ગ્રામજનોની આજીવિકાને ઓહિયાં કરી જતો ફૂડ પાર્ક

33 વર્ષીય અરેતી વાસુ સામે 23 ગુનાહિત કેસ નોંધાયેલા છે. તેમનાં 55 વર્ષીય માતા એ. સત્યવતીના માથે પણ આવા આઠ કેસ છે. વાસુને આંધ્રપ્રદેશના તેમના ગામ તુંડુર્રુમાં પ્રલોભનો આપવામાં આવ્યા, ધમકીઓ આપવામાં આવી અને ત્રણ વખત જેલમાં પણ ધકેલી દેવામાં આવ્યા. સપ્ટેમ્બર 2016થી અત્યાર સુધીમાં તેઓ કુલ 67 દિવસ જેલમાં વિતાવી ચુક્યા છે. જ્યારે તેમનાં માતા 45 દિવસ જેલમાં રહી ચુક્યાં છે.

તેઓ જણાવે છે, “મારી એક જ ભૂલ હતી કે મેં RTI અરજી દાખલ કરી.”

આ કાર્યવાહીનું પરિણામ ખૂબ જ ખરાબ આવ્યું. પોલીસના દરોડા, ધાકધમકીઓ, લોકોને તેમના ઘરમાંથી બહાર કાઢીને તેમની અટકાયત કરવી જેવી ઘટનાઓ હવે તુંડુર્રુમાં સામાન્ય બની ગઈ છે. બે પડોશી ગામો, ભીમાવરમ મંડળના જોન્નાલગારુવુ અને નરસાપુર મંડળના કે. બેથાપુડી જેવા નજીકના ગામોમાં પણ આવી જ સ્થિતિ છે. આ ત્રણેય ગામો પશ્ચિમ ગોદાવરી જિલ્લામાં આવેલા છે.

આ ગામોમાં રહેતા લોકો જેઓ મુખ્યત્વે નાના ખેડૂતો, માછીમારો અને મજૂરો છે, તેઓ ગોદાવરી મેગા એક્વા ફૂડ પાર્ક લિમિટેડ (GMAFP)ના નિર્માણ સામે વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમને લાગે છે કે આ પ્રોજેક્ટ તેમના વિસ્તારની હવા અને પાણીને પ્રદૂષિત કરશે અને તેમની આજીવિકાને પણ બરબાદ કરી દેશે. આ ફૂડ પાર્કનો ઉદ્દેશ માછલી, ઝીંગા અને કરચલાઓ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમને યુરોપિયન સંઘ અને અમેરિકાના બજારોમાં નિકાસ કરવાનો છે. અહીં ઊભરેલી ‘GMAFP વિરોધ આંદોલન સમિતિ’ દાવો કરે છે કે આ પ્રક્રિયામાં “ઓછામાં ઓછા 1.5 લાખ લિટર પાણીનો દૈનિક ઉપયોગ કરવામાં આવશે.” તેમનું કહેવું એમ પણ છે કે આનાથી “દરરોજ લગભગ 50,000 લિટર પાણી પ્રદૂષિત થશે.” આ પ્રદૂષિત પાણી ગોન્ટેરુ નાળામાં છોડવામાં આવશે, જે આ જિલ્લામાં થઈને દરિયાને મળે છે.

વાસ્તવમાં, 30 ઓક્ટોબર, 2017ના એક સરકારી આદેશમાં જણાવાયું છે કે અહીં એક પાઇપલાઇન બનાવવામાં આવશે જે “GMAFPના એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી દરરોજ 3,00,000 લીટર શુદ્ધિકૃત પાણી ચિનાગોલ્લાપાલેમ ખાતે દરિયાકિનારામાં છોડવામાં આવશે.” પરંતુ વિરોધ સમિતિનું કહેવું છે તેમ, આવી કોઈપણ પાઇપલાઇન કે શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ દેખાતો નથી. સ્થાનિક મીડિયાએ પણ ગોન્ટેરુ નાળામાં મોટા જથ્થામાં દૂષિત પાણી જવાની નિકટવર્તી સમસ્યા અંગે અહેવાલ આપ્યા છે.

57 એકર જેટલી ખાનગી રીતે હસ્તગત કરેલી જમીન પર આ યોજનાનું કામ 2015માં શરૂ થયું હતું. તે આ વર્ષે કાર્યરત થવાની સંભાવના હતી. કંપનીના ‘વિઝન સ્ટેટમેન્ટ’ અનુસાર, “અમે અમારી પર્યાવરણીય કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટને શક્ય હોય તેટલી ઓછી રાખવા પ્રયત્નશીલ છીએ. પરંપરાગત ઊર્જા પરની અમારી નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે અમે પવન, સૌર અને જળ જેવા વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરીશું.”

ગ્રામજનો આ વિઝનને માત્ર એક ભ્રમણા ગણાવી રહ્યા છે. વાસુએ RTI અરજી (માહિતી અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ) દાખલ કરીને પ્રોજેક્ટ વિશે માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે, આ સંઘર્ષ વધુ વકર્યો. વાસુ તેમના ગામમાં ‘મી સેવા કેન્દ્ર’ (‘આપની સેવામાં’) ચલાવે છે. રાજ્ય દ્વારા જાહેર જનતાને બિલની ચૂકવણી અને સરકારી સેવાઓ માટેની અરજીઓ જેવી સુવિધાઓ પ્રદાન કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલ આ એક પહેલ છે.

જ્યારે વાસુને પહેલીવાર જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે તેમનાં માતાએ એક્વા ફૂડ પાર્ક સામે લોકોને સંગઠિત કરવાનું શરૂ કર્યું. ટૂંક સમયમાં જ, સત્યવતીનું નામ તેમના પુત્ર વિરુદ્ધ દાખલ કરવામાં આવેલી ચાર્જશીટની “અન્ય” કૉલમમાં ઊમેરી દેવામાં આવ્યું.

પોલીસનો દાવો છે કે તેઓ માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પરંતુ અહીં નોંધાયેલી RTI (ફર્સ્ટ ઇન્ફર્મેશન રિપોર્ટ)માં, જેની નકલ આ રિપોર્ટર પાસે છે, ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. સત્યવતી કહે છે, “છેલ્લા 35 વર્ષોમાં મને પોલીસ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, છતાં તેઓ મને નવ કેસમાં ખેંચી ગયા.” જેમાં હત્યાના પ્રયાસનો આરોપ પણ સામેલ છે. આવું માત્ર સત્યવતી સાથે જ બન્યું નથી. ગામના ઘણા લોકોને અઠવાડિયામાં બે વાર કોર્ટ અને પોલીસ સ્ટેશન જવાની ફરજ પડી છે.

આ પ્રદેશના માછીમાર સમુદાયના નેતા, બર્રે નાગરાજુ કહે છે કે આ પ્રોજેક્ટને કારણે ખેતી તો બરબાદ થશે જ, પરંતુ ગોન્ટેરુ નાળામાં ભળતા પ્રદૂષિત પાણીને કારણે માછીમારી પર નિર્ભર આજુબાજુના 18 ગામો પણ બરબાદ થઈ જશે. તેઓ કહે છે, “આ ફેક્ટરી અમારામાંથી 40,000 લોકોને ખરાબ રીતે અસર કરશે.”

ભૂગર્ભજળનું અનિયંત્રિત પંપીંગ અને વિવિધ પ્રોજેક્ટમાં કરવામાં આવેલા પાણીના ડાયવર્ઝનના કારણે અહીં પહેલાંથી જ કટોકટીની પરિસ્થિતિ છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં, ગોદાવરી ડેલ્ટામાં વિપુલ પ્રમાણમાં પાણી હોવા છતાં, ગ્રામજનોએ પીવાના પાણી માટે મોટા પ્લાસ્ટિકના કેન પર નિર્ભર થવું પડ્યું છે. આવા કેનના વેચાણનો વ્યવસાય હવે તેજી પકડવા લાગ્યો છે. લોકોને ભય છે કે ગોદાવરી મરાઠવાડા સિંચાઈ વિકાસ નિગમ (GMAFP) આ પરિસ્થિતિને હજીય વધુ બગાડશે.

એક્વા ફૂડ પાર્કની બાજુમાં આવેલા જોન્નાલગારુવુ ગામના ખેતમજૂર કોયા મહેશ કહે છે, “આ ફેક્ટરી ગામની ફળદ્રુપ જમીનનો નાશ કરશે અને ખેતમજૂરોની આજીવિકા છીનવાઈ જશે.” તેમના ગામના રહેવાસીઓ, જેમાંના મોટાભાગના દલિતો છે, તેઓ આ પ્રોજેક્ટ સામે લડી રહ્યા છે. તેઓ ફરિયાદ કરે છે કે આ પ્રોજેક્ટ ગોન્ટેરુ નાળાને પ્રદૂષિત કરશે, જે તેમનું એકમાત્ર મુખ્ય સ્વચ્છ પાણીનું તળાવ છે. ઉપરાંત, ફેક્ટરીમાંથી નીકળતી દુર્ગંધ ગ્રામવાસીઓનું જીવવું હરામ કરી શકે છે.

માત્ર 70 પરિવારો ધરાવતા જોન્નાલગારુવુના દલિત વિસ્તારમાં 20થી વધુ લોકો સામે બહુવિધ કેસો નોંધવામાં આવ્યા છે. મહેશ સામે હત્યાના પ્રયાસના કેસ સહિત નવ કેસ છે. તેમને 53 દિવસ અને પછી ફરીથી છ દિવસ માટે જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. તેમનાં પત્ની કીર્તના પર પણ એક્વા પાર્ક વિરુદ્ધની એક બેઠકમાં હાજરી આપ્યા બાદ કેસ નોંધવામાં આવ્યો હતો. તેઓ કહે છે, “ધાકધમકીઓ અને ડરાવવાનું તો હવે સામાન્ય બની ગયું છે.” વિજયવાડામાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ પર એક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન, તેઓ યાદ કરતાં કહે છે, “એક ગર્ભવતી મહિલાને શાકભાજીની બોરીની જેમ પોલીસ વાનમાં ફેંકી દેવામાં આવી હતી.”

અહીંયાં ઉંમરનો કોઈ ફરક પડતો નથી. ગામમાં દર વર્ષે યોજાતી કબડ્ડી મેચમાં ભાગ લેનાર બાળકોને પણ પૂર્વ મંજૂરી વગર આ મેચનું આયોજન કરવા બદલ પોલીસ સ્ટેશને લઈ જવામાં આવ્યા હતા. અગાઉના વર્ષોમાં, આ મેચ કોઈપણ સમસ્યા વિના ચાલતી હતી, પરંતુ ગ્રામજનો દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લીધા પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.

GMAFPએ અહીં બનેલી ઘટનાઓ અંગે તેમનું વલણ જાણવા માટે આ પત્રકાર દ્વારા મોકલવામાં આવેલા ઈમેલનો કોઈ જવાબ આપ્યો નથી. જોકે, ઉદ્યાનના કાર્યકારી નિયામક, આનંદ વર્માએ જાહેરમાં જણાવ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ અંગે શંકાઓ રાખવાનું કોઈ વાસ્તવિક કારણ નથી અને ત્યાં શૂન્ય પ્રદૂષણનું નિષ્કર્ષણ થશે. પાણી અને તમામ પ્રવાહી કચરાને શુદ્ધ કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે (ધ હિન્દુ બિઝનેસલાઇન, 17 ઓક્ટોબર, 2016).

મુખ્યમંત્રી ચંદ્રબાબુ નાયડુએ આ પ્રોજેક્ટનું સમર્થન કર્યું છે. 25 ફેબ્રુઆરી, 2016ના રોજ એલ્લુરમાં યોજાયેલી એક જાહેર સભામાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “કેટલાક લોકો આ એક્વા ફૂડ પાર્કને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ ફેક્ટરીથી કોઈ નુકસાન થવાનું નથી.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, “તેમાંથી નિકાલ થતા પ્રદૂષકો અને અવશેષોને ફિલ્ટર કરીને પાઇપલાઇન દ્વારા સમુદ્રમાં વાળવામાં આવશે. આ ફેક્ટરી એ જ સ્થળે બનાવવામાં આવશે.”

આંધ્રપ્રદેશમાં કોંગ્રેસ પક્ષના શાસનકાળ દરમિયાન આ એક્વા પાર્કને પ્રથમ મંજૂરી મળી હતી. પરંતુ 2014માં સત્તા પર આવ્યા બાદ તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP) એ આ પ્રોજેક્ટને આક્રમક રીતે આગળ ધપાવ્યો છે. છેલ્લા બે વર્ષોમાં 300થી વધુ ગ્રામજનો સામે કેસ નોંધાયા છે. TDPના પ્રવક્તા, વાય. વી. બી. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, આ મેગા એક્વા ફૂડ પાર્કને “પ્રદૂષણ મુક્ત” ગણાવી રહ્યા છે.

પરંતુ સ્થાનિક રહેવાસીઓ એક અલગ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરી રહ્યા છે. અને તેમનો અસંતોષ વધી રહ્યો છે. નજીકના કે. બેથાપુડી ગામના ખેડૂત સમુદ્રાલા વેંકટેશ્વર રાવ કહે છે, “ફેક્ટરી અહીં આવી તે પહેલાં, હું ક્યારેય પોલીસ સ્ટેશન ગયો નહોતો.” રાવ સામે હવે 17 કેસ નોંધાયેલા છે, જેમાં હત્યાનો પ્રયાસ અને ગુનાહિત કાવતરાના આરોપોનો સમાવેશ થાય છે. તેની શરૂઆત રસ્તા પર વિરોધ પ્રદર્શનમાં બેસવાથી થઈ હતી. “પાછળથી તે રાત્રે મને પોલીસે પકડી લીધો અને 53 દિવસ માટે જેલમાં ધકેલી દીધો.”

એ જ ગામના બીજા નિવાસી, સમુદ્રા સત્યવતી કહે છે, “પહેલાં, અહીંની મોટાભાગની સ્ત્રીઓ પોતાનાં ઘરની બહાર ત્યારે જ નીકળતી હતી, જ્યારે તેમને ભોંયતળિયા પર મુગ્ગુ (સુશોભિત સફેદ અથવા રંગીન ભાત) બનાવવી હોય. પરંતુ આજે અમે રસ્તા પર ઉતરી રહ્યાં છીએ અને જેલમાં જઈ રહ્યાં છીએ. એક ફેક્ટરી માટે હજારો લોકોનું નુકસાન શા માટે?” અહીંના અન્ય લોકો, ચાર વર્ષના શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પછી પૂછે છે: “શું તે યોગ્ય છે કે ફેક્ટરી માટે મશીનરી બીજા દિવસે આવી રહી છે તે કારણે અમને રાત્રે ઘસડીને મારવામાં આવે અને અટકાયત કરવામાં આવે? અમે અમારા જીવ ગુમાવીશું તો પણ આ પ્લાન્ટ શરૂ થવા દઈશું નહીં.”

અને કે. બેથાપુડીમાં, જે. સત્યનારાયણને આશ્ચર્ય થાય છે કે સરકાર એક ખાનગી ફેક્ટરીને આટલો ટેકો કેમ આપી રહી છે જેનો લોકો ઉગ્ર વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેઓ નિર્દેશ કરે છે કે, “આજે પણ, પોલીસ રક્ષણ વિના ફેક્ટરીમાં એક પણ ઈંટ મૂકી શકાતી નથી.”

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા