સહરિયા હોળી

રાજસ્થાનના બારાં જિલ્લાના મામોની ગામમાં, હોળીની તૈયારીઓ દિવસો અગાઉથી ખૂબ જ ઉત્સાહ અને ઉમંગ સાથે શરૂ થઈ જાય છે. આ ઉજવણી માર્ચ મહિનામાં લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી ચાલે છે, જે સામાન્ય રીતે પૂનમના સમયે આવે છે. ગામના લોકો માટે, આ ધાર્મિક તહેવાર લણણીની મોસમ શરૂ થાય તે પહેલાં ભગવાન અને પ્રકૃતિનો આભાર માનવાનો એક અવસર છે. બારાં રાજસ્થાનના સૌથી ગરીબ જિલ્લાઓમાંનો એક છે.

હોળીની આગલી રાત્રે, એક અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવે છે, જે દંતકથા અનુસાર, હોલિકાના દહનનું પ્રતીક છે. આ અગ્નિમાં ઘઉંની ઉંબીઓ શેકવામાં આવે છે. જૂના જમાનામાં, ગામલોકો બીજા દિવસે એકબીજાના ચહેરા પર રાખ લગાડીને અભિવાદન કરતા હતા. સમય જતાં, લોકોએ રાખની જગ્યાએ રંગીન ગુલાલનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો, જે હવે આ તહેવારની ઉજવણી માટે દેશભરમાં વપરાય છે.

હોળીનું ભલે ગમે તેટલું મોટું ધાર્મિક મહત્ત્વ હોય, પરંતુ ખેડૂત સમુદાય માટે, આ તહેવાર વસંત ઋતુ અને લણણીની મોસમના આગમનનો સંદેશો લઈને આવે છે. આ તહેવાર પોતાની સાથે આનંદ અને આશાની લહેર લઈને આવે છે.

મામોની ગામનાં એક ખેડૂત સીતા મહેતાએ, દેવતાઓનો આભાર માનવા માટે ગાયના છાણમાંથી ભેંસોની નાની-નાની મૂર્તિઓ બનાવી છે, જે દેવતાઓએ તેઓ અને તેમના પરિવાર તથા તેમના પશુઓની રક્ષા કરી છે. આ કલાકૃતિમાં એક મોટો પાડો, પાણીના કુંડ પાસે પાણી પીતી નાની ભેંસો અને તેમના ખોરાક તરીકે ઘાસનો સમાવેશ થાય છે. સાથે જ ભગવાન કૃષ્ણની એક નાની પ્રતિકૃતિ પણ છે.

બારાં જિલ્લો સહરિયા જનજાતિનું ઘર છે, જે રાજસ્થાનના સૌથી વંચિત સમુદાયોમાંનો એક છે. સહરિયા લોકો મૂળરૂપે પૂર્વીય રાજસ્થાનના (તે સમયે પડોશી મધ્ય પ્રદેશનો ભાગ) જંગલોમાં વસવાટ કરતા હતા. સમુદાયના વડીલો એ સમયને યાદ કરે છે જ્યારે તેમના દાદા-પરદાદા જંગલોમાં ભટકીને ગુજરાન ચલાવતા હતા. તેઓ કહે છે કે પરિસ્થિતિ ત્યારે બદલાઈ જ્યારે બીજા રાજ્યોના લોકોએ આવીને તેમની જમીન હડપ કરી લીધી અને મૂળ નિવાસીઓને તેમના જ ઘરમાંથી હાંકી કાઢ્યા. હવે આ જંગલો સરકારની માલિકીનાં છે.

સહરિયા લોકોએ ક્યારેય ખેતી કરી ન હતી; તેઓ હંમેશાં જંગલોમાં રહેતા અને તેની દેખભાળ કરતા. આ સમુદાય પાસે ઔષધીય અને ખાવાલાયક વનસ્પતિઓનું અમૂલ્ય જ્ઞાન હતું અને તેમણે પોતાની સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓને જીવંત રાખી હતી. પરંતુ જ્યારે સરદાર, જાટ અને અન્ય શક્તિશાળી સમુદાયો આ વિસ્તારોમાં આવ્યા, ત્યારે તેમણે સહરિયા લોકોને શક્તિહીન રાખવા માટે ખેતીના પોતાના નિયમો અને પ્રથાઓ તેમના પર લાદી દીધી.

ધીમે ધીમે, સરકારે ભારતીય વન અધિનિયમ (1927) હેઠળ પરંપરાગત ખેતરો માટે વધુ જગ્યા બનાવવા જંગલો કાપી નાખ્યાં, અને સહરિયા લોકો નવા જમીનદારો માટે સસ્તા અથવા મફત મજૂર તરીકે વપરાવા લાગ્યા. જંગલો સાથેનો સંપર્ક તૂટી જતાં, સહરિયા લોકોએ તેમની ઘણી પરંપરાઓ અને સામાજિક વ્યવસ્થાઓ ગુમાવી દીધી. તેમના જૂના ખોરાકના મોટાભાગના સ્ત્રોત પણ અદૃશ્ય થઈ ગયા. કિશનગંજ તાલુકા જેવા વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ ગંભીર છે, જ્યાં સહરિયા લોકોને ધમકાવીને રોકડ દેવાના બોજ હેઠળ દબાવી રાખવામાં આવે છે. બંધુઆ મજૂરી (નાબૂદી) અધિનિયમ, 1976 પણ આ સમુદાયને રક્ષણ આપતો હોય તેવું લાગતું નથી.

મેં હોળીનો આ લણણીનો તહેવાર સહરિયા લોકો સાથે વિતાવ્યો, જેઓ દાયકાઓથી શક્તિશાળી જમીનદારોને ત્યાં બંધુઆ મજૂર તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. અઠવાડિયા સુધી ચાલતા આ તહેવારો દરમિયાન, સમુદાયના લોકો દરરોજ સાંજે ભેગા મળીને ગીતો ગાય છે અને નાટકો ભજવે છે. તહેવારનો પહેલો દિવસ ભોજન, પરિવાર અને પ્રાર્થનાને સમર્પિત હોય છે.

આ તહેવાર ત્યાં સુધી પૂર્ણ થતો નથી જ્યાં સુધી વડીલો નજીકના મંદિરમાં નાની યાત્રા ન કરી લે. આ મંદિર ભગવાન હનુમાન અને એક સ્થાનિક સંત, સિદ્ધ બાબાની સ્તુતિમાં બનાવવામાં આવ્યું છે. સમુદાયના વડીલો તેમના ઘરોની સુરક્ષા અને સારી ફસલ માટે પ્રાર્થના કરે છે. પહેલાંના સમયમાં, બધા પુરુષો વડીલો સાથે મંદિરે જતા, રસ્તામાં ગીતો ગાતા અને આખો દિવસ પ્રાર્થના કરતા. આજે, તેઓ દુઃખ વ્યક્ત કરે છે કે વર્ષોથી મંદિરે આવનારા લોકોની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને તેઓ ચિંતિત છે કે આ પરંપરાઓ આવનારી પેઢીઓ સાથે વિસરાઈ જશે.

સમુદાયના એક વરિષ્ઠ સભ્ય, દેવીલાલ સહરિયા, એક ખેડૂત અને લોક સંગીતકાર છે, જેઓ અન્ય લોકો સાથે મળીને ગાય છે અને ઢોલ વગાડે છે. તેઓ પોતાની જમીન પર હક જાળવી રાખવા માટે એક હારી રહેલી લડાઈ લડી રહ્યા છે. “કોર્ટ અને સરકાર અમને એ વાતનો પુરાવો આપવા માટે કહી રહી છે કે આ જમીન છેલ્લી ત્રણ પેઢીઓથી અમારી છે. અમે લેખિત દસ્તાવેજથી તે કેવી રીતે સાબિત કરી શકીએ? શું જંગલોની માલિકી હોઈ શકે?”વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA), 2006નો ઉદ્દેશ જંગલો પર રાજ્યની માલિકીની વસાહતીવાદી ધારણાને ઉલટાવવાનો હતો. પરંતુ વન પ્રશાસન અને અમલદારશાહી પાસે જમીની સ્તરે તેનું પાલન કરાવવું સરળ રહ્યું નથી.

સરકારે દેવીલાલજીને રાજ્ય સરકારની એક યોજના હેઠળ 20 વીઘા (અથવા 10 એકર) જમીન ફાળવી હતી, પરંતુ હાલમાં તેઓ ફક્ત 12 વીઘા જમીનનો જ ઉપયોગ કરી શકે છે. બાકીની જમીન કોઈ અન્ય વ્યક્તિના, એક ઉચ્ચ જાતિના સભ્યના નિયંત્રણમાં છે. તેમણે કહ્યું કે ભલે સરકારે તેમને જમીન ફાળવી હોય, પરંતુ તે સાબિત કરવા માટે તેમની પાસે કોઈ દસ્તાવેજ નથી. દેવીલાલજી ઉમેરે છે, “અમારી જમીન પર ઉગેલું અનાજ અમે ખાઈ શકીએ છીએ, પણ બાકીનાનું શું થાય છે, તે ક્યાં જાય છે કે કેટલામાં વેચાય છે, તેમાં અમારો કોઈ હાથ નથી. અમે નથી ઈચ્છતા કે અમારા બાળકોનું પણ અમારા જેવું જ ભવિષ્ય હોય.”

બિન-સરકારી સંસ્થા, કલ્પવૃક્ષનાં સભ્ય, મીનળ તત્પતિના જણાવ્યા અનુસાર, “એફઆરએ, જંગલની જમીન પર સ્થાનિક સમુદાયોના અધિકારોને માન્યતા આપીને સહરિયા જેવા સમુદાયો સાથે થયેલા ઐતિહાસિક અન્યાયને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે દાવો કરાયેલ જમીનને કોઈપણ રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકારના કાયદા હેઠળના લીઝ સહિતના તમામ અગાઉના બોજો અને પ્રક્રિયાગત જરૂરિયાતોથી મુક્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે.”

જોકે, તેઓ કહે છે કે, રાજસ્થાનમાં એફઆરએના અમલીકરણના શરૂઆતના વર્ષોમાં, સમુદાયોને તેમના દાવાઓની પુષ્ટિ કરવા માટે વન વિભાગ સહિતના કેટલાક અધિકારીઓની સહીઓ રજૂ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. “અધિકારીઓ સ્થાનિક પ્રક્રિયાઓ પર નિયંત્રણ નથી રાખતા, પરંતુ એવું માની લે છે કે વન વિભાગ જવાબદારી લેશે. સમુદાયો પોતાની જમીન પર દાવો કરી શકે અને પછી તેના પર નિયંત્રણ મેળવી શકે, તે માટે તેમના પ્રત્યે સંવેદનશીલ અભિગમની જરૂર છે, જે અધિકારીઓમાં જોવા મળતો નથી. રાજ્ય સરકારે એફઆરએ હેઠળની પ્રક્રિયાઓને ઝડપી બનાવવા અને આના જેવા સમુદાયોને તેમની જમીન – તેમની આજીવિકાનો સ્ત્રોત – સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂર છે.”

સ્થાનિક સંગઠનોના લોકોનું માનવું છે કે સહરિયા લોકોને નબળા માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ જમીન પર પોતાના અધિકારો સ્થાપિત કરવા માટે બળનો ઉપયોગ કરતા નથી. દાયકાઓથી, ગામલોકોનું શોષણ થતું આવ્યું છે અને તેઓ સતત એવા ડરમાં જીવી રહ્યા છે કે તેમની જમીન કે ઘર તેમની પાસેથી છીનવી લેવામાં આવી શકે છે. સહરિયા સમુદાય સૌપ્રથમ કાર્યકર્તાઓના ધ્યાનમાં ત્યારે આવ્યો જ્યારે 2002ની આસપાસ જિલ્લામાં તીવ્ર ભૂખમરાની સમસ્યા વ્યાપક બની. સમુદાયનાં બાળકો કુપોષિત હતાં અને મૃત્યુ પામી રહ્યાં હતાં.

દેવીલાલ કહે છે કે બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) સમુદાયને તેમના જમીન અધિકારો માટે કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં મદદ કરી રહી છે, પરંતુ તેમના પ્રયત્નો બહુ સફળ રહ્યા નથી. સમુદાયના અન્ય લોકો પણ આવી જ વાર્તાઓ કહે છે. અમારી મુલાકાતના અંતે, દેવીલાલે મને બીજે દિવસે હોળી ઉજવવા માટે તેમના ઘરે પાછા આવવાનો આગ્રહ કર્યો.

બીજા દિવસે, દરેક જણ રંગોથી રમવા માટે તૈયાર છે. આખો સમુદાય આનંદમાં ડૂબેલો છે અને બાળકો માટે તો તોફાન-મસ્તી કરવાનું બહાનું મળી ગયું છે. વડીલો કહે છે કે સમય જતાં ઉજવણી વધુ આક્રમક બની છે. તેમના માટે, હોળી હજુ પણ લણણી પહેલાં આભાર વ્યક્ત કરવાનો એક રસ્તો છે.

આ બધાની વચ્ચે, સહરિયા લોકોનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત છે. તેમની જમીન પર કોઈ હક ન હોવાથી અથવા તે તેમની છે તે સાબિત કરવા માટે કોઈ પુરાવા ન હોવાથી, તેમના બાળકોના ભવિષ્યનું આયોજન કરવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. બારાંના લોકો સુધી ‘અચ્છે દિન’ પહોંચ્યા નથી.

‘હોળી’ શબ્દ ‘હોલિકા’ પરથી આવ્યો છે – દંતકથા અનુસાર, હોલિકા રાક્ષસ રાજા હિરણ્યકશ્યપની દુષ્ટ બહેનનું નામ હતું. તે મુલતાનનો સર્વશક્તિમાન રાજા અને ભગવાન વિષ્ણુનો ભક્ત હતો, જેમણે તેની ભક્તિના પુરસ્કારરૂપે તેને એક વિશેષ વરદાન આપ્યું હતું. પરંતુ તેની વિશેષ શક્તિઓએ તેને અહંકારી બનાવી દીધો. તે પોતાને ભગવાન માનવા લાગ્યો અને તેના રાજ્યના બધા લોકો તેને તે જ રીતે માને તેવું દબાણ કરવા લાગ્યો. પરંતુ તેનો પોતાનો પુત્ર પ્રહલાદ ફક્ત ભગવાન વિષ્ણુને જ સમર્પિત રહ્યો. ક્રોધમાં આવીને, રાજાએ તેના પુત્રને ક્રૂર સજાઓ આપી, પરંતુ પ્રહલાદે પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો નહીં. છેવટે, વાર્તા મુજબ, પ્રહલાદની કાકી હોલિકાએ તેને પોતાની સાથે લાકડાની ચિતા પર બેસવા માટે છેતર્યો, જ્યારે તેણીએ અગ્નિરોધક શાલ પહેરી હતી. જોકે, જ્યારે આગ શરૂ થઈ, ત્યારે શાલ હોલિકા પરથી ઉડીને પ્રહલાદની આસપાસ લપેટાઈ ગઈ, અને હોલિકા બળીને મૃત્યુ પામી. પછી ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા અને રાજા હિરણ્યકશ્યપનો વધ કર્યો. બીજી સવારે, રાજ્યના લોકોએ ચિતામાંથી રાખ લઈને પોતાના કપાળ પર લગાવી, એ યાદ રાખવા માટે કે સારાઈનો હંમેશા બુરાઈ પર વિજય થાય છે.

ખાસ આભાર: સહરિયા સમુદાય; કપિલ જૈન; રાજુ મહેતા; વિશાલ સિંઘ.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા