દેવોનો મેળો

આ એક દિવ્ય સભા છે. એક નહીં, પણ અનેક રીતે.

બસ્તર વિસ્તારના અસંખ્ય દેવી-દેવતાઓ વર્ષમાં એક વાર નારાયણપુર જિલ્લાના મુખ્ય મથક નારાયણપુરમાં આવેલા માવલી મેળામાં મળે છે. આ વાર્ષિક ‘મડાઈ' (દેવતાઓનો મેળો) પાકની લણણી પછી યોજાય છે, અને કહેવાય છે કે આ પરંપરા 700 વર્ષથી પણ વધુ જૂની છે.

છત્તીસગઢના બસ્તર વિસ્તાર અને તેની આસપાસથી દેવી-દેવતાઓને અહીં અલગ-અલગ આદિવાસી પરિવારો અને સમુદાયો દ્વારા લાવવામાં આવે છે − દુર્ગમ અબુઝમાડથી (જેને અબુઝમળ કે અબુજમાડ પણ કહેવાય છે) માંડીને દૂર-દૂરના કાંકેર સુધીના વિસ્તારોમાંથી પણ. તેમની હર્ષોલ્લાસભરી યાત્રા અને આનંદમય આગમન સંગીત અને નૃત્યના તાલે થાય છે.

લોકો આ મડાઈમાં પોતાના કુળદેવતાઓને લઈને આવે છે. અહીંના આદિવાસી લોકો પોતાના પૂર્વજોને પણ દેવતા માને છે, અને માવલી મેળામાં, એક પરિવારના દેવતા બીજા પરિવારના દેવતાઓ સાથે મુલાકાત કરે છે. આદિવાસી દેવતાઓ પણ માણસોની જેમ જ વર્તે છે, અને તેમને પણ સગાંવહાલાં હોય છે, જે એકબીજાને મળે છે, ઉમળકાભેર ભેટે છે અને સાથે મળીને ઉત્સવ મનાવે છે.

નારાયણપુરના રહેવાસી અને બિન-આદિવાસી એવા વડીલ વિશ્વનાથ દેવાંગન કહે છે, “આ મેળો આખું અઠવાડિયું ચાલે છે.” ઘણા બિન-આદિવાસી લોકો પણ આ પ્રસંગના સાક્ષી બનવા અહીં આવ્યા છે.

આની શરૂઆત માવલી માતાના મેળાથી થાય છે અને ત્યારબાદ આસપાસનાં અન્ય દેવી-દેવતાઓનું આગમન થાય છે. આ પણ વાંચો: ગંગરેલમાં: વિસ્થાપિત દેવીનું નૃત્ય

હું અહીં ફેબ્રુઆરીની એક હુંફાળી સવારે પહોંચ્યો છું. નારાયણપુરમાં બજાર પાસે આવેલું વિશાળ જાહેર મેદાન ઝડપથી ભરાઈ રહ્યું છે. હજારો લોકો બસ, ટેક્સી દ્વારા આવી રહ્યા છે અને ઘણા તો ગઈકાલથી પોતાના ગામડેથી પગપાળા ચાલીને અહીં પહોંચ્યા છે. ઘણાંના પગમાં તો પગરખાં પણ નથી.

ગાગરૂ લાલની ઉંમર એંસી વર્ષની છે અને તેઓ નારાયણપુર જિલ્લાના લાલસુનાર ગામના છે. તેઓ અહીં મોટરગાડીમાં આવ્યા છે. મુરિયા ગોંડ સમુદાયના ગાગરૂ લાલ કહે છે, “હવે હું ઘરડો થયો છું, એટલે દેવતાઓને ઊંચકીને ચાલી શકું તેમ નથી. અમારા જુવાનિયાઓ જ અમારા કુળદેવતાઓને લઈને આવ્યા છે.” તેઓ પોતાના બચેલા થોડા દાંત દેખાડીને હસતાં-હસતાં સમજાવે છે, “મારી પત્ની પણ વૃદ્ધ હોવાથી ચાલી શકે તેમ નથી, તેથી તે ઘરે જ છે.”

બપોર સુધીમાં મોટાભાગના પરિવારો અને તેમના દેવતાઓ પહોંચી ગયા છે અને લોકો એકબીજાને મળવામાં વ્યસ્ત છે. કેટલાક લોકો ફૂલોથી દેવતાઓનું અભિવાદન પણ કરી રહ્યા છે. કહેવાય છે કે દેવતાઓને ફૂલો બહુ ગમે છે!

પછીથી, જ્યારે દેવતાઓની શોભાયાત્રા શહેરના મુખ્ય માર્ગ પરથી નીકળશે, ત્યારે નારાયણપુરની શેરીઓ રંગોના અદભૂત નજારામાં ફેરવાઈ જશે. લોકો રસ્તાની બંને બાજુએ હારબંધ ગોઠવાઈ જશે અને જ્યારે સરઘસ ઉજવણીના કેન્દ્રબિંદુ એવા સાપ્તાહિક બજાર તરફ આગળ વધશે ત્યારે પ્રાર્થના અને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરશે.

મેદાનમાં પોતાના પરિવાર સાથે આરામ કરી રહેલા હલ્બા આદિવાસી વડીલ, ગુમતી પુજારી, મને કહે છે, “પહેલાં તો અમે બળદગાડામાં બેસીને મેળામાં આવતા હતા. મેળો તો હંમેશાં અદ્ભુત જ રહ્યો છે, પહેલાં પણ અને અત્યારે પણ.”

દેવસ્થળ (જ્યાં ઉત્સવ દરમિયાન દેવતાઓ સાથે વિરામ કરે છે) પર જૂનાં વૃક્ષો શીતળ છાંયડો આપી રહ્યાં છે. તંબુઓ તાણવામાં આવ્યા છે અને લોકો રસોઈ બનાવવામાં લાગી ગયા છે. નાગડા, ઢોલ અને મહુરી (તાલ વાદ્યો) તેમજ અન્ય વાયુ વાદ્યોના ગોંડ સંગીતથી વાતાવરણ ગુંજી રહ્યું છે. લાલ કીડીની ચટણી જેવી ગોંડ સમુદાયની ખાસ વાનગીઓ અને સ્થાનિક ફૂલોમાંથી બનેલી વાનગીઓ વેચાઈ રહી છે. સાથે સાથે, આદિવાસી ઘરેણાં અને દેવતાઓને પહેરાવવામાં આવતા શણગાર પણ વેચાય છે.

આ કાર્યક્રમનું આયોજન ગોંડવાના સમાજ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેઓ ગામલોકોને તેમના દેવતાઓ સાથે આમંત્રણ પાઠવે છે અને તેમને એક દિવસ પહેલાં આવવા વિનંતી કરે છે. ભોજન અને આરામની તમામ વ્યવસ્થા આ સમાજ - ગોંડ લોકોના એક સાંસ્કૃતિક સંગઠન દ્વારા કરવામાં આવે છે.

બસ્તર વિસ્તાર મોટે ભાગે આદિવાસી વિસ્તાર છે - અહીંના 76 ટકા લોકો ગોંડ છે, જેમાં અભુજ મારિયા ગોંડ, ભત્રા, મુરિયા ગોંડ, હલ્બા, ધુરવા અને અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ અન્ય સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે. બસ્તર તેની સમૃદ્ધ અને જીવંત આદિવાસી સંસ્કૃતિ, મડાઈ-મેળા (દેવતાઓના મેળા) અને સાપ્તાહિક હાટ (બજારો) માટે જાણીતું છે, જે લોકોના જીવન અને આજીવિકા, આસપાસનાં જંગલો અને ખેતી સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે.

મેળાની નજીકમાં જ અબુઝમાડ છે, જે વર્ષોથી રાજ્યના સુરક્ષાદળો અને માઓવાદીઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે.

“તે પહેલાં અલગ હતું અને હવે અલગ છે.”

ગુમતી પુજારી આગળ સમજાવે છે કે “હવે ‘લીખાપઢી રાજ' [ભણેલા લોકોનું રાજ] છે,” જ્યારે પહેલાં આદિવાસીઓનું રાજ હતું. તેઓ એ વાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે કે કેવી રીતે બિન-આદિવાસી લોકો ભણી-ગણીને હોશિયાર થઈ ગયા છે. તેઓ હસીને ઉમેરે છે, “અમે ભણેલા નથી.”

હું તેમને પૂછું છું કે શું તેમને અને તેમની પત્નીને રાજ્યનું વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન મળે છે, અને જો હા, તો કેટલું?

તેઓ મને કહે છે, “હા, મને અને મારી પત્નીને બન્નેને 350 [રૂપિયા] પેન્શન મળે છે.”

પણ હવે પેન્શન 500 રૂપિયા થઈ ગયું છે!

તેમનો જવાબ હતો, “હું વર્ષમાં એક જ વાર પૈસા ઉપાડતો હતો, મેં હજી સુધી ઉપાડ્યા નથી, એટલે મને કંઈ ખબર નથી.”

આ સમય સુધીમાં, શોભાયાત્રા તેના નિર્ધારિત સ્થળ — નારાયણપુરના સાપ્તાહિક બજાર — પર પહોંચી ગયું છે. શોભાયાત્રાને બજારની પ્રદક્ષિણા પૂરી કરતાં થોડા કલાકો લાગે છે.

પોતાની દીકરી સાથે મેળો જોવા આવેલા એક વડીલ મહિલા વેદબતી પટેલ યાદ કરતાં કહે છે, “ત્યાં મુરિયા નૃત્ય થતું અને મુંઝરા માંઝી ઢોલના ગડમ ગડમ અવાજ પર નાચતા હતા. પહેલાં તો મેળો બહુ સરસ રહેતો! અમે જુવાન હતા અને આખી રાત નાચવાની મજા માણતા હતા.”

નારાયણપુરમાં, આખી રાત નૃત્ય અને સંગીતની મજા માણ્યા પછી, મોટા ભાગના લોકો સૂઈ ગયા છે. પરંતુ અબુઝમાડના કેટલાક યુવાનો હજી પણ ઢોલ વગાડવામાં અને નાચવામાં મશગૂલ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ