देवतांचं संमेलन

अनेक प्रकारे ही एक दैवी सभा आहे.

बस्तर प्रदेशातील अनेक देवता नारायणपूरच्या मावली उत्सवात वर्षातून एकदा एकत्र येतात (याच नावाने जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.) दरवर्षी हा मडई (देवतांचा मेळावा) कापणीनंतर आयोजित केला जातो. ही परंपरा ७०० वर्षांहून जुनी असल्याचं म्हटलं जातं.

छत्तीसगडचा बस्तर प्रदेश आणि आसपासच्या भागातली, अबूझमाड (याला अबूझमार्ह, अबूझमद असेही म्हणतात) पासून ते कांकेरसारख्या दुर्गम भागातली आदिवासी कुटुंबं आणि समुदाय आपापल्या देवी-देवतांना घेऊन येतात. त्यांचा हा चैतन्यदायी प्रवास आणि आगमन संगीत आणि नृत्याच्या सोबतीनं पूर्ण होतं.

लोक या मडाईत त्यांच्या कौटुंबिक देव-देवतांना घेऊन येतात. इथले आदिवासी त्यांच्या पूर्वजांनाही त्यांची देवता मानतात. मावली उत्सवात एका कुटुंबातील देवतांची दुसऱ्या कुटुंबातील देवतांशी भेट होते. आदिवासी देवता माणसांसारख्या वागतात आणि त्यांचे नातेवाईकही असतात. त्या देवता एकमेकांना भेटतात, गळाभेटी घेतात आणि मिळून-मिसळून उत्सव साजरा करतात.

नारायणपूरचे रहिवासी असलेले म्हातारबाबा विश्वनाथ देवांगन सांगतात, की “हा एक आठवडाभर चालणारा उत्सव आहे.” विश्वनाथ देवांगन आदिवासी नाहीत, पण त्यांच्यासारखे अनेक जण हा उत्सव पाहायला येतात.

उत्सवाची सुरुवात मावली मातेच्या जत्रेनं होते आणि मग आसपासच्या इतर देवतांचं आगमन होतं. हे देखील वाचा: गांगरेलमध्ये विस्थापित देवीचं नृत्य

मी फेब्रुवारीच्या एका उबदार सकाळी इथं पोहोचलो होतो. नारायणपूरमधलं मोठं सार्वजनिक मैदान बाजाराजवळ आहे आणि ते झपाट्याने भरत होतं. हजारो माणसं बसेस, टॅक्सींनी येत होती आणि बरीच माणसं कालपासून आपापल्या गावांमधून पायी आली होती. अनेकांच्या पायांत चपलाही नव्हत्या.

गागरू लाल त्यांच्या ऐंशीच्या दशकात आहेत आणि नारायणपूर जिल्ह्यातल्या लालसुनार गावातून आले आहेत. ते मोटार गाडीने आले आहेत. ते मुरिया गोंड जमातीचे आहेत. त्यांचे काही दात दाखवत ते हसून म्हणतात, “मी म्हातारा झालो आहे म्हणून देवांना घेऊन चालत जाऊ शकत नाही. आमची तरुण मुलं आमच्या कुटुंबातल्या देवता घेऊन आली आहेत. माझी पत्नी खूप थकली आहे, म्हणून ती घरीच आहे.”

दुपारपर्यंत बरीचशी कुटुंबं आणि त्यांच्या देवता पोहोचल्या आहेत आणि माणसं एकमेकांना भेटण्यात व्यस्त आहेत. काही जण देवतांना फुलं वाहत आहेत. असं म्हणतात की फुलं देवाला प्रिय आहेत!

नंतर, नारायणपूरच्या रस्त्यांवर रंगी-बेरंगी दृश्ये दिसायला लागतात. कारण शहराच्या मुख्य रस्त्यावरून देवतांची मिरवणूक निघालेली असते. या मार्गावर रांगेत उभं राहून लोकं फुलं वाहतात, प्रार्थना करतात. यानंतर जत्रेचा केंद्रबिंदू असलेल्या आठवडे बाजाराच्या दिशेनं मिरवणूक पुढे जाते.

एक वयस्कर हलबा आदिवासी गुमती पुजारी त्यांच्या कुटुंबासोबत मैदानात विश्रांती घेत आहेत. त्या सांगतात, “पूर्वी आम्ही बैलगाड्यांमधून जत्रेला जायचो. जत्रा कायमच सुंदर असते, तेव्हाही होती आणि आताही आहे.”

देवस्थळी (या उत्सवादरम्यान देवता एकत्र विश्रांती घेतात त्या ठिकाणी) सावली देणारी जुनी झाडं आहेत. पालं उभारली आहेत आणि लोकं स्वयंपाक करण्यात हातभार लावत आहेत. नगाडा, ढोल आणि माहुरी (तालवाद्ये) तसेच फूक/सुशीर वाद्यं यांचं गोंड संगीत वातावरणात भरून राहतंय. लाल मुंग्यांची चटणी आणि स्थानिक फुलांपासून बनवलेले जिन्नस यासारखे गोंड खाद्यपदार्थ, तसेच आदिवासी दागिने आणि देवतांनी परिधान केलेली वस्त्रे विक्रीसाठी ठेवली आहेत.

हा उत्सव गोंडवाना समाजाकडून आयोजित केला जातो. ते गावकऱ्यांना त्यांच्या देवतांसह जत्रेत एक दिवस आधी येण्याचं निमंत्रण देतात. जेवणाची आणि विश्रांतीची सर्व व्यवस्था गोंड समाजाकडून – त्यांच्या सांस्कृतिक गटाकडून केली जाते.

बस्तर प्रदेश हा मोठ्या प्रमाणात आदिवासीबहुल भाग आहे – इथले ७६ टक्के लोक गोंड आहेत, ज्यात अबूझ माडिया गोंड, भतरा, मुरिया गोंड, हल्बा, धुरवासारख्या अनेक अनुसूचित जमातींचा समावेश आहे. बस्तर प्रदेश हा समृद्ध आणि जिवंत आदिवासी संस्कृती, मडाई-जत्रा (देवता संमेलन) आणि आठवड्याचे हाट (बाजार) यासाठी ओळखला जातो, ज्याचं इथल्या लोकांच्या जीवनाशी आणि उपजीविकेशी, आजूबाजूच्या जंगलांशी, शेतीशी घट्ट नातं आहे.

जत्रेपासून जवळच अबूझमाड आहे, जे गेल्या अनेक वर्षांपासून राज्य सैन्य दल आणि माओवाद्यांमधील संघर्षाचं सर्वात मोठं ठिकाण बनलं आहे.

“पूर्वीचा काळ काहीतरी वेगळा होता आणि आता काहीतरी वेगळा आहे."

गुमती पुजारी पुढे म्हणतात, "आता लिखापढी (शिकलेल्या लोकांचे राज्य) राज्य आहे." पूर्वी आदिवासी राजवटीचा काळ होता. बिगर आदिवासी लोक कसे सुशिक्षित आणि हुशार झाले आहेत हा मुद्दा ते मांडत आहेत. "आम्ही सुशिक्षित नाही," असं ते हसत पुढे म्हणतात.

मी त्यांना विचारलं की त्यांना आणि त्यांच्या पत्नीला राज्य सरकारची वृद्धापकाळाची पेन्शन मिळते का, आणि मिळत असेल तर किती?

यावर ते मला सांगतात, “हो, मला आणि माझ्या पत्नीला प्रत्येकी ३५० रुपये पेन्शन मिळते.”

पण आता पेन्शन ५०० रुपये झाली आहे!

उत्तर देताना ते म्हणाले, “मी वर्षातून एकदाच पैसे काढायचो, आता मी अजून पैसे काढलेले नाहीत, म्हणून काही माहिती नाही.”

आतापर्यंत, मिरवणूक नारायणपूरच्या आठवडे बाजारात पोहोचली आहे. मिरवणूक बाजारपेठेला प्रदक्षिणा घालेपर्यंत काही तास लागतात.

वेदबती पटेल या एक वयस्कर बाई त्यांच्या मुलीसोबत जत्रा पाहण्यासाठी आल्या होत्या. त्या सांगतात की “तिथं मुरिया नृत्य सुरु होतं आणि मुंजरा मांझी ढोल-ताशांच्या गडम-गडम तालावर नाचत होते." त्या पुढे म्हणतात की, “पूर्वी जत्रा खूप छान असायची! आम्ही तरुण होतो आणि रात्रभर नाचत रहायचो.”

नारायणपूरमध्ये रात्रभर चाललेल्या नृत्य आणि संगीतानंतर बहुतेक लोकं झोपी गेली आहेत. पण अबूझमाडमधून आलेली काही युवा मंडळी अजूनही ढोल वाजवण्यात आणि नाचण्यात मग्न आहेत.

अनुवाद : प्राजक्ता धुमाळ