ਇੱਕ ਕਟੋਰੀ ਮੁਸਕੇਨੀ ਦਾਲ਼ ਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇ

''ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਕੇਨੀ ਬੂਟੇ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਧੁੱਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,'' ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਘਰ ਦੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਚੌਂਤਰੇ (ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਸੋਈ) ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੂਕਰ ਵਿੱਚ ਅਰਹਰ ਦੀ ਦਾਲ਼ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਮੁਸਕੇਨੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਰੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ, ਹਲਦੀ ਪਾਊਡਰ ਅਤੇ ਲੂਣ ਪਾ ਕੇ ਰਿੱਝਣ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

''ਮੁਸਕੇਨੀ ਭਾਜੀ [ਪੱਤੇ] ਅਰਹਰ ਅਤੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਬੜੀ ਸੁਆਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ,'' ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਮੁਸਕੇਨੀ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਬੜੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਹਰ ਦੀ ਦਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੂਕਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੀਟੀਆਂ ਆਉਣ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਨੀਕੀ (ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਾਤ) ਨਾਲ਼ ਲਸਣ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ, ਟਮਾਟਰ, ਪਿਆਜ ਕੱਟ ਕੇ ਤੜਕੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਸੁੱਕੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ।

''ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਭਾਜੀਆਂ [ਸਬਜ਼ੀਆਂ] ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹੜੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸਬਜ਼ੀ ਚੁਣਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,'' ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਅਮਾਨਕਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਤਿਹਰੀ ਫੁੱਟੂ (ਮਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋਕਲ ਵਰਾਇਟੀ) ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਜ਼, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਮਿਰਚਾਂ ਪਾਓ ਬੜੀ ਸੁਆਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ''ਮੈਂ ਮੁੱਠੀ ਕੁ ਭਰ ਤਿਹਰੀ ਫੁੱਟੂ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਹਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਸ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਗਿਡਲੇਹਰੀ, ਮਹਾਸਾਮੁੰਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਝਾਲਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਰਨਾਂਵਾਪਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਰਿੰਨ੍ਹਦੇ ਦੇਖਿਆ। 2008 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਏਪੁਰ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਮਾਨਕਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਬਸਤੀ ਹੈ। "ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਅ ਸਬਜ਼ੀ ਤੋੜਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸੌਦਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। "ਹਰੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਸੋ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਸਬਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦੇ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚੌਂਤੀ ਸਾਲਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਰਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਵੀ ਉਹ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਝਾੜੀਆਂ, ਵੇਲ਼ਾਂ ਤੇ ਬੂਝਿਆਂ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਕਾਉਣਾ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ: "ਉੱਲਾ ਭਾਜੀ ਨੂੰ ਲਸਣ ਅਤੇ ਮਿਰਚ ਪਾ ਕੇ ਬਣਾਓ। ਅਤੇ ਬੋਹਾਰ ਭਾਜੀ ਨੂੰ ਇਮਲੀ ਪਾ ਕੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਜੀਆਂ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੂਇਆਂ ਕੰਢੇ ਉੱਗੀਆਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਉਗਾਉਂਦਾ।''

ਕਾਮਰਚਠ ਤਿਓਹਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਇੱਥੇ [ਸਕੂਲ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਅੰਦਰ] ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਦੋ ਮਹੀਨੇ (ਅਗਸਤ-ਸਿਤੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਨਮ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਬੱਚੇ ਤੇ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

"ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਸਾਹਰ ਚੌਲ਼ [ਜੰਗਲੀ ਲਾਲ ਚੌਲ਼] ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਰਤ ਵਾਸਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਕੁਝ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਰਤ ਤੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਉੱਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਚੌਲ਼ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਜਿਹਾ ਅਨਾਜ ਜੋ ਵਪਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਉਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।

ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਪਤੀ ਜੀਤੂ, 40 ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 2,000–2,500 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 8,000 ਰੁਪਏ ਹੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ- ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜੌੜੇ ਬੱਚੇ (ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ) ਹਨ। ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਭਾਜੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਭਾਜੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਮੇਰੀ 11 ਸਾਲਾ ਧੀ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਿਰਚਾਂ, ਲਸਣ ਤੇ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਤੜਕਾ ਲਾਓ ਤੇ ਸੁਆਦੀ-ਸੁਆਦੀ ਭਾਜੀ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ।"

“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਭਾਜੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਚਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਟੀਸਾਈਡ ਨਾ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਸਾਗ ਸਾਡੇ ਲੱਕਾਂ ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੂਕਰ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਟੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਚਲੋ ਬਈ ਖਾਣਾ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ