मुस्केनीची भाजी

पावसानंतर मुस्केनीची हिरवी पानं अगदी गोड लागतात. उन्हाळ्यात ही पानं सुकतात आणि कडक होतात,” कौशल्याताई सांगते. तिच्या दोन खोल्यांच्या व्हरांड्यात उभी राहून ती सांगत होती. बोलता बोलत, ती तुरीची डाळ धुवून घेते. डाळ, मुस्केनी त्यात ती एक दोन हिरव्या मिरच्या, हळद आणि मीठ घालून सर्व कुकरला लावते.

“मुस्केनीची भाजी तुरीच्या किंवा हरभऱ्याच्या डाळीबरोबर चांगली लागते,” कौशल्या आनंदाने मुस्केनीची भाजी करायच्या वेगवेगळ्या पद्धता सांगते. ‘मुस्केनी’ ही छत्तीसगढ मध्ये येणारी रानभाजी आहे आणि ती नेहमी एखाद्या डाळीबरोबरच केली जाते. कुकरच्या दोनतीन शिट्टया होतात. तोपर्यंत लसणाच्या पाकळ्या आणि थोड्या लाल मिरच्या घेतल्या. विळीवर कांदा आणि टोमॅटो चिरून घेतले.

“माझ्या गावात अनेक रानभाज्या आहेत. कोणत्या ऋतुत कोणती भाजी खुडून आणायची हे माझ्या आईला माहीत आहे. यातल्या कितीतरी भाज्या वर्षभर येतात, पण त्यांची चव विशिष्ट ऋतुतच चांगली लागते,” कौशल्या सांगते. अमनकामध्ये जून ते ऑगस्टमध्ये तिहरि पुट्टू (स्थानिक मशरूम) खूप येतात, फक्त कांदा, टोमॅटो आणि मिरच्या घालून परतलं की झालं. मी मूठभर घरी घेऊन जाते. एकदम मटणासारखी चव लागते.” ती सांगते.

कौशल्या गिदलेहरी मूळची बारनवापारा पर्वतरांगांमधील जंगलाच्या जवळ असणाऱ्या महासमुंद जिल्ह्यातील झलप गावची आहे. लहानपणापासून आई कुठकुठल्या रानभाज्या आणायची आणि करायची ते तिने पाहिलं आहे. २००८ साली लग्न झाल्यावर ती रायपूरला आली आणि आता ती अमानका या दलित वस्तीत राहते. “घरातील कोणीच काही गोळा करून आणत नाही,” ती सांगते. आणि एवढंच नाही तर नवरा किराणासुद्धा आणत नाही. तो म्हणतो की हिरव्या पालेभाज्या खूप महाग आहेत त्यापेक्षा त्या न आणलेल्याच बऱ्या.”

चौतीस वर्षांची कौशल्या रायपूरच्या एका निवासी शाळेत बागेत काम करते. इथे ती तिच्या आईसारखी हिरव्या रानभाज्या शोधते. तिला आजूबाजूला वेगवेगळी झुडुपे दिसतात, वेली, झाडं दिसतात आणि ती लगेच या भाज्या कशा बनवायच्या ते सांगू लागते. “उल्ला भाजीला लसूण आणि मिरची घालायची. आणि बोहर भाजी चिंच घालून केली की चांगली लागते. या सगळ्या भाज्या भाताच्या शेतात किंवा कॅनलच्या बाजूला वाढतात. त्या मुद्दाम कुणी लावत नाहीत.”

“कमरछटच्या सणासाठी मी सात-आठ प्रकारच्या पालेभाज्या इथनंच [शाळेच्या आवारात] खुडून आणल्या,” कौशल्या सांगते. भादोच्या महिन्यात येणारा हा सण छत्तीसगढमध्ये महिला साजरा करतात. या दिवशी त्या बाळंतपण नीट पार पडावं, बाळ सुखरुप व्हावं आणि प्रजनन आरोग्यासाठी उपास धरतात.

“माझी आई आमच्या शेतातून गोळा करून आणलेले ‘पासाहार तांदूळ’ (जंगली लाल तांदूळ) पाठवते. त्यामुळे मला उपवासासाठी एखादीच वस्तू खरेदी करावी लागते,” ती सांगते. उपवास सोडताना स्त्रिया अशाच भाज्या किंवा फळं खातात ज्याला नांगर लावलेला नाही किंवा ज्याची लागवड किंवा शेती केली जात नाही.

कौशल्याचा नवरा जीतू चाळिशी पार केला आहे. तो रोजंदारीवर जातो आणि त्याला आठवड्याला २०००-२५०० रुपये मिळतात. कौशल्याचा महिन्याचा पगार ८००० रुपये आहे. त्यांना तीन मुलं - एक मुलगा आणि दोन जुळी (एक मुलगा आणि एक मुलगी) आहेत. ते भाजी आवडीने खातात. ते पाहून कौशल्या हसते आणि म्हणते, “भाजी करणं फारच सोप्पं आहे. माझ्या अकरा वर्षांच्या मुलीला सुद्धा माहीत आहे भाजी कशी करायची ते. फक्त लसूण मिरची आणि टोमॅटो घातला की कोणत्याही भाजीला छानच चव येते.”

“काय खुडायचं आणि खायचं हे ज्यांना माहीत असतं त्यांनाच ते दिसतं. पण इतरांसाठी तो कचराच असतो,” ती म्हणते. “जर त्यांनी शेतात तणनाशकं मारली नाहीत ना तर आपल्याला सगळ्यांनाच अगदी कंबरेइतक्या जंगली वाढलेल्या भाज्या मिळाल्या असत्या.” तितक्यात कुकरची शेवटची शिट्टी होते. म्हणजे जेवण तयार.