માછીમારીનો હક: જીવન ટકાવી રાખવાની લડાઈ

સુંદરવનના જંગલમાં કુલ્તાલી ટાપુમાંથી વહેતા લગભગ શાંત પાણીમાં ડૂબી રહેલા સાંજના સૂરજને જોઈ રહેલી એક ઊંચી પાતળી સુંદર ચહેરાવાળી માછીમારણ, અનિમા મંડળ, ગુસ્સામાં છે. તેમણે સવારથી કંઈ ખાધું નથી.

તેણી એક મીટીંગ માટે ત્યાં ગયાં હતાં, જે કુલ્તાલી ફોરેસ્ટ રેન્જના બીટ અધિકારી દ્વારા 14 ફેબ્રુઆરી, 2015ના રોજ નદીની પેલે પાર, કુલ્તાલીના એક ખૂણામાં ફોરેસ્ટ રેન્જના પરિસરમાં બપોરે 2 વાગ્યે ગોઠવવામાં આવી હતી. આ મહત્વપૂર્ણ મીટીંગ માટે લગભગ 50 મહિલાઓ અને કેટલાક પુરુષો ત્યાં ગયા હતા જેથી તેઓ તેમની બે જરૂરી માંગણીઓ રજૂ કરી શકે – તેમની પાસેથી જપ્ત કરવામાં આવેલી માછીમારીની હોડીઓ (ડોંગા) તેમને પરત કરવામાં આવે, અને મહિલાઓને પરંપરાગત નાના પાયાના માછીમારો તરીકે સ્વીકારીને, તેમને તેમની આજીવિકા માટે માછીમારી કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવે.

કુલ્તાલી મહિલા ડોંગા મત્સ્યજીવી સમિતિ હેઠળ સંગઠિત થયેલી આ મહિલાઓ તે મીટીંગમાં ભાગ લેવા માટે મધ્ય ગુરગુરિયા ગામથી પગપાળા, લાકડાના પાટિયાંવાળી સાયકલ દ્વારા અને હોડીઓ દ્વારા એક લાંબો પ્રવાસ કરીને ત્યાં પહોંચી હતી.

સાંજના 5 વાગી ગયા હતા. ઘણી મહિલાઓ ઘર તરફ જતી નાની હોડી તરફ પાછા ફરવા લાગે છે: કેટલીક મહિલાઓને તેમના બાળકોને ખવડાવવાનું હતું અને તેમની સંભાળ લેવાની હતી, જેમને તેઓ ઘરે મૂકીને આવી હતી, અને બીજી મહિલાઓ એટલે ઉતાવળમાં હતી કારણ કે તેમને ડર હતો કે તેમના પતિઓ હિંસક થઈ શકે છે. અનિમા અને કેટલીક અન્ય મહિલાઓએ કુલ્તાલીમાં જ રોકાઈને તેમના જૂથનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો નિર્ણય કર્યો, તેઓ કોઈપણ ભોગે વન વિભાગ પાસેથી જવાબ મેળવવા માંગતી હતી.

તેઓ પરિસરની આસપાસ ફરતાં ફરતાં એક ગંદા લીલાછમ તળાવના કિનારે પહોંચે છે, જ્યાં તેમની પાસેથી જપ્ત કરેલી તાડના થડમાંથી બનાવેલી હોડીઓના ઢગલા પડ્યા છે. મહિલાઓ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે; હોડીઓમાંથી ભંગાર અને લાકડાના ટુકડાઓ છૂટા પડીને પાણીમાં ભળવા લાગ્યા છે. ગીતા સાહુ નામનાં એક માછીમાર સ્ત્રી ધીમેથી કહે છે, “અમારી હોડીઓના ટુકડા કરીને નિર્દયતાથી પાણીમાં ફેંકી દીધા છે. આ નદીમાં લાખો રૂપિયા (તરતા) હશે.” જો કે, તેમના જેવો જ રોષ ત્યાં હજુ રાહ જોઈ રહેલી બીજી મહિલાઓમાં પણ દેખાઈ રહ્યો છે.

એકમાત્ર સાધન

રાહ જોઈ રહેલી ભીડની વાતચીતનો વિષય હોડી બનાવવાના ખર્ચ તરફ વળે છે: તાડના થડની કિંમત જેનાથી હોડી બનાવવામાં આવે છે, તેને છોલનારા મજૂરોની કિંમત અને જાળવણી માટે ડામરથી લેપ કરવામાં લાગતો ખર્ચો, આ બધા પર લગભગ 5,000 રૂપિયાનો ખર્ચો થાય છે. જ્યારે પણ તેમની હોડી જપ્ત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમને ફરીથી એક નવી હોડી બનાવવા માટે પોતાના ખિસ્સામાંથી દર વખતે એટલો જ ખર્ચ કરવો પડે છે. બીના બાગ નામનાં એક મહિલા માછીમાર કહે છે, “આટલા પૈસા ભેગા કરવામાં ઓછામાં ઓછા બે કે ત્રણ મહિનાની લાંબી રાહ જોવી પડે છે. વન વિભાગે મંજૂરી આપેલી લાકડાની હોડીઓ તો અમારા ગજા બહારની વાત છે.”

તેઓ થોડું આગળ ચાલે છે અને ઝાડના સમૂહમાંથી બહાર નીકળેલી બે જપ્ત કરેલી નાની હોડીઓ જુએ છે, જે હજુ પણ મજબૂત છે. આ હોડીઓ માછીમારો માટે કરચલા અને માછલી પકડવાનું એકમાત્ર સાધન છે, તેમની આજીવિકા ટકાવી રાખવાનો એકમાત્ર આધાર છે. હવે અનિમા ગુસ્સામાં લાલચોળ થયાં છે: “શા માટે હોડીઓ જપ્ત કરીને અમારા પેટ પર પાટું મારો છો? અમે પગારદાર નથી, તમને ખબર છે ને? આ કલકત્તા શહેર નથી, જ્યાં દર મહિને લોકોને બેંકમાં જમા કરાવવા માટે કંઈક મળે છે. અહીં કોઈ મને રાંધવા માટે શાકભાજીની ભરેલી થેલી આપવાનું નથી. અહીંનું જીવન સાવ અલગ છે.”

જીવનની ઝલક

ખરેખર, સુંદરવનમાં જીવન સાવ ભિન્ન છે. અનિમા અને તેમના જેવાં બીજાં માછીમાર મહિલાઓનો દિવસ સવારે 3 વાગ્યે શરૂ થાય છે. ઘરકામ પતાવીને તેઓ હોડીઓ લઈને નદીમાં જાય છે. માછલીઓ પકડવા માટે તેઓ છાતી સુધીના થીજી ગયેલા પાણીમાં ચાલે છે. માછલીઓ પકડાઈ જાય એટલે તેઓ બાળકો માટે રસોઈ કરવા અને તેમને ખવડાવવા ઘરે પાછા આવે છે. પછી કરચલાં અને માછલીના ડેપો પર જાય છે. મહિલાઓ થોડી કમાણીની આશા સાથે, પણ ખાતરી વગર, માછલીઓ વેચવા અહીં આવે છે. જે દિવસે થોડી આવક થાય છે, તે તરત જ ઘરખર્ચ, માછીમારીના ખર્ચ (જો હોય તો) અને અઠવાડિયાના મુશ્કેલ દિવસો માટે બચતમાં વપરાય છે. અહીંના ઘણા સમુદાયો જમીનવિહોણા બીજી કે ત્રીજી પેઢીના માછીમારો છે, જેઓ જીવન ટકાવી રાખવા માટે ફક્ત માછીમારી પર જ આધાર રાખે છે. એટલે તેઓ જે કમાય છે, તેના પરથી નક્કી થાય છે કે બજારમાંથી શું ખરીદશે.”

કોઈ વિકલ્પ નથી

અનિમાનાં લગ્ન 10 કે 12 વર્ષની ઉંમરમાં જ થઈ ગયાં હતાં. તાજેતરમાં હૃદયરોગના હુમલાને કારણે તેમના પતિનું મૃત્યુ થઈ ગયું. તેઓ હતાશામાં કહે છે, “અહીં કોઈ સારી હોસ્પિટલ નથી. ગર્ભવતી મહિલાઓને પણ બે કલાકનો પ્રવાસ કરીને જયનગર જવું પડે છે, જ્યાં હોસ્પિટલો છે.” સુંદરવનમાં પુરુષોની સંખ્યા સમય જતાં ઘટતી જાય છે, કારણ કે મોટા ભાગના લોકો સારી આજીવિકા માટે શહેર તરફ હિજરત કરે છે. તેઓ બાંધકામના કામદારો તરીકે શહેરમાં જાય છે અથવા પૈસા માટે વાઘને મારી નાખવાના ઘાતકી કામમાં જોડાય છે.

સુંદરવનમાં શરૂ થનારા પ્રવાસન પ્રોજેક્ટમાં અમને કોઈ સ્થાન ન મળવાને કારણે મહિલાઓમાં રોષ જોવા મળે છે. “તેઓ અમને પ્રવાસન પ્રોજેક્ટમાં શા માટે સામેલ નથી કરતા? તેનાથી અમને સારી નોકરીઓ મળશે અને જીવન ધોરણ પણ ઊંચું આવશે. કોઈ અમારી સાથે (સહકારથી) કામ કરવા તૈયાર નથી. જેમ કે, મોટી હોડીઓ પણ અમારી જેમ જ માછલાં અને કરચલાં પકડે છે, પણ વન વિભાગ ફક્ત અમારો જ પીછો કરે છે.”

માછલીઓ પકડવા માટે પ્રમાણપત્ર

જો જીવન પહેલાંથી જ કઠિન ન હોય તો પણ, વન વિભાગે તેમની હોડીઓ જપ્ત કરીને તેને વધુ કઠિન બનાવી દીધું છે. કારણ એવું આપવામાં આવ્યું છે કે હોડીઓ પાસે વન વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવતું બોટ લાયસન્સ સર્ટિફિકેટ (BLC) ન હોવાથી, તેઓ સુંદરવનમાં ચલાવવા માટે માન્ય નથી; કુલ્તાલી સુંદરવનના સુરક્ષિત જંગલ વિસ્તારનો ભાગ હોવાથી, માછીમારો પોતાની જમીન પર કરચલાં પકડી શકતા નથી, સિવાય કે તેમની પાસે BLC હોય.

BLC નિયમોમાં ઘણી ખામીઓ છે, જેમ કે તે બીજાને આપી ન શકાય, જેઓ હવે માછીમાર નથી તેમની પાસે પણ BLC હોવું, એક મોટું કાળું બજાર અને નવા લાયસન્સ આપવાની સદંતર મનાઈ. ઇન્ટરનેશનલ કલેક્ટિવ ઇન સપોર્ટ ઓફ ફિશવર્કર્સ (ICSF) દ્વારા સુંદરવનના માછીમારો પરના એક અભ્યાસમાં આ સમસ્યાઓ વિગતવાર વર્ણવવામાં આવી છે. માછીમારોને હેરાન કરવા માટે, વન વિભાગ માછીમારીનાં જાળ જપ્ત કરવા જેવી યુક્તિઓ વાપરે છે; મહિલાઓએ ફરિયાદ કરી હતી કે નદીકાંઠાની રેતીમાં કાચના ટુકડા ભેળવવાની ધમકી મળી હતી, જેથી તેઓ (ઉઘાડા પગે ચાલતા હોવાથી) માછલી પકડવા ન જાય.

દક્ષિણબંગા મત્સ્યજીવી ફોરમના અધ્યક્ષ પ્રદીપ ચેટરજી કહે છે, “વન પર નિર્ભર માછીમાર મહિલાઓના જંગલના પાણીમાં માછીમારી કરવાના સામુદાયિક અધિકારોને છીનવી લેવા એ FRAનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે.” વન અધિકાર કાયદો (FRA) જંગલમાં રહેતા લોકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં તેમના વસવાટની જૈવવિવિધતાનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ અને જાળવણીનો સમાવેશ થાય છે.

તેઓ જણાવે છે કે વારંવાર વિનંતીઓ છતાં, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારે ઉત્તર અને દક્ષિણ 24 પરગણા જિલ્લાઓમાં હજુ સુધી FRA ને અમલમાં મૂક્યો નથી: “આ કાયદો અમલમાં મૂકવામાં સરકારની નિષ્ફળતાના કારણે માછીમારો, જંગલી મધ એકઠું કરનારા, સૂકા લાકડા એકઠું કરનારા અને શંખલા એકઠું કરનારા (અને અન્ય ઘણા) જેવા વન–આશ્રિત લોકોના આજીવિકાના અધિકારોનું હનન થયું છે, જેના પરિણામે વન વિભાગ સાથે સતત સંઘર્ષો થાય છે.” FRAનો અમલ થાય તો માછીમારો BLCની જરૂરિયાત વગર પણ કરચલાં પકડી શકશે.

આશા અને જીત

સાંજના 6 વાગ્યા પછી બીટ ઓફિસર ઘટનાસ્થળે હાજર થાય છે. તેઓ મહિલા ડોંગા સમિતિની પીડિત મહિલાઓ અને દક્ષિણ મત્સ્યજીવી ફોરમના સહાયકો સાથે વાતચીત કરે છે. અધિકારી દાવો કરે છે કે હોડીઓનો ગેરકાયદેસર શિકાર માટે ઉપયોગ થતો હોવાના આક્ષેપને કારણે જપ્ત કરવામાં આવી છે. જ્યારે મહિલાઓ દલીલ કરે છે કે હોડીઓ દ્વારા ગેરકાયદેસર શિકારના કિસ્સાઓ છૂટાછવાયા રહ્યા છે અને તેના માટે સમગ્ર માછીમાર સમુદાયને સજા ન થવી જોઈએ.

તેઓ શિકારની ઘટનાઓ વખતે વન વિભાગને ગુપ્ત માહિતી આપવાનું વચન આપે છે, પરંતુ માછીમારી માટે હોડીઓ ચલાવવાના તેમના અધિકારનો આગ્રહ રાખે છે. બીટ અધિકારી આગામી ત્રણ મહિના સુધી હોડીઓ જપ્ત નહીં કરવા માટે સહમત થાય છે, પરંતુ આ સમય દરમિયાન હોડીઓની ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખવામાં આવશે. તેઓ વન-આશ્રિત માછીમાર સમુદાયોના અધિકારોના મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉચ્ચ અધિકારીઓ સમક્ષ રજૂ કરવા માટે પણ સહમત થાય છે.

જ્યારે તેઓ સરકારને વાઘના વિસ્તારમાં માછીમારોના જવાથી થતા મૃત્યુ માટે વળતર ચૂકવવું પડે છે એ વાતનો અફસોસ વ્યક્ત કરે છે, ત્યારે તેમને યાદ અપાવવામાં આવે છે કે માછીમારો પોતાની મરજીથી વાઘના વિસ્તારમાં નથી જતા, પણ એ તેમની આજીવિકા ટકાવી રાખવાનો અનિવાર્ય ભાગ છે.

જ્યારે ચર્ચાઓનો અંત આવે છે, ત્યારે રાત થઈ ગઈ હોય છે. મહિલાઓ આ જીતથી રાજી છે, ભલે થોડા સમય માટે જ હોય. તેઓ એક નાની હોડીમાં બેસીને સુંદરવનના અંધારા પાણીમાં જાય છે. અનિમા શાંત પાણી અને ઘર તરફ નજર કરી રહ્યાં છે.

આ લેખક સાઉથ સોલિડારિટી ઇનિશિયેટિવમાં સંશોધક તરીકે કામ કરે છે અને પત્રકાર પણ છે.

ચિત્ર: દક્ષિણબંગા મત્સ્યજીબી ફોરમના સૌજન્યથી