સ્વાદિષ્ટ મુસ્કેની દાળનો એક વાટકો

કૌશલ્યા કહે છે, “વરસાદ પછી મુસ્કેનીનાં લીલા કોમળ પાંદડાં વધુ મીઠાં લાગે છે. તડકામાં [ઉનાળામાં], પાંદડાં બળીને કઠણ થઈ જાય છે.” તેઓ તેમના રસોડામાં છે, જે તેમના બે રૂમના પાકા મકાનના વરંડાનો એક ખુલ્લો વિસ્તાર છે. તેઓ વાત કરતાં કરતાં, ધોયેલી દાળ (તુવેરની દાળ) પ્રેશર કુકરમાં ઉમેરે છે, સાથે મુસ્કેની, બે લીલા મરચાં, હળદર પાવડર અને મીઠું પણ નાખે છે.

કૌશલ્યા આગળ કહેછે, “મુસ્કેની ભાજી [પાંદડા] તુવેર અને ચણા દાળ સાથે ખૂબ સારી લાગે છે.” મુસ્કેની પાંદડાની વિવિધ વાનગીઓ અમારી સાથે શેર કરતાં તેઓ સ્મિત રોકી શકતાં નથી — આ જંગલી છોડ છત્તીસગઢમાંઉગે છે, અને ઘણી વાર દાળ સાથે ઉમેરવામાં આવે છે. તેઓ કૂકરમાં ત્રણ કે ચાર સીટી વાગે તેની રાહ જોતાં દાળના વઘાર માટે આખા લસણની કળી, ટમેટા, ડુંગળી અને થોડાં સૂકાં લાલ મરચાં તૈયાર કરે છે. આ માટે તેઓલાકડાના હાથાવાળી પનિકી છરીનો ઉપયોગ કરે છે, જે પરંપરાગત રીતે ઘરોમાં શાકભાજી કાપવા માટે વપરાય છે.

કૌશલ્યા સમજાવે છે, “મારાગામમાં, ઘણી બધી જંગલી ભાજીઓ [જંગલી શાકભાજી] થાય છે. કઈ ઋતુમાં કઈ ભાજી વીણવી તે મારાં માતા જાણે છે. જોકે, આમાંની ઘણી ભાજીઓ આખા વર્ષ દરમિયાન ઉગે છે, પણ અમુક ચોક્કસ ઋતુઓમાં તેમનો સ્વાદ શ્રેષ્ઠ હોય છે.” તેઓ હવે જ્યાં રહે છે તે આમાનાકામાં, જૂનથી ઑગસ્ટ મહિનામાં તિહરી ફુટ્ટુ (એક સ્થાનિક મશરૂમ) પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉગે છે. આને ફક્ત ડુંગળી, ટમેટા અને મરચાં સાથે સાંતળીને એક સ્વાદિષ્ટ વાનગી તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેઓ કહે છે, “હું થોડી તિહરી ઘરે લઈ જાઉં છું. તેનો સ્વાદ માંસ જેવો હોય છે.”

કૌશલ્યા ગિડલહેરી મહાસમુંદ જિલ્લાના ઝલપ ગામનાંછે, જે બરનાવપરાના પર્વતીય જંગલ વિસ્તારોની નજીક આવેલું છે. બાળપણમાં તેઓ તેમનાં માતાને જંગલી શાકભાજી વીણતાં અને રાંધતાં જોઈ રહેતાં હતાં. 2008માં તેમના લગ્ન પછી તેઓ રાયપુર આવી ગયાં અને હવે અમાનાકા − એક દલિત બસ્તીમાં રહે છે. “પરિવારમાં બીજું કોઈ વસ્તુઓ વીણતું નથી,” તે કહે છે, અને ઉમેરે છે કે તેમના પતિ કરિયાણું પણ ખરીદી આપતા નથી. “તે કહે છે કે લીલાં શાકભાજી એટલાં મોંઘાં હોય છે કે આપણે શાકભાજી ન ખાઈએ તેજ સારું.”

ચોત્રીસ વર્ષીય કૌશલ્યા છત્તીસગઢની રાજધાની રાયપુરની એક ખાનગીરહેણાંક શાળાના બગીચામાં કામ કરે છે. અહીં, તેમનાં માતાની જેમ, તેઓ પણ જંગલી પાંદડાવાળી શાકભાજી શોધે છે, જે રાજ્યભરમાં મુખ્ય ખોરાક છે. તેઓ ફરતી વખતે જુદા જુદા ઝાડવા, વેલા અને છોડ તરફ ઈશારો કરે છે, અને દરેક માટે તરત જ અમને રેસિપીબતાવે છે: “ઉલ્લા ભાજી લસણ અને મરચાં સાથે. અને બોહાર ભાજી આમલી સાથે ખાવાની મજા આવે છે. આ બધી ભાજીઓડાંગરનાં ખેતરોમાં અથવા નહેરની બાજુમાં ઉગી નીકળે છે. કોઈ તેમને ઉગાડતું નથી.”

કમરછઠના તહેવાર માટે, કૌશલ્યાકહે છે, “હું અહીંથી [શાળાના સંકુલની અંદરથી] સાત-આઠ પ્રકારનાં પાંદડાં ભેગાં કરું છું.” છત્તીસગઢમાં ભાદો (ઑગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર) મહિનામાં મહિલાઓ દ્વારા મનાવવામાં આવતા આ તહેવારમાં બાળજન્મ સુરક્ષિત રહે, સ્વસ્થબાળક જન્મે અને સારા પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે અને દિવસભર ઉપવાસ પાળવામાં આવે છે.

તેઓ ઉમેરેછે, “મારાં માતા અમારી જમીનમાંથી ભેગા કરેલા પસહર ચોખા [જંગલી લાલ ચોખા] મોકલે છે, તેથી મારે ઉપવાસ માટે ભાગ્યે જ કંઈક ખરીદવુંપડે છે.” જ્યારે તેઓ ઉપવાસ તોડે છે, ત્યારે મહિલાઓ શાકભાજી, ફળો અને હળ દ્વારા ખેડાય ના હોય કે અડવામાં આવી હોય છે કે વ્યાપારી ખેતી પ્રણાલીમાં સામેલ ના હોય એવા ચોખા ખાય છે.

કૌશલ્યાના 40 વર્ષીય પતિ જીતુદૈનિક વેતન મજૂર તરીકે કામ કરે છે અને અઠવાડિયાના લગભગ 2,000-2,500 રૂપિયાકમાય છે. કૌશલ્યાને મહિને 8,000 પગાર છે. તેમનાં ત્રણ બાળકો — એક પુત્ર અને જોડિયા (એક છોકરો અને એક છોકરી) — ભાજી ખાવાનો આનંદ માણે છે. કૌશલ્યા હસીને કહે છે, “ભાજી તૈયાર કરવી ખૂબ જ સરળ છે, મારી અગિયાર વર્ષની દીકરીને પણ તે બનાવતાં આવડે છે. ફક્ત મરચાં, લસણ અને ટમેટાંનો સાદો વઘાર કરો અને કોઈ પણ ભાજી સ્વાદિષ્ટ લાગશે.”

તેઓ આગળકહે છે, “જે લોકો જાણે છે કે શું છે તેઓ તેને લઈ જશે અને ખાશે, બીજાઓ વિચારશે કે તે તો કચરો છે. જો તેઓ ખેતરોમાં નીંદણનાશક ન નાખતા, તો છેકઆપણી કમર સુધી જંગલી શાકભાજી ઉગી નીકળતી.” એટલામાં, પ્રેશર કૂકરમાં અંતિમ સીટી વાગે છે. ભોજન હવે તૈયાર છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ