કોલસાના ભંડારથી છલકાતા ઓડિશામાં બળવો

(છેંદીપાડા, ઓડિશા) 4 સપ્ટેમ્બર, ગુરુવારની સવારના 7 વાગ્યાનો સમય હતો, અને વિરોધ કરનારાઓની પહેલી ટુકડીઓ—જેમાં પુરુષો, સ્ત્રીઓ, યુવાનો અને બાળકો સૌ કોઈ હતાં—શેરીમાં જાણે પ્રવાહની જેમ ઉમટી પડી અને નજરે ચડવા લાગી.

તેમના હાથમાં ઊડિયા અને અંગ્રેજીમાં લખેલાં પાટિયાં હતાં, જે આ વાદળછાયી સવાર માટે ખાસ પોતાના જ ખેતરોમાંથી કાપેલા તાજા, લીલા વાંસ પર લગાવેલાં હતાં. (આગલી બપોરે એક ગામલોકે મને સમજાવ્યું હતું કે, આ વાંસને ઊંધો કરી દઈએ તો પોલીસની લાઠીઓનો સામનો કરવા માટે હથિયાર પણ બની શકે છે. “અમે પહેલા વાર નહીં કરીએ, પણ જો તેમણે અમને માર્યા, તો પછી તેમણે એવી અપેક્ષા ન રાખવી જોઈએ કે અમે ચૂપચાપ બધું સહન કરી લઈશું.”)

પરોઢનો ઝરમર વરસાદ જોતજોતામાં ધોધમાર વરસાદમાં ફેરવાઈ ગયો, અને કાળી છત્રીઓના છત્ર નીચેથી ગામલોકોના નારાઓનો અવાજ વધુ ને વધુ બુલંદ બનતો ગયો.

“અદાણી કંપની મુર્દાબાદ, મુર્દાબાદ, મુર્દાબાદ.”
“મરી જઈશું, પણ અમારી જમીન નહીં આપીએ!”

મુખ્યમંત્રી નવીન પટનાયક અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ નિશાના પર હતા.

એક માણસે બૂમ પાડી, “મોદી પહેલા ચા વેચતા હતા, હવે અમને અદાણીને વેચવા નીકળ્યા છે.”

રંગબેરંગી સાડીઓ અને રબરનાં ચપ્પલમાં સજ્જ મહિલા ખેડૂતોના એક ટોળાએ સૂત્રોચ્ચાર કર્યા, “અમારી જમીન લેવી હોય તો બદલામાં જમીન આપો.”

હું જ્યારે સેંકડો વિરોધીઓની તસવીરો લઈ રહ્યો હતો, ત્યારે મને વારંવાર પૂછવામાં આવતું, ‘તમે અમારી સાથે છો કે કંપની સાથે?’ આ સવાલ ગામલોકોમાં મીડિયા પ્રત્યેના ઊંડા અવિશ્વાસનું પ્રતિબિંબ હતું. તેમનો આરોપ હતો કે સ્થાનિક પત્રકારો ઉદ્યોગો પાસેથી નિયમિતપણે લાંચ લે છે અને તેમની વાત ક્યારેય રજૂ કરતા નથી.

આક્રોશથી ભરેલું આ ટોળું એક ખુલ્લા મેદાનમાં પહોંચ્યું, જ્યાંથી દૂર પહાડોની વાદળી હારમાળા દેખાતી હતી. પૂર્વ ભારતના ઓડિશા રાજ્યના જંગલ અને ખનિજથી સમૃદ્ધ એવા અંગુલ જિલ્લાના છેંદીપાડા નગરમાં, વહીવટીતંત્ર દ્વારા સૂચિત કોલસાની ખાણ માટે પર્યાવરણીય સુનાવણી રાખવામાં આવી હતી, અને આ મેદાન તેનું શાંત અને ગ્રામીણ સ્થળ હતું.

સવારથી જ મેદાનમાં તૈનાત 600થી વધુ તણાવગ્રસ્ત, પણ અસામાન્ય રીતે સંયમિત પોલીસ કર્મચારીઓ અને હોમગાર્ડ્સ રાઇફલો, લાઠીઓ, ટીયર ગેસ અને રક્ષણાત્મક સાધનો સાથે આ બધું જોઈ રહ્યા હતા.

વિરોધીઓએ તે ખખડધજ મંચને તોડવાનું શરૂ કર્યું જેની ફરતે સુરક્ષા દળોએ ઘેરો ઘાલ્યો હતો. કેટલાકે લાઉડસ્પીકરો તોડી નાખ્યાં, પછી વાદળી અને લાલ પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓનો વારો આવ્યો. બીજા કેટલાકે સુનાવણી દરમિયાન અધિકારીઓ અને કંપનીના પ્રતિનિધિઓને જનતાથી અલગ રાખવા માટે બનાવવામાં આવેલી વાંસની વાડ ઉખાડી નાખી. પુરુષો અને છોકરાઓ તો વળી આ થાંભલાઓને કાદવ-કીચડમાંથી ઘસડીને દૂર લઈ ગયા, જાણે પોતાની જીત પર મહોર મારતા હોય.

આટલું કર્યા પછી, ભીડનું ધ્યાન જિલ્લા અધિકારીઓ અને (અફવા મુજબ) કંપનીના પ્રતિનિધિઓ તરફ ગયું, જેઓ પોલીસના ચુસ્ત સુરક્ષા ઘેરામાં ત્યાંથી નીકળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.

ઘોંઘાટ કરતા વિરોધીઓ મેદાનમાંથી બહાર જતા વાંકાચૂકા રસ્તા પર બેસી ગયા, અને જીદ પકડી કે અધિકારીઓ સુનાવણીને ઔપચારિક રીતે રદ કર્યા પછી જ જઈ શકશે.

તેમણે માંગ કરી, “અને જાહેર કરો કે લોકોના પ્રબળ વિરોધને કારણે તે રદ કરવામાં આવી છે.”

થોડીવાર પહેલાં જ એક ફાયર એન્જિન આવી પહોંચ્યું હતું, અને તેની પાછળ ‘હુલ્લડ નિયંત્રણ વાહન’ લખેલી એક ટ્રક પણ હતી.

આ મક્કમ ભીડ સામે, જિલ્લા અધિકારીએ નબળા અવાજે જાહેરાત કરી કે જાહેર સુનાવણી રદ કરવામાં આવી છે, કારણ કે ગામલોકો તેનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા. ચારેકોર હર્ષોલ્લાસ છવાઈ ગયો.

હવે સવારના 8:54 વાગ્યા હતા - સુનાવણી સત્તાવાર રીતે શરૂ થવાના સમયના 90 મિનિટથી પણ વધુ પહેલાં.

મધ્ય અને પૂર્વ ભારતનાં કોલસાથી સમૃદ્ધ ખેતરો અને જંગલોમાં સંસાધનો માટેના સંઘર્ષો એક એવી તીવ્ર અને ઓછી નોંધાયેલી ઘટના છે જે સતત વધી રહી છે. પરંતુ બહુ ઓછા શહેરી ભારતીયો તેમના દેશના ગ્રામીણ, અને ઘણીવાર દૂરના, વિસ્તારોમાં લગભગ દર મહિને લડાતી આ ઉગ્ર લડાઈઓ વિશે જાણે છે કે વિચારે છે.

તેમ છતાં, તેમણે હવે આ વિશે વધુને વધુ જાણવું જ પડશે. પ્રથમ, કારણ કે તેઓ જ્યાં રહે છે, કામ કરે છે અને રમે છે ત્યાં વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે ઊર્જાના વિસ્તૃત સ્ત્રોતોની જરૂર પડશે – આ હકીકત તાજેતરના દિવસોમાં મુંબઈમાં થયેલા પાવર કટ અને ટેરિફની તકરાર તેમજ બળતણની અછતના સમાચારોથી ફરી એકવાર સામે આવી છે.

પણ એટલા માટે પણ કારણ કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રાજ્ય અને કોર્પોરેશનોનું આચરણ વિશ્વાસ ગુમાવી ચૂકેલી જાહેર સંસ્થાઓ અને પ્રક્રિયાઓમાં સુધારો કરવા અને ભારતના કુદરતી સંસાધનોની આસપાસ એક ન્યાયી અને જવાબદાર નીતિ વ્યવસ્થા બનાવવા માટે ચાવીરૂપ છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જે સૂચિત કોલસાની ખાણ માટે 4 સપ્ટેમ્બરના રોજ પર્યાવરણીય સુનાવણી બોલાવવામાં આવી હતી, તેની વાત કરીએ. વહીવટીતંત્રે પહેલા તો ગ્રામજનોના તીવ્ર વિરોધને નજરઅંદાજ કર્યો, પણ પછી અનિચ્છાએ આ સુનાવણી રદ કરવી પડી – અને છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં આવું ત્રીજી વાર બન્યું છે.

ઓડિશાના અંગુલ જિલ્લામાં આવેલી, જે ભારતના સૌથી મોટા કોલસાના ભંડારોમાંનો એક છે, આ ખાણમાં અંદાજિત 1.2 કરોડ ટન કોલસો છે, જેનું સૂચિત આયુષ્ય 48 વર્ષ છે. આ ખનીજ નવ ગામોમાં ફેલાયેલા 7,500 એકરના ધમધમતા કૃષિ અર્થતંત્રની નીચે આવેલું છે. અહીં 10,000 થી વધુ લોકો રહે છે - તેમનું શિક્ષણ અને સાપેક્ષ સમૃદ્ધિએ તેમને ગ્રામીણ મધ્યમ વર્ગ જેવા બનાવી દીધા છે, જેમની પાસે પોતાના અધિકારોનો દાવો કરવાની ક્ષમતાઓ અને સંસાધનો છે.

કોલસા મંત્રાલયે ગ્રામીણ વિસ્તારના આ ચોરસ ટુકડાને મચ્છકટા કોલ બ્લોક તરીકે જાહેર કર્યો હતો, જે આ આખા પટ્ટામાં બનાવવામાં આવેલા અનેક કોલસાના બ્લોક્સ પૈકીનો એક હતો. વર્ષ 2006માં આ ખાણ મહાગુજ કોલિયરીઝ લિમિટેડને ફાળવવામાં આવી હતી, જે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા સંયુક્ત રીતે રચાયેલી સરકારી વીજ કંપની છે.

જેમ કે ઘણી વાર બન્યું છે, ગ્રામીણ ભારતનાં જંગલો, ખેતરો, પર્વતો અને જળાશયોને ઓપન-કાસ્ટ ખાણો અને શહેરી ભારતના બળતણ માટે માર્ગ બનાવવા માટે હતાં, અને આ પરિવર્તનો જે ભ્રષ્ટાચાર, સંઘર્ષો અને અન્યાય પેદા કરે છે તેના પર બહુ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.

સુનાવણીના એક દિવસ પહેલાં મચ્છકટાના એક ખેડૂતે મને પૂછ્યું, “મુંબઈના લોકો એર કંડિશનર ચાલુ કરીને ઠંડકમાં બેસશે, અને અમે અમારી જમીનો ગુમાવીને કોલસાની ખાણ બહાર પુનર્વસન કોલોનીની ગરમીમાં શેકાઈશું? શા માટે?”

(અંગુલમાં કાર્યરત અનેક કોલસાની ખાણો અને ઉદ્યોગોએ તેને રાજ્યના સૌથી પ્રદૂષિત જિલ્લાનું શંકાસ્પદ બિરુદ અપાવ્યું છે, જ્યાં ઉનાળાનું તાપમાન 40 ડિગ્રી સેન્ટિગ્રેડના અંતમાં પહોંચી શકે છે.)

2010માં, મહાગુજ કોલિયરીઝ લિમિટેડે ગુજરાત સ્થિત ખાનગી ખાનગી ઉદ્યોગજગતની દિગ્ગજ કંપની અદાણી એન્ટરપ્રાઈઝ લિમિટેડ સાથે બ્લોક શરૂ કરવા અને ચલાવવા માટે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. હંમેશની જેમ, આ સોદાની વિગતો તે ગ્રામજનોથી છુપાવવામાં આવી છે, જેમને સરકાર તેમની જમીનમાંથી હાંકી કાઢવા માંગે છે. 4 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણી માટે બહાર પાડવામાં આવેલા ખાણના પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન અહેવાલ જેવા જાહેર દસ્તાવેજોમાં પણ અદાણીનું ક્યાંય નામનિશાન નથી.

કંપની તરફથી મારા ફોન કોલ્સ, મેસેજ અને ઈમેઈલના જવાબમાં એટલું જ જાણવા મળ્યું કે તેમના અધિકારીઓ પ્રવાસમાં છે. દસ દિવસ વીતી ગયા હોવા છતાં, મારા પ્રશ્નોનો કોઈ જવાબ મળ્યો નથી.

પરંતુ અદાણી – જેઓ આ ઉનાળામાં ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીના વિમાનમાં મુસાફરી કરતા હોવાથી સ્થાનિક લોકોના મતે તેમની સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે – તે હવે આ સ્થાનિક વિરોધ પ્રદર્શનોનું મુખ્ય નિશાન છે. તેમની સાથે આઈડીસીઓ (ઓડિશા સરકારની એક સંસ્થા, જે ઉદ્યોગો માટે ખેડૂતોની જમીન હડપવા માટે હિંસક ઇતિહાસ ધરાવે છે) પણ લોકોના રોષનો ભોગ બની રહી છે. ગામલોકો સાથેની વાતચીત દરમિયાન, તેમણે આ જિલ્લામાં વિસ્થાપિત થયેલા અન્ય સમુદાયોની લોહિયાળ કરુણગાથા પણ વર્ણવી હતી, જેઓ માઈનિંગ કંપનીઓ પાસેથી પુનર્વસનની માંગ કરી રહ્યા છે (ચેતવણી: આ વીડિયોમાં હિંસાનાં દૃશ્યો છે).

આ વિસ્તારમાં ગ્રામીણ ગુસ્સો વહીવટીતંત્ર અને નિયમનકારી સત્તાવાળાઓ પર પણ સમાન રીતે નિર્દેશિત હતો. તાજેતરના સમયમાં, સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ અને તપાસ પંચના તારણોએ દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે કુદરતી સંસાધન શાસનના જટિલ નીતિ ક્ષેત્રમાં, સત્તાવાળાઓએ સતત જાહેર હિતને નબળું પાડ્યું છે અને જાહેર તિજોરીને ખાલી કરી છે. તેમ છતાં, વિરોધ કરી રહેલા ગ્રામીણ સમુદાયોના ભાગ્ય પર બહુ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવે છે, જેમણે આ ગેરવર્તણૂકનો સૌથી વધુ ભોગ બનવું પડ્યું છે.

જે ગામોને નાબૂદ કરવા માટે નક્કી કરવામાં આવ્યાં હતાં, ત્યાંના રહેવાસીઓએ મને તરત જ ધ્યાન દોર્યું કે જે કોલસાના બ્લોક માટે રાજ્ય તેમને વિસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હતું તે 218 કોલસાની ખાણોમાંનો એક હતો જેની ફાળવણીને 24 ઓગસ્ટના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે “મનસ્વી અને ગેરકાયદેસર” જાહેર કરી હતી. આ બ્લોક્સ 1993થી ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે રાજ્ય વીજ ઉત્પાદન અને અન્ય કેપ્ટિવ ઉપયોગો માટે ખાણકામમાં ખાનગી ક્ષેત્રને સામેલ કરવા માગતું હતું. જાહેર હિતની અરજીની સુનાવણી કરતાં, કોર્ટે ઠરાવ્યું કે ફાળવણીમાં “કોઈ નિષ્પક્ષ અને પારદર્શક પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવી ન હતી, જેના પરિણામે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિની અન્યાયી વહેંચણી થઈ.”

બાગડિયા ગામમાં, વિરોધ કરી રહેલા ગામલોકોના વડા પ્રફુલ્લ પ્રધાન સાથે મેં વાત કરી. 60ના દાયકામાં એક ભરાવદાર, બાળસહજ ચહેરાવાળા માણસ, જેઓ રાજ્ય સાથે શેરી લડાઈ માટે તૈયાર થવાને બદલે પૌત્ર-પૌત્રીઓને વાર્તાઓ કહેતા હોવા જોઈએ તેવા દેખાતા હતા, પ્રધાને મને પૂછ્યું, “જ્યારે સરકારે આ અઠવાડિયે સુપ્રીમ કોર્ટને કહ્યું છે કે આ ફાળવણીઓ રદ થવી જોઈએ, ત્યારે કંપની બ્લોક માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવવાનો પ્રયાસ કેવી રીતે કરી રહી છે?”

બીજા એક ગામમાં, એક શાળા શિક્ષકે, જેમણે સરકારી નોકરી હોવાથી અને ખાણ વિરુદ્ધ બોલવા બદલ બદલાની બીકે નામ ન આપવાની શરતે, 24 ઓગસ્ટનો એક પત્ર બતાવ્યો જે રાજ્યના પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને સંબોધિત હતો - જે પર્યાવરણીય નિયમન અને જાહેર સુનાવણી માટે જવાબદાર સંસ્થા છે. ‘મચ્છકટા કોલ બ્લોકના ગામવાસીઓ’દ્વારા સહી કરાયેલા 2 પાનાના પત્રમાં ખાણ માટે બહાર પાડવામાં આવેલા પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન (ઈઆઈએ) અહેવાલમાં અનેક તથ્યાત્મક સમસ્યાઓ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી. શિક્ષકને આશ્ચર્ય થયું કે બોર્ડના અધિકારીઓ દૂરના, ઉદ્યોગ દ્વારા નિયુક્ત સલાહકારોના ખામીયુક્ત અહેવાલોને નિયમિતપણે શા માટે સ્વીકારી લે છે, પરંતુ ગામલોકો દ્વારા જે જમીનો પર તેઓ રહે છે તે વિશે આપવામાં આવેલા વિપરીત પુરાવા પર ક્યારેય ધ્યાન આપતા નથી.

રહેવાસીઓને સૌથી વધુ એ વાત ખટકતી હતી કે ઈઆઈએમાં એ હકીકતનો ઉલ્લેખ પણ નહોતો, મૂલ્યાંકનની તો વાત જ છોડી દો, કે સૂચિત ખાણ માટે હસ્તગત કરવાની 7,500 એકર કૃષિ અને વન જમીન હાલમાં આ વિસ્તારના 10,000 જેટલા રહેવાસીઓને ખોરાક, કામ અને આવકનો આખા વર્ષનો પ્રવાહ પૂરો પાડે છે, જેને કોલસાની ખાણ ખતમ કરી નાખશે. આ અઠવાડિયે, મેં આ વિસ્તારમાં ડાંગરનાં લહેરાતાં ખેતરો, અને તલ, કઠોળ અને મશરૂમની લણણી જોઈ. માર્ચની મુલાકાતમાં, ગામલોકોએ મને ફેલાયેલા ફળોના બગીચાઓ અને શાકભાજીના ખેતરો બતાવ્યાં હતાં.

ઈઆઈએ અહેવાલની આ ચૂક સ્થાનિકો માટે વધુ એક પુરાવો હતો, જો કોઈની જરૂર હોય તો, કે રાજ્ય અને કોર્પોરેશનોની નજરમાં, પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપતી વખતે ગ્રામીણ નાગરિકો દ્વારા ભોગવવામાં આવતા ખર્ચને ગણતરીમાં લેવાની જરૂર નથી.

નવી નરેન્દ્ર મોદી સરકારે ભારતના ખનીજ સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાં સરકારી સંસ્થાઓ, કોર્પોરેશનો અને નાગરિકો વચ્ચેના આ ઊંડા અવિશ્વાસને ભાગ્યે જ સ્વીકાર્યો છે. આ મે મહિનામાં સત્તા સંભાળ્યા પછી, તેણે ખાણકામ અને ઔદ્યોગિકીકરણને વેગ આપવા તરફ પગલાં લીધા છે, અને નિર્ણય લેવામાંથી ગ્રામીણ ભારતીયોના અવાજને બંધ કરવા માટે કાયદાઓમાં ફેરફાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય (એમઓઈએફ) એ કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ, જેમ કે વિસ્તરણ માગી રહેલી કોલસાની ખાણો, માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે જાહેર સુનાવણીની જરૂરિયાતને દૂર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે – એક એવું પગલું જે યુપીએ દ્વારા તેના શાસનના અંતિમ સમયમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમ કે તાજેતરના એમ્નેસ્ટી એલર્ટ સૂચવે છે, જમીન પર, સમુદાયો આ ફેરફારોને તેમની સામે નવા રાજ્યના અત્યાચારો અને હિંસાના સ્વરૂપમાં અનુભવશે. એમઓઈએફ અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ માટેની મંજૂરીઓ પણ રાજ્ય સરકારોને સોંપી રહ્યું છે, ભલે તેમની નિયમનકારી ક્ષમતા અને ઇરાદો શંકાસ્પદ હોય.

તાજેતરના અઠવાડિયાઓમાં મેં જે બે વરિષ્ઠ અમલદારો સાથે વાત કરી તે મુજબ, વડાપ્રધાન કાર્યાલય અને એમઓઈએફ તરફથી આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલય પર ખાણકામ અને રેખીય પ્રોજેક્ટ્સ માટે જંગલો કાપવા અંગેના નિર્ણય લેવામાં ગ્રામસભાઓ અથવા ગ્રામ પરિષદોને સામેલ કરવાની જરૂરિયાતને દૂર કરવા માટે પણ વધતું દબાણ છે – જે હાલમાં વન અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ ફરજિયાત છે.

એ જ રીતે, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી નિતિન ગડકરીએ પદ સંભાળ્યા પછી જે પ્રથમ કામો કર્યા તેમાંનું એક નવા જમીન સંપાદન અધિનિયમમાં ફેરફાર કરવાનું કામ શરૂ કરવાનું હતું. નવો કાયદો જાન્યુઆરી 2014માં અમલમાં આવ્યો હતો - જે તેના સંસ્થાનવાદી યુગના પૂર્વગામીનું વિલંબિત સ્થાનાંતર હતું, જે 1894થી અમલમાં હતો, અને તેણે ગ્રામીણ સમુદાયોના બળજબરીથી વિસ્થાપન અને તેની સાથે માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનને સક્ષમ બનાવ્યું હતું. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા તૈયાર કરાયેલી નોંધ નવા કાયદામાં ગ્રામસભાની સંમતિ અને સામાજિક અસર મૂલ્યાંકનની જોગવાઈઓને નબળી પાડવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે.

જમીન સંપાદન કાયદાની રચના સાથે સંકળાયેલા એક અમલદારે સૂચિત નબળાઈઓ કેવી રીતે કામ કરશે તે અંગે શંકા વ્યક્ત કરી, અને ગયા મહિને મને કહ્યું, “જો આ ફેરફારો કરવામાં આવે તો પણ, જમીન પર તેને બળજબરીથી કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવશે?”

જેમ કે મચ્છકટાના વિરોધ પ્રદર્શનો સૂચવે છે, સંસાધન સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાં વસતા ગ્રામીણ ભારતીયોને ચૂપ કરાવવા કે દબાવવા વધુને વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યા છે.

વડાપ્રધાન મોદીના વિકાસના ભવ્ય વિઝનમાં, તેમની સાથે વધુ લોકશાહી અને ગૌરવ સાથે, ઓછું નહીં, જોડાવું પડશે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા