीय बदलांमुळे पावसाच्या स्वरूपात बदल झालाय. त्यामुळे जास्त पाऊस पडतोय आणि भूस्खलनाचं प्रमाण वाढलंय. “लाहौल-स्पितीमध्ये सामान्यत: कमी पाऊस पडायचा. आता पाऊस अघोरी पडतोय आणि त्याचे परिणामही अघोरीच आहेत,” असं त्यांचं म्हणणं.

इंडियन सोसायटी ऑफ रिमोट सेन्सिंगच्या जर्नलमध्ये २०२४ चा एक अभ्यास प्रकाशित झालाय. त्यात असं आढळलंय की २०१४ पासून या प्रदेशातली हिमज सरोवरं वेगाने विस्तारतायत. हिमनदी वेगाने वितळत असल्याचा थेट परिणाम म्हणून हे घडतंय. हे वाढते जलसाठे धोकादायक ठरतायत. या वर्षाच्या सुरुवातीलाच जाह्लमा नाल्याजवळ एक हिमज तलाव फुटला. निचऱ्याची व्यवस्था कोलमडली. त्यातले ढिगारे आणि पुराचं पाणी यामुळे मोठं नुकसान तर झालंच; शिवाय चिनाब नदीचा प्रवाहसुद्धा अडथळला.

पर्यावरणतज्ज्ञांचं म्हणणं असं की लिंडूरने धोक्याची घंटा वाजवलीय. त्यावरून आपण सावध व्हायला हवं. या भागात ८२८ मेगावॅटची क्षमता असलेले किमान २२ नवीन जलविद्युत प्रकल्प आणि इतर मोठे बांधकाम प्रकल्प सुरू करण्याच्या योजना रेटल्या जातायत. अर्थात, अशा पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्रात विकासकामांचा रेटा लावला तर हा संपूर्ण परिसर आणखी मोठ्या संकटात सापडू शकतो, असा इशारा तज्ञ देतायत.

“लाहौल हा एक अत्यंत संवेदनशील प्रदेश आहे आणि तिथले पर्वत ठिसूळ आहेत,” असं ‘सेव्ह द हिमालयाज पॉलिसी’ या मोहिमेचे संस्थापक गुमान सिंग सांगतात. “लिंडूर आधीच भूस्खलनाच्या कचाट्यात सापडलंय. पर्यावरणीय संरक्षणाशिवाय जर महाकाय प्रकल्प होत राहिले तर आणखीही गावांच्या वाट्याला तेच येईल; जे लिंडूरच्या वाट्याला आलंय.”

लिंडूर ही फक्त सुरुवात आहे.

पहिल्यांदा लिंडूरमध्ये दिसायला लागलेल्या भेगा आता आसपासच्या भागातही पसरू लागल्यात. रापडिंग, जाह्लमा, फुडा, जोब्रांग, जसरथ आणि तडांग या गावांमध्येही आता या संकटाची चाहूल लागलीय. इथले अनेक शेतकरी सांगतात- २०२५ च्या पावसाळ्यात जाह्लमा नाल्याला अचानक पूर आला. अगदी कापणी भरात आलेली असताना या पुरामुळे वाहतूक ठप्प झाली. वाटाणे आणि बटाटे विकण्यासाठी नेमका तोच लहानसा काळ बाजाराच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता. त्यावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांना मोठं नुकसान सहन करावं लागलं.

सध्या इथले रस्ते वाहून गेलेत. १,३०,००० हेक्टरपेक्षा जास्त शेतजमिनीवरच्या पिकांचं नुकसान झालंय. प्रत्येक काळ्या ढगानिशी भीतीचं सावटही पसरत चाललंय.

“या आमच्या प्रदेशाला नैसर्गिक आपत्तींचा तडाखा सोसावा लागतोय,” हिमाचल प्रदेशचे माजी कृषी मंत्री आणि लाहौलचे रहिवासी डॉ. रामलाल मार्कंडा म्हणतात, “हवामान बदलाचा परिणाम अगदी स्पष्टपणे जाणवतोय. लिंडूर हे त्याचं एक ढळढळीत उदाहरण ठरलंय. आता मात्र प्रत्येक गावात या संकटाची चाहूल लागत चाललीय. या काही सुट्या सुट्या घटना नाहीयेत. हे अगदी पद्धतशीरपणे घडतंय.”

जवळच्या जाह्लमात राहणारे राहुल दुशीही हीच चिंता बोलून दाखवतात, “लिंडूरमधल्या भूस्खलनाचा ढिगारा थेट आमच्या नाल्यात कोसळतो आणि त्यामुळे आमच्या गावात पूर येतो. खालच्या भागात राहणाऱ्या सगळ्यांना त्याचे दुष्परिणाम भोगावे लागतात. तातडीने जर याबाबत काही कायमस्वरूपी उपाय केला गेला नाही तर हा अख्खा प्रदेश भीतीने ग्रासून जाणं अटळ आहे.”

तज्ञांच्या मते, तात्पुरत्या उपाययोजनांमुळे केवळ तात्पुरता दिलासा मिळू शकतो. “लिंडूरला खरोखर वाचवायचं असेल तर सरकारच्या पुढाकारातून सर्वांगीण आणि सामूहिक प्रयत्न केले जायला हवेत. फक्त ज्यांनी सर्वस्व गमावलंय त्यांना भरपाई देण्यासाठीच नाही; तर वर्षानुवर्षं कसलेली जमीन नि पिढ्यानुपिढ्यांचा वारसा सोडून जायला लोकांना भाग पाडलं जाणार नाही, याची खात्री करण्यासाठी!” डॉ. मार्कंडा म्हणतात.

हिरा लाल रास्पा यांच्यापाशी विसंबून राहण्याजोगा दुसरा कुठलाच पर्याय नाहीये.

“आम्हाला फक्त शेतीतलंच कळतं,” आपल्या उरल्यासुरल्या जमिनीवर उभे असलेले हिरा लाल रास्पा म्हणतात, “आता तीही आमच्या पायाखालून सरकत चाललीय. जमीन नाही, तर आमचं कसं होईल? काय करायचं आम्ही? काहीच कळत नाही. आमच्यासमोर प्रश्न आहेत, उत्तरं मात्र नाहीत!”

अनुवाद : अमृता वाळिंबे