નકશા પરથી ભૂંસાઈ રહેલું એક ગામ

દરરોજ સવારે, હીરાલાલરાસપા જ્યારે લિંડુરમાં આવેલા તેમના ખેતરતરફ જાય છે ત્યારેતેમના મનમાં ડરનો ઓછાયોઘેરાયેલો હોય છે. તેઓકહે છે, “મને સતતચિંતા કોરી ખાય છેકે શું આજે મારાખેતરનો વધુ એક ટુકડોતો ધસી નહીં પડ્યોહોય ને? કાલે શું બચ્યું હશે?”

હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ અને સ્પીતિપ્રદેશના લિંડુર ગામના 55 વર્ષીય આદિવાસીખેડૂત રાસપાએ એપ્રિલ 2025માં તેમની 2.5 વીઘા જમીન પર બટેટાં વાવ્યાંહતાં. મે મહિનાના મધ્યસુધીમાં તો, તેમના ખેતરનોલગભગ અડધો ભાગ પહોળાથતા જતા નાળામાં ગરકાવથઈ ગયો હતો.

તેમનો બાકીનો પાકહજુ ઊભો છે અનેહાલ પૂરતો સુરક્ષિત પણછે, પરંતુ રાસપાને હવેકોઈ આશા દેખાતી નથી.

એપ્રિલના અંતથી ઑક્ટોબર સુધીનોઉનાળાનો ટૂંકો સમયગાળો લાહૌલઅને સ્પીતિ ખીણના રહેવાસીઓ માટેઅત્યંત મહત્ત્વનો છે, કારણ કેઅહીં વર્ષના છ મહિના બરફનાકારણે જનજીવન થંભી જાય છે. આ એ જ સમયછે જ્યારે સ્થાનિક લોકો અનાજ અનેરોકડિયા પાકની ખેતી કરીશકે છે.

જૂન મહિનો જેસામાન્ય રીતે સખત મહેનતઅને આશાનો મહિનો હોયછે, તે આ વર્ષેડરનાં વાદળોથી ઘેરાયેલો હતો. લોકો ખેતરોમાંમજૂરી તો કરતા હતા, પણ તેમના હૃદયમાં સતતફાળ હતી.

રાસપા કહે છે, “દરેક દિવસે, દરેક અઠવાડિયે, મારા ખેતરનો થોડો ભાગ ગાયબથઈ રહ્યો છે. બટેટાંનોપાક તૈયાર થશે ત્યાંસુધીમાં તો કદાચ આખેતરનું નામોનિશાન બાકી નહીં રહે.”

થાક અને અવિશ્વાસસાથે તેઓ ઉમેરે છે: “અમારાં ઘરો, અમારાં ખેતરો, અમારી વાડીઓ – બધું જહાથમાંથી સરી રહ્યું છે. અમને સમજાતું નથી કે ઈશ્વરઅમને શાની સજા આપીરહ્યો છે. અમે, લિંડુરનાલોકો, જાણે જીવતેજીવ નરકનોઅનુભવ કરી રહ્યા છીએ.”

આ ‘નરક’ એટલેભૂસ્ખલન − જમીનની અંદરની રચનામાં ફેરફાર કે ભંગાણ થવાનેકારણે સપાટીનું નીચે બેસી જવુંકે ઢળી પડવું.

ભાગા નદીની ઉપનદીએવી જહાલમા નદીને કાંઠે વસેલાલિંડુર ગામમાં એક સમયે 500 વીઘાથીવધુ ખેતીલાયક જમીન હતી. છેલ્લાંબે વર્ષમાં જ 100 વીઘાથી વધુજમીન બાજુના વહેણમાં તણાઈ ગઈ છે. આ ગામમાં એક સમયે સફરજન, જરદાલુ અને પ્લમ (આલુબૂખારા)નાંવૃક્ષોથી ગામના બગીચાઓ લચીપડતા હતા, તે લુપ્તથઈ રહ્યાં છે. પૂર્વજોએ વાવેલાંહજારો વૃક્ષો હવે મૂળમાંથી ઉખડીગયાં છે અથવા સરકતીધરતીમાં સમાઈ ગયાં છે. આ અંતરિયાળ ગામની ઓળખ સમાનએક એકલો સ્તૂપ પણતૂટી ગયો છે.

74 વર્ષીય દેવી સિંહ તેમના દીવાનખંડની મધ્યમાં પડેલી તિરાડ તરફ ઈશારો કરતાં કહે છે, “અમારી દીવાલો જુઓ − તે ફાટીરહી છે. છત ગમેત્યારે તૂટી પડે એવીહાલતમાં છે. રાત્રે સૂતીવખતે અમને ખબર નથીહોતી કે સવારે અમેજીવતાં ઉઠીશું કે નહીં.”

સમગ્ર લિંડુરમાં મકાનોજોખમી રીતે નમી ગયાંછે. ભોંયતળિયાં, છત અને દરવાજાઓમાં ઊંડીતિરાડો પડી ગઈ છે. પરિવારો પોતાના પલંગ અને સામાનનેઓરડાના એવા ખૂણામાં ખસેડીરહ્યા છે જે હજીપણ થોડા મજબૂત લાગેછે, બાકીનો ભાગ તો તેમણેછોડી દીધો છે. બહાર, જે પગદંડીઓ એક સમયે પડોશીઓનેજોડતી હતી, ત્યાં હવેઅણધાર્યા ઊંડા ખાડાઓ પડેલાછે.

ખેતરો વેરવિખેર થઈગયાં છે — કેટલાંક ફાટીગયાં છે તો કેટલાંકજમીનમાં બેસી ગયાં છે. એક સમયે તેમના ઘરનીપાછળ શોભતા સફરજન અનેજરદાલુના બગીચાને યાદ કરતાં સિંહકહે છે, “એવું લાગેછે કે જમીણ અમારાજીવનને ધીમે ધીમે ગળીરહી છે. હવે વૃક્ષોનથી રહ્યાં, જમીન સરકી ગઈછે. અમે અમારી યાદોનેનાળામાં વહી જતી જોઈરહ્યાં છીએ.”

ગ્રામજનો આ સંકટનું મૂળઑગસ્ટ 2023ના ભારે વરસાદમાંજુએ છે. સિંહ યાદકરીને કહે છે, “તેસમયે ધોધમાર વરસાદ વરસ્યો હતો, પણ એવો નહોતો કેજે અમે ક્યારેય જોયોન હોય. આ સમયેફરક નાળામાં હતો — આમ તોતે પહેલેથી જ તોફાની હતું, પણ વરસાદ પછી તેગાંઠુંતૂરબન્યું હતું. તેના થોડાસમય પછી જ અમનેજમીનમાં તિરાડો દેખાવા લાગી, જે સતતપહોળી થતી ગઈ.”

રાસપા માટે તોઆ આફતે તેમના બેબેડરૂમના ઘરના બે ભાગકરી નાખ્યા છે. તેઓ કહેછે, “તિરાડોને કારણે એક આખોરૂમ હવે લગભગ અલગથઈ ગયો છે. અમારેતેમાંથી બધો સામાન બહારકાઢવો પડ્યો છે. અમનેખબર નથી કે બાકીનુંઘર ક્યાં સુધી ટકીરહેશે.”

રાસપા કહે છે, “અમારી લાગણીઓ આ ગામનાં દરેકખેતર, દરેક વૃક્ષ અનેદરેક ઘર સાથે જોડાયેલીછે.” લિંડુરના તમામ 14 પરિવારો હવેતૂટેલાં ઘરો અને ખેતરોવચ્ચે ભારે માનસિક તણાવમાંજીવી રહ્યા છે. રહેવાસીઓના જણાવ્યામુજબ, 2023 પછી ગામના કેટલાકવૃદ્ધો હૃદયરોગના હુમલાથી મૃત્યુ પામ્યા છે.

ડિસેમ્બર 2023માં, મંડી સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી [IIT]ની એક ટીમે લિંડુરમાં જમીન ધસીજવાનાં કારણોની તપાસ કરી હતી.

લિંડુર હિમાલયની વિશાળ પર્વતમાળામાં વસેલુંછે, જે ખરબચડા ભૂપ્રદેશ, સીધા ઢોળાવ અને ઊંચાઈપર આવેલાં ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ) માટે જાણીતું છે. 2025નો આઅભ્યાસ જણાવે છે કે 1950થી 2023 સુધીનાતાપમાનના રેકોર્ડ્સ જૂન, જુલાઈ અનેઑગસ્ટ મહિનામાં સતત વધારો દર્શાવેછે. રેકોર્ડ્સ એ પણ બતાવેછે કે જુલાઈ મહિનામાં, જ્યારે તાપમાનમાં સૌથી વધુ વધારોથાય છે, ત્યારે વરસાદવધારે પડે છે અનેજમીનનું તાપમાન વધે છે અનેબરફ જમા થવાનું પ્રમાણઘટે છે.

ગ્રામજનો માટે આ ફેરફારોનરી આંખે જોઈ શકાયતેવા છે. હીરાલાલ રાસપાકહે છે, “પહેલાં અમારીપાછળ ગ્લેશિયર્સ એક મજબૂત દીવાલનીજેમ ઊભા રહેતા હતા. હવે તે સ્પષ્ટપણે નાનાથઈ ગયા છે અનેબરફની ચાદર લગભગ અદૃશ્યથઈ ગઈ છે.”

ઓછો બરફ અનેવધુ વરસાદને કારણે બરફ ઝડપથીપીગળે છે, જેનાથી લિંડુરમાટે જીવાદોરી અને ડ્રેનેજ સિસ્ટમબંને ગણાતાં ‘નાળાં’ (સાંકડા પ્રવાહો)માં પાણીનો જથ્થોવધી જાય છે. રાસપાઉમેરે છે, “હવે નાળુંદર વખતે લગભગ ભરેલુંજ રહે છે અનેછેલ્લાં દસ વર્ષમાં ક્યારેયન જોયો હોય તેવાવેગે તે વહી રહ્યુંછે.”

વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જહાલમાનદીમાં પાણીનો આ ધસારો ધોવાણનેવેગ આપે છે, પોચીજમીનને ઢીલી કરે છેઅને લિંડુરમાં પડેલી તિરાડોને વધુઊંડી બનાવે છે.

જીઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (GSI) દ્વારાડિસેમ્બર 2023માં કરવામાં આવેલાએક અભ્યાસમાં નોંધવામાં આવ્યુંછે કે લિંડુર અનેતેના આસપાસના ઢોળાવો માટીથી જોડાયેલા છૂટા કાટમાળ પર ટકેલા છે. આ નરમ જમીન ધોવાણમાટે સંવેદનશીલ છે, ખાસ કરીનેજ્યારે ભારે વરસાદ પડેત્યારે. ગામમાં મકાનો સ્થાનિક પથ્થરોઅને કાદવથી બનાવવામાં આવે છે અનેતેનો પાયો 2 મીટરથી વધુઊંડો હોતો નથી, જેતેમને જમીન ધસી પડવામાટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવેછે.

GSIનારિપોર્ટમાંજમીન નિષ્ફળ જવા પાછળ અનેકકારણો ઓળખવામાં આવ્યાં છે — માળખાકીય નબળાઈ, બાંધકામનીનબળી પદ્ધતિઓ અને કુદરતી જળપ્રક્રિયાઓ. વૈજ્ઞાનિકોએનોંધ્યું કે લિંડુરમાં ઢોળાવનીઅસ્થિરતા ભારે વરસાદના સમયગાળાદરમિયાન, ખાસ કરીને જ્યારેગ્લેશિયર પીગળીને અને સિંચાઈના પાણીનાવહેણ સાથે ભળે છેત્યારે જોવા મળે છે. આ સ્રોતોમાંથી સતત પાણી ઝમવાનેકારણે જમીન ભીની થઈજાય છે, તેની શીઅરસ્ટ્રેન્થ (આંતરિક હિલચાલ સામે ટકી રહેવાનીક્ષમતા) ઘટી જાય છે. આનાથી જમીનમાં તિરાડો પડે છે અનેતે ધસી પડે છે.

ઘણી વાર જમીનઠરી જવા અને પીગળવાનીપ્રક્રિયા (સૂકા સમયગાળા પછી અચાનક ભીનોસમયગાળો) દ્વારા તિરાડો વધુ વકરે છે, જે માટીમાં તણાવ પેદા કરેછે. આ તિરાડો વધુપાણીને ઊંડા સ્તરોમાં ઉતરવાદે છે, જમીનને અતિશયભીની કરે છે, અનેતેની જકડી રહેવાની ક્ષમતાઘટાડે છે. લિંડુરમાં, આપ્રક્રિયાનેકારણે માત્ર જાણીતા ભૂસ્ખલનવિસ્તારોનીનજીક જ નહીં, પરંતુઅગાઉ સ્થિર ગણાતા વિસ્તારોમાં પણઊંડી તિરાડો પડી ગઈ છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ સતત દેખરેખ, ડ્રેનેજસિસ્ટમમાંસુધારો, ઢોળાવને સ્થિર કરવાના ટૂંકાગાળાના ઉપાયો અને માળખાકીયમજબૂતીકરણનીભલામણ કરી છે. તેમણેએન્જિનિયરિંગઉકેલો તૈયાર કરતાં પહેલાંપેટાળની સ્થિતિને વધુ સારી રીતેસમજવા માટે જિયોટેકનિકલ અભ્યાસકરવાનું સૂચવ્યું હતું.

જિલ્લા વહીવટીતંત્ર આમાંના કેટલાક સૂચનો અમલમાં મૂકીરહ્યું છે, જેમાં ‘કૂલ’ (સાંકડી માટીની નહેરો) દ્વારા થતીપરંપરાગત સપાટી પરની સિંચાઈનેતબક્કાવારબંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. પાડોશીગામો તરફ જતી અનેલિંડુરની થોડી ઉપરથી પસારથતી પાંચ મુખ્ય ‘કૂલ’ને હવે પાઇપલાઇનદ્વારા ડાયવર્ટ કરવામાં આવી રહી છેજેથી પહેલાંથી જ તિરાડવાળી જમીનમાંવધુ પાણી ન ઉતરે.

જોકે, આ પગલાંછતાં લિંડુરની સ્થિતિમાં કોઈ ખાસ ફેરફારથયો નથી. જમીન હજુપણ ધીમે ધીમે સરકીજ રહી છે.

સરકારે જેમના મકાનોને નુકસાનથયું હતું એવા કેટલાક રહેવાસીઓને 1 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવ્યું છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકો તેને અપૂરતું ગણાવે છે. રાસપા કહે છે, “આ જમીન જઅમારી એકમાત્ર મૂડી છે — અમારી (રોજીરોટીની) સુરક્ષા છે. જ્યારે અમેબધું જ ગુમાવી રહ્યાછીએ ત્યારે એક લાખ રૂપિયાથી શું વળે? આ કંઈ જ નથી. અમે સરકારને અમને બચાવવા માટેવારંવાર વિનંતી કરી છે. પરંતુતે પ્રયાસો પણ જાણે એજ તિરાડોમાં સમાઈ ગયા હોયતેમ લાગે છે.”

ગ્રામજનો કહે છે કેતેમણે શક્ય તેટલા તમામદરવાજા ખખડાવ્યા છે — સ્થાનિક અધિકારીઓથી લઈનેજિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને રાજ્યના મંત્રીઓસુધી. તેમણે અરજીઓ કરીછે, સભાઓમાં હાજરી આપી છેઅને આવેદનપત્રો આપ્યાં છે, પરંતુ કોઈનક્કર પગલાં લેવાયાં નથી.

લિંડુરની ભૌગોલિક નબળાઈ જૂની છે, પરંતુ તાજેતરનાં વર્ષોમાં બદલાતી આબોહવાની ભાતને કારણે ગામનીજમીન ધસી પડવા માટેવધુ સંવેદનશીલ બની છે.

પોતાની આખી જિંદગી લિંડુરમાં વિતાવનારરાસપા કહે છે, “પહેલાંબરફ વધારે પડતો અનેવરસાદ ઓછો. હવે, હિમવર્ષાદર વર્ષે ઘટી રહીછે અને જ્યારે વરસાદપડે છે ત્યારે તેએકી સાથે તૂટી પડેછે — અણધાર્યો અને હિંસક. અમેઆવું હવામાન ક્યારેય જોયું નથી.”

તેઓના પૂર્વજો દાયકાઓસુધી આ ગામમાં રહ્યાછતાં જમીનમાં ક્યારેય તિરાડો પડી નથી, તેઓનીઆ વાતને વૈજ્ઞાનિકોએ લાંબાગાળાના ડેટા દ્વારા સમર્થનઆપ્યું છે.

જમ્મુ સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટીના પર્યાવરણવિજ્ઞાન વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. સુનિલ ધરકહે છે કે પર્યાવરણીય ફેરફારોએવરસાદની ભાતને બદલી નાખીછે, જેના કારણે અતિશયવરસાદ પડે છે અનેભૂસ્ખલનમાંવધારો થયો છે. તેઓકહે છે, “લાહૌલ-સ્પીતિ, જ્યાં પરંપરાગત રીતે નહિવત્ વરસાદપડતો હતો, ત્યાં હવેવધુ વરસાદ પડી રહ્યોછે, અને તેનાં પરિણામોવિનાશક છે.”

જર્નલ ઓફ ધઇન્ડિયન સોસાયટી ઓફ રિમોટ સેન્સિંગમાં પ્રકાશિત2024ના એક અભ્યાસમાં નોંધાયુંછે કે ગ્લેશિયર પીગળવાનીગતિ વધવાને કારણે 2014થી આપ્રદેશમાંગ્લેશિયર સરોવરો (બરફનાં તળાવ) ઝડપથી વિસ્તરીરહ્યાં છે. પાણીના આવધતા જતા જથ્થા મોટુંજોખમ ઊભું કરે છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, જહાલમા નાળા પાસે ગ્લેશિયરસરોવર ફાટવાને કારણે ડ્રેનેજ સિસ્ટમનેમોટું નુકસાન થયું હતું અનેતેના કાટમાળ તથા પૂરના પાણીએચેનાબ નદીના પ્રવાહને પણખોરવી નાખ્યો હતો.

પર્યાવરણવાદીઓનું કહેવું છે કે લિંડુરની સ્થિતિ ચેતવણીરૂપ ઉદાહરણ બનવી જોઈએ. આ પ્રદેશમાં અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ ઉપરાંત 828 મેગાવોટની સંયુક્ત ક્ષમતાવાળા ઓછામાં ઓછા 22 નવા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ માટેની યોજનાઓ કાર્યાધીન છે ત્યારે, નિષ્ણાતો દલીલ કરે છે કે આવા પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ ઝોનમાં વિકાસ કરવાથી આ પ્રદેશ વધુ મોટી હોનારત તરફ ધકેલાઈ શકે છે.

‘સેવ ધ હિમાલય પોલિસી’ ઝુંબેશના સ્થાપક ગુમાન સિંહ કહે છે, “લાહૌલ અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે અને અહીંના પર્વતો નાજુક છે. લિંડુર તો પહેલાંથી જ જમીન ધસી પડવાની ઝપેટમાં છે. જો પર્યાવરણીય સુરક્ષા વિના મોટા પાયે પ્રોજેક્ટ્સ ચાલુ રહેશે, તો વધુ ગામોની દશા પણ આવી જ થશે.”

લિંડુર તો માત્ર શરૂઆતછે.

લિંડુરમાં સૌપ્રથમ દેખાયેલી તિરાડો હવે બહારની તરફફેલાવા લાગી છે. રાપડિંગ, જહાલમા, ફુડા, જોબરંગ, જસરથઅને તાડંગ જેવાં ગામોમાંમુસીબતના શરૂઆતી સંકેતો દેખાવા લાગ્યા છે. ઘણા ખેડૂતોએપારીને જણાવ્યું કે 2025ના ચોમાસાદરમિયાન, જહાલમા નાળામાં આવેલા ભયાનક પૂરનેકારણે લણણીની મોસમમાં જ પરિવહન ખોરવાઈગયું હતું. વટાણા કેબટેટાં વેચવા માટે આટૂંકા સમયગાળા પર નિર્ભર રહેતાખેડૂતો માટે આ ઘટનાખાસ કરીને વિનાશક હતી.

અત્યારે રસ્તાઓ ધોવાઈ ગયા છે. 1,30,000 હેક્ટરથીવધુ ખેતીની જમીન પરના પાકનેનુકસાન થયું છે. આકાશમાંઘેરાતા દરેક કાળા વાદળસાથે ડર વધતો જાયછે.

હિમાચલ પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ કૃષિ મંત્રી અનેલાહૌલના વતની ડૉ. રામલાલમારકંડા કહે છે, “અમારોપ્રદેશ કુદરતી આફતોથી વધુને વધુ પ્રભાવિતથઈ રહ્યો છે. ક્લાઇમેટચેન્જની અસર સ્પષ્ટપણે દેખાઈરહી છે. લિંડુર તેનુંજીવતુંજાગતુંઉદાહરણ છે — પણ હવે, દરેક બીજા ગામમાં તણાવનાંચિહ્નો દેખાવા લાગ્યાં છે. આ કોઈછૂટીછવાઈ ઘટનાઓ નથી. આસિસ્ટમિક (વ્યાપક) સમસ્યા છે.”

નજીકના જહાલમાના રહેવાસી રાહુલ દોશી પણઆ ચિંતા વ્યક્ત કરતાંકહે છે, “લિંડુરમાં થયેલાભૂસ્ખલનનોકાટમાળ સીધો અમારા પ્રવાહમાં આવેછે અને અમારા ગામમાંપૂર લાવે છે. તેનીઅસર અમારા બધા પરપડી રહી છે. જોજલ્દી કોઈ કાયમી ઉકેલનહીં આવે, તો વધુલોકોએ ડરના ઓછાયામાં જીવવુંપડશે.”

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે કામચલાઉસમારકામથીમાત્ર ક્ષણિક રાહત મળી શકેછે. ડૉ. મારકંડા કહેછે, “લિંડુરને બચાવવા માટે સરકારે સામૂહિકરીતે કામ કરવું પડશે — માત્ર સર્વસ્વ ગુમાવનારાઓને વળતર આપવા માટેજ નહીં, પરંતુ લોકોએપેઢી દર પેઢી સચવાયેલીજમીન અને વારસો છોડીનેજવું ન પડે તેસુનિશ્ચિતકરવા માટે.”

હીરાલાલ રાસપા પાસે કોઈબીજો રસ્તો કે વિકલ્પનથી.

પોતાની બચેલી જમીન પરઊભા રહીને તેઓ કહેછે, “ખેતી સિવાય અમેબીજું કંઈ જાણતા નથી. હવે તે પણ અમારા પગ નીચેથી સરકી રહી છે. જ્યારે આ જમીન જતી રહેશે ત્યારે અમે ક્યાં જઈશું? અમારી પાસે કેટલો સમય બાકી છે એઅમને ખબર નથી. અમારીપાસે કોઈ જવાબ નથી.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ