વાઘ, માનવી અને વિકાસ: એક જીવલેણ સંઘર્ષનાં ત્રણ પરિમાણ

મનોજ ચૌધરીની દુનિયાને વિખેરાઈ જતાં ક્ષણ વાર પણ ન લાગી.

ચંદ્રપુરના એક ગામડામાં આવેલા પોતાના ઘરે વાત કરતાં, 35 વર્ષીય મનોજ કહે છે, “મારાં મા અને પત્ની જ મારી દુનિયા હતાં, અને હવે મારી પાસે ફક્ત મારાં બે બાળકો જ બચ્યાં છે.”

“હું અને મારાં બાળકો સૂતાં હતાં ત્યારે જ મારાં મા અને પત્ની જંગલ જવા નીકળી ગયાં હતાં.” કલાકો પછી, 10 મે, 2025ના રોજ, 60 વર્ષીય કાંતા બુધાજી ચૌધરી અને 30 વર્ષીય શુભાંગી, તેમના ગામથી બે કિલોમીટર દૂર ઝાડીવાળા જંગલમાં વાઘના હુમલામાં માર્યાં ગયાં. તેમનાં આશરે 50 વર્ષના પાડોશી, સારિકા શાલિક શેંડે, આ દુર્ઘટનાનો ભોગ બનેલાઓમાં ત્રીજા હતાં.

આ ત્રણેય મહિલાઓ, અન્ય લોકો સાથે, જંગલમાં તેંદુનાં પાન વીણવા ગઈ હતી.

મહારાષ્ટ્રના ચંદ્રપુર જિલ્લામાં આવેલું, હજારથી વધુ વસ્તી ધરાવતું મેંઢા (માલ) ગામ શોકમાં ડૂબી ગયું. ગામના મોટાભાગના લોકો નાના ખેડૂતો અથવા મનોજ જેવા ભૂમિહીન મજૂરો છે, જેઓ રાજ્ય અને દેશના અન્ય શહેરોમાં મોસમ પ્રમાણે સ્થળાંતર કરે છે. દર વર્ષે માર્ચ, એપ્રિલ અને મે મહિનામાં, તેઓ પોતાની આવકમાં થોડો વધારો કરવા માટે જંગલમાંથી તેંદુનાં પાન અને મહુડાનાં ફૂલ એકઠાં કરે છે.

સિંદેવાહી તાલુકામાં આવેલું આ ગામ સરકારી રેકોર્ડમાં મેંઢામાલ ગુજરી તરીકે નોંધાયેલું છે, પરંતુ ગામની બહાર એક બોર્ડ પર તેનું નામ ‘મેંઢા (માલ)’ લખેલું છે. આ ગામ તાડોબા અંધારી ટાઇગર રિઝર્વ (TATR)ની નજીક આવેલું છે, જેનો મુખ્ય અથવા અતિસુરક્ષિત વિસ્તાર 625 ચોરસ કિલોમીટર અને તેની આસપાસનો માનવ વસ્તી ધરાવતો બફર વિસ્તાર લગભગ 1,102 ચોરસ કિલોમીટર છે.

વન વિભાગના તાજેતરના આંકડા મુજબ, ચંદ્રપુર જિલ્લામાં 223 વાઘ છે, જેમાંથી લગભગ 120-125 TATRની અંદર રહે છે. ગામલોકોના કહેવા મુજબ, મેંઢા (માલ)માં કોઈ જંગલી બિલાડી (વાઘ) દ્વારા માર્યું ગયું હોય તેવી આ પહેલી ઘટના હતી.

ગામલોકો પોલીસ અને વન અધિકારીઓને ટાંકીને કહે છે કે ત્રણ બચ્ચાંવાળી એક વાઘણે આ ત્રણેય મહિલાઓને ફાડી ખાધી હતી.

આ મૃત્યુથી ભારે આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો, થોડા સમય માટે વિરોધ પ્રદર્શનો થયાં અને સ્થાનિક ધારાસભ્ય તેમજ જિલ્લાના અન્ય રાજકારણીઓએ શોકગ્રસ્ત પરિવારના સભ્યો અને ગ્રામજનોને શાંત પાડવા માટે ત્યાં આવીને તેમની મુલાકાત લેવાની ફરજ પડી હતી.

જ્યારે મનોજ 10 મેની સવારને યાદ કરે છે, ત્યારે તેમનો ચહેરો ગૂંચવણ, ડર, ગુસ્સા અને અનિશ્ચિતતાના ભાવોથી ઘેરાઈ જાય છે. તેમનાં બાળકો નાનાં છે — સોહમ 10 વર્ષનો છે અને આરાધ્યા 8 વર્ષની — અને તેઓએ મા વિના મોટાં થવું પડશે. તેઓ યાદ કરે છે કે તે દિવસે સવારના 11 વાગી ગયા હતા અને તેઓ ગામ પાસેની ઈંટની ભઠ્ઠીમાં દૈનિક મજૂરી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે એક સંબંધી ચિંતિત સૂરે તેમને બોલાવવા આવ્યા. તે ત્રણેય મહિલાઓ હજુ સુધી ઘરે પાછી ફરી ન હતી. સામાન્ય રીતે તેઓ સવારે 9:30 વાગ્યા સુધીમાં ઘરે આવી જતી હતી.

જ્યારે બપોરના 12 વાગ્યા સુધી ત્રણેય મહિલાઓ પરત ન આવી, પણ બીજી બધી સ્ત્રીઓ સામાન્ય સમયે પાછી આવી ગઈ, ત્યારે મનોજ અને તેમના મિત્રોએ જંગલ વિસ્તારમાં શોધખોળ શરૂ કરી, પરંતુ તેમનો કોઈ પત્તો લાગ્યો નહીં. તરત જ, ગ્રામજનોએ વન વિભાગને જાણ કરી; અને ફોરેસ્ટ રેન્જર્સ અને ગ્રામજનો શોધખોળ માટે ટુકડીઓમાં વહેંચાઈ ગયા. આખરે, ખેતરોથી થોડે દૂર એક ઝાડીવાળા જંગલમાં બપોરે 4 વાગ્યાની આસપાસ તેમના મૃતદેહો મળી આવ્યા. મહિલાઓ એકબીજાથી 15 મીટરના અંતરે મૃત અવસ્થામાં પડી હતી, અને તેમના શરીર પર ગંભીર ઘા હતા; ગામલોકો કહે છે કે ત્રણ નાનાં બચ્ચાંવાળી વિરાટકાય વાઘણ સામે તેમની બચવાની કોઈ શક્યતા ન હતી.

બીજા દિવસે સવારે અગ્નિસંસ્કાર માટે આખું ગામ અને આસપાસના લોકો એકઠા થયા હતા.

જ્યારે જૂન 2025માં પારીએ ત્યાંની મુલાકાત લીધી, ત્યારે ગામ હજી પણ આઘાતમાં જ હતું.

જ્યારે મહિલાઓ પાંદડાં વીણવા માટે નીચે નમી હશે, ત્યારે જંગલી બિલાડી (વાઘણ)એ પાછળથી તેમના પર હુમલો કર્યો હશે. તેમના મૃતદેહો વિકૃત થઈ ગયા હતા, અને ગ્રામજનોને લાગ્યું કે વાઘ જે રીતે પોતાના શિકારને પકડે છે, તે જ રીતે તેમને ગરદનથી પકડવામાં આવ્યાં હતાં. પરંતુ વન અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ વાઘણ નરભક્ષી નહોતી. વાઘણ પીડિતોને ઝાડીઓમાં જ છોડીને જંગલમાં પાછી જતી રહી હતી. વન વિભાગ આ ઘટનાને એક ‘દુર્ઘટના’ ગણાવે છે.

તે સવારે હું પણ તેમની જગ્યાએ હોઈ શકતી હતી,” 60 વર્ષીય કાંતાબાઈ શેંડે પોતાની સખીઓ માટે શોક વ્યક્ત કરતાં કહે છે, પણ તેઓ જીવતાં છે તે માટે નસીબનો આભાર માને છે. કાંતાબાઈ સારિકા શેંડેનાં સંબંધી અને પાડોશી હતાં; શેંડે અને ચૌધરી બંને પરિવાર એકબીજાની બાજુમાં જ રહે છે. દર ઉનાળામાં, તેઓ પાંદડાં વીણવા માટે સાથે જતાં હતાં.

તેંદુ (ડાયોસ્પાયરોસ મેલાનોક્સિલોન)નાં પાંદડાંને વાળીને બીડી બનાવવામાં આવે છે, અને તે જંગલોની નજીક રહેતા ગ્રામજનો માટે એક નિશ્ચિત આવકનો સ્રોત છે. કાંતાબાઈ કહે છે કે આ દુર્ઘટનાએ અકાળે જ તેંદુનાં પાન એકઠાં કરવાની મોસમનો અંત લાવી દીધો, જેના કારણે તેમને અને અન્ય લોકોને આર્થિક નુકસાન થયું. ડર એવો હતો કે કોઈ પણ સ્ત્રીએ ફરીથી જંગલમાં પ્રવેશવાની હિંમત ન કરી. તે મેંઢા (માલ)માં 2025ની તેંદુ વીણવાની મોસમનો માત્ર ત્રીજો દિવસ હતો.

સામાન્ય રીતે લણણી માર્ચથી મે સુધી ચાલતી હોય છે, જોકે, પાન વીણવાની મોસમ ગામડે-ગામડે અલગ અલગ હોય છે અને સ્થાનિક વૃક્ષો પરથી બધી પેદાશ એકઠી કરવામાં જેટલો સમય લાગે તેટલો સમય ચાલે છે. આમ, એક મોસમ 15 દિવસથી ત્રણ મહિના સુધીની હોઈ શકે છે.

માર્ચથી મે 2025 સુધીમાં ચંદ્રપુર જિલ્લાના TATR ભૂપ્રદેશના જુદા જુદા ભાગોમાં (પ્રાદેશિક અથવા બિન-સંરક્ષિત જંગલોમાં) વાઘ અને દીપડાના હુમલામાં 24 મૃત્યુ નોંધાયાં છે. આ સૌથી સૂકા અને ગરમ મહિનાઓ હોય છે, જ્યારે ગ્રામજનો મહુડાનાં ફૂલ અને તેંદુનાં પાન એકઠાં કરવા જંગલોમાં પ્રવેશે છે. આ એ સમય પણ છે જ્યારે મોટા માંસાહારી પ્રાણીઓ ખોરાક અને પાણીની શોધમાં ભટકતા હોય છે.

પોતાનાં પત્ની અને માતાની ફ્રેમ કરેલી તસવીરો પકડીને દાઢીવાળા મનોજ કહે છે, “અમને ખબર હતી કે જંગલમાં વાઘ છે − મેં એવી ઘણી ઘટનાઓ વિશે સાંભળ્યું હતું જેમાં વાઘના હુમલામાં લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા; તેમાંથી ઘણા બધા અમારા વિસ્તારમાં પણ ફરે છે. પણ મેં ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે એ આફત અમારા પર આવી પડશે.”

મેંઢા (માલ)થી લગભગ 50 કિલોમીટર દૂર, અન્ય એક ઘટનાને યાદ કરતાં 58 વર્ષીય વિલાસ જાંભુળેએ પણ ક્યારેય વિચાર્યું ન હતું કે તેમણે આટલી જલદી તેમના મોટા ભાઈ વિનાયકના અગ્નિસંસ્કાર કરવા પડશે.

બ્રહ્મપુરી તાલુકાના ચિચખેડા ગામના પોલીસ પાટીલ વિલાસ કહે છે, “જે દિવસે તેમનું અવસાન થયું, તે જ સવારે અમે વાત કરી હતી કે આ વખતે મહુડાની મોસમ કેટલી નબળી રહી છે.” (પોલીસ પાટીલ એ જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા નિયુક્ત ગ્રામ્ય-સ્તરના કાયદા અમલીકરણ અધિકારી હોય છે). તેઓ કહે છે, “તેઓ મહુડાનાં ફૂલ એકઠાં કરવા ગયા અને ક્યારેય પાછા ન ફર્યા.”

વિલાસ એક ખેડૂત અને મહુડાના નાના વેપારી છે, જેઓ સાથી ગ્રામજનો દ્વારા એકત્ર કરાયેલ ઉત્પાદનને ભેગું કરે છે. આ ફૂલોનો ઉપયોગ ખોરાક અને દવા તરીકે તથા દારૂ બનાવવા માટે થાય છે. તેઓ કહે છે કે તેમના ભાઈ, જે 13 એપ્રિલ, 2025ના રોજ વાઘના હુમલામાં માર્યા ગયા હતા, તેઓ બે એકર જમીન પર ખેતી કરતા હતા અને ઉનાળા દરમિયાન તેમના પરિવારની આવકમાં વધારો કરવા માટે મહુડા અને તેંદુ પર આધાર રાખતા હતા.

જાંભુળે કહે છે, “ખેતીમાંથી કોઈ આવક થતી નથી.” ખેતી કેમ ફાયદાકારક નથી તે સમજાવવા માટે તેઓ ઘણાં કારણો ગણાવે છે: ઓછી ઉત્પાદકતા, ખેતીનાં સાધનોની વધતી કિંમત, નીચા ભાવો અને સહાયક આવકનો અભાવ. તેઓ કહે છે, “આ — મહુડા અને તેંદુ — એક પરિવારને બે મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 25,000-30,000 રૂપિયા પૂરા પાડે છે.”

સ્વર્ગસ્થ વિનાયક 60 વર્ષના હતા; તેમના પછી તેમનાં પત્ની બચ્છલા અને પુત્ર આશિષ બાકી રહ્યાં છે, જેમને વન વિભાગ તરફથી વળતર પેટે 10 લાખ રૂપિયા મળ્યા છે. બચ્છલા કહે છે, “તેનાથી અમારા ગયેલા માણસ પાછા નહીં આવે.”

જાંભુળે પરિવાર માના સમુદાયનો છે, જે એક અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) છે, અને ચિચખેડા ગામમાં તેમની બહુમતી છે. મોટાભાગના ગ્રામજનો નાના અને સીમાંત ખેડૂતો છે જેઓ ઉનાળામાં પોતાની આજીવિકા માટે નોન ટિમ્બર ફોરેસ્ટ પ્રોડ્યુસ - ગૌણ વનપેદાશ (NTFP) પર નિર્ભર છે.

જાંભુળેના મૃત્યુથી અન્ય ગ્રામજનોમાં ભય વ્યાપિ ગયો છે: તેઓએ પણ મહુડા અને તેંદુ માટે જંગલમાં જવાનું બંધ કરી દીધું, અને તેને વીણવાની મોસમ ત્યાં જ પૂરી થઈ ગઈ. વિલાસ કહે છે, “આ વર્ષે દરેક પરિવારને 25,000 રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે.” તેમને પણ આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું છે કારણ કે તેઓ ઉત્પાદન એકત્ર કરીને વેપારીને વેચીને કમિશન રળી શક્યા નથી.

જોકે અહીં પશુઓના શિકારની ઘટનાઓ તો સામાન્ય છે, ચિચખેડામાં ભૂતકાળમાં વાઘના હુમલામાં મૃત્યુના બે કેસ પણ નોંધાયા છે.

આ ગામથી નજીક ચિચખેડા પંચાયતમાં પાથરી નામની એક વસાહત આવેલી છે, જ્યાં લગભગ દરેક પરિવાર માર્ચ-એપ્રિલ-મેના સમયગાળામાં મહુડા અને તેંદુ એકત્ર કરે છે. આ વર્ષે, તેમાંથી કેટલાય પરિવારોએ આ કામ છોડી દીધું છે. ગયા નવેમ્બરમાં, 60 વર્ષીય દલિત ખેડૂત ચંદ્રભાન લોખંડેએ તેમના ઘરથી માત્ર બે કિલોમીટર દૂર એક ખેતરમાં વાઘના હુમલામાં પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.

તેઓ બપોરે અમારાં પશુઓને ચારો નાખવા ગયા હતા,” તેમની દીકરી માયા યાદ કરે છે, જ્યારે તેમનાં માતા શાંતાબાઈ દિવાલ પર લટકતી તેમના પતિની ફ્રેમ કરેલી તસવીરને શાંતિથી જોઈ રહ્યાં છે. માયા કહે છે, “ત્યાં તેમના પર હુમલો થયો હતો. અમારી સાથે જે થયું તે પછી આ વર્ષે અમારામાં જંગલમાં જવાની હિંમત નહોતી.” દર વર્ષે, પરિવાર મહુડા અને તેંદુ એકઠાં કરીને 25,000 રૂપિયા કમાતો હતો. તેઓ ઉમેરે છે, “આ ઘણું મોટું નુકસાન છે.”

તાડોબા જંગલોની દક્ષિણ અને પશ્ચિમ સરહદે આવેલા આ પ્રદેશમાં સમગ્ર આજીવિકા ચક્ર દબાણ હેઠળ છે,” નજીકના મેળકી ગામના (વસ્તી ગણતરી 2011માં મેંડકી તરીકે નોંધાયેલ) સામાજિક કાર્યકર સુધાકર મહાડોળે સમજાવે છે. તેઓ વન અધિકારો અને આજીવિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી સંસ્થા ‘અક્ષય સેવા સંસ્થા’ ચલાવે છે.

આજીવિકાનું ચક્ર આ પ્રમાણે છે: લોકો જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર સુધી ખેતી કરે છે; પછી તેઓ સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર અથવા માર્ચ સુધી સ્થળાંતર કરે છે; જેમની પાસે સિંચાઈની સુવિધા છે તેઓ ગામડાઓમાં પાછા ફરે છે અને ડિસેમ્બરથી મધ્ય-માર્ચ સુધી શિયાળુ પાક ઉગાડે છે; અને માર્ચના મધ્ય ભાગથી જૂનના મધ્ય ભાગ સુધી તેઓ મહુડા અને તેંદુ સહિતની વન્યપેદાશો એકત્ર કરે છે. મોટાભાગના લોકો વર્ષમાં માત્ર એક જ ડાંગરનો પાક ઉગાડે છે.

હવે, પ્રાણીઓના હુમલાને કારણે તેમના પાક પર ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે; અને લોકો આખું વર્ષ મોટાં માંસાહારી પ્રાણીઓ — વાઘ અને દીપડા — ના સતત ભયના ઓથાર હેઠળ જીવે છે. મહાડોળે કહે છે, “આ વર્ષની જેમ, માનવ મૃત્યુની વારંવારની ઘટનાઓને કારણે, ઘણા લોકો જંગલમાં ન જઈને પોતાની આવક જતી કરી રહ્યા છે.” તેના કારણે લોકોને ખેતીની મોસમની તૈયારી માટે ખાનગી લોન પર આધાર રાખવો પડે છે. “નહીંતર, ઉનાળાની આવક તેમને ખેતી માટે જરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવામાં મદદ કરતી હતી.”

મહાડોળે કહે છે કે આ ભયને લીધે આ વિસ્તારોમાં મજૂરોની ઉપલબ્ધતા પણ ખોરવાઈ છે. તેઓ પૂછે છે, “સ્ત્રીઓ કે પુરુષો જાણતા હોય કે તે જોખમી છે, તો તેઓ શું કામ ખેતમજૂરી કરશે?” તેઓ કહે છે, “ખેતરો અને જંગલો એટલા ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે કે તમને ક્યારેય ખબર નથી હોતી કે વર્ષના કોઈ પણ સમયે વાઘ આસપાસ છુપાયેલો છે કે નહીં.”

મહારાષ્ટ્રના પૂર્વીય વિદર્ભ પ્રદેશમાં આવેલો ચંદ્રપુર જિલ્લો માનવ-વાઘ સંઘર્ષનું કેન્દ્રબિંદુ છે, જે સંઘર્ષ દિવસો જતાં વધુને વધુ લોહિયાળ અને તીવ્ર બની રહ્યો છે. ચંદ્રપુર જિલ્લાના મુખ્ય વન સંરક્ષક (પ્રાદેશિક)ની કચેરી દ્વારા શેર કરાયેલા ડેટા મુજબ, અહીં છેલ્લા બે દાયકામાં વાઘ કે દીપડાના હુમલામાં લગભગ 2,000 લોકોનાં મોત થયાં છે અને અન્ય ઘણા લોકોને જંગલી પ્રાણીઓના હુમલામાં ગંભીર ઈજાઓ પહોંચી છે. વાંચો: ‘આ એકનવા જપ્રકારનો દુકાળછે’

આંકડાઓ દર્શાવેછે કે જાન્યુઆરી 2021થી વાઘ અને દીપડાના હુમલામાં 175 લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે.

આ સંઘર્ષને બે મુખ્ય પ્રક્રિયાઓ આકાર આપી રહી છે. એક તરફ, મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ જંગલના માર્ગો (કોરિડોર)ને અને આમ, વન્યજીવોના નિવાસસ્થાનને ઘેરી સંકોચી રહ્યા છે; બીજી તરફ, નાના અને સીમાંત ખેડૂતો ગંભીર આર્થિક તંગીનો સામનો કરી રહ્યા છે, જે તેમને જંગલ-આધારિત આજીવિકા પર વધુ નિર્ભર રહેવા મજબૂર કરી રહ્યું છે.

ઉનાળામાં આ સંઘર્ષ તીવ્ર બને છે કારણ કે ત્યારે મનુષ્યોએ વાઘના વિસ્તારોમાં પ્રવેશ કરવો પડે છે, પરંતુ જંગલી શાકાહારી પ્રાણીઓના હુમલાને કારણે ખેડૂતોએ આખું વર્ષ પાક અને પશુધનનું ભારે નુકસાન વેઠવું પડે છે.

મેંઢા (માલ) ગામ પહોળા અને નવા બનેલા નાગભીડ-સિંદેવાહી રોડ પર આવેલું છે, જે TATRની સરહદથી થોડા કિલોમીટર દક્ષિણમાં છે અને રિઝર્વમાંથી બહાર નીકળતી જંગલી બિલાડીઓ (વાઘ, દીપડા) માટેના મુખ્ય કોરિડોરનો એક ભાગ છે. આ બે તાલુકાઓ (નાગભીડ અને સિંદેવાહી), બ્રહ્મપુરી અને મુલ-સાવલીની સાથે, જિલ્લાના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત તાલુકાઓ છે, જ્યાં ગીચ માનવ વસ્તી અને ખેતરોની વચ્ચે ચંદ્રપુરની ઓળખ સમાં પ્રાદેશિક જંગલો આવેલાં છે. આ તાલુકાઓ TATRની દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં છે, અને મેગા પ્રોજેક્ટ્સના અવરોધોથી પ્રમાણમાં મુક્ત છે, જેણે મોટાભાગે પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ-પૂર્વીય ભાગોમાં વાઘ અને દીપડાના વિસ્તરણને મર્યાદિત કર્યું છે અને જોખમમાં મૂક્યું છે.

વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા દ્વારા 2018માં કરાયેલો એક અભ્યાસ વ્યાપકપણે દર્શાવે છે કે મહારાષ્ટ્રનો પૂર્વીય વિદર્ભનો જંગલ વિસ્તાર, જેમાં TATRના પેટા-વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે, તે ખંડિત જંગલોની એક શ્રૃંખલા છે, જ્યાં વન્ય પ્રાણીઓના કોરિડોર તૂટી ગયા છે. આ અહેવાલ સ્પષ્ટ નકશાઓની મદદથી દર્શાવે છે કે આરક્ષિત વન વિસ્તારોની બહારનાં પ્રાદેશિક જંગલોનું કદ અને ગુણવત્તા, મુખ્યત્વે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ, રસ્તાઓ અને સતત વધતી જતી માનવ વસાહતોને કારણે, ઘટી રહ્યાં છે.

પર્યાવરણીય અને રાજકીય કાર્યકર અને બિન-નફાકારક સંસ્થા ‘ઇકો-પ્રો’ના સ્થાપક બંડુ ધોત્રે કહે છે, “જિલ્લાની ઇકોલોજી છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ છે અને તેનાં વિનાશક પરિણામો સંરક્ષિત અને પ્રાદેશિક, બંને વન વિસ્તારોની આસપાસ રહેતા સૌથી સંવેદનશીલ સમુદાયોએ ભોગવવાં પડી રહ્યાં છે.” ધોત્રે વર્ષોથી આ સંકટ પર નજર રાખી રહ્યા છે અને દુઃખ વ્યક્ત કરે છે કે તે આગળ જતાં હજુ વધારે વણસશે.

ચર્ચાઓમાં વારંવાર અવગણવામાં આવતો એક મુદ્દો આ પ્રદેશમાં — ખાસ કરીને TATRના પશ્ચિમી ભાગોમાં, જેને વર્ધા ખીણ કહેવાય છે ત્યાં — નવી ખાણોનો સતત વધી રહેલો ફેલાવો છે.

ચૂનાના પથ્થર અને લોખંડના અયસ્ક સહિત કોલસા અને અન્ય મુખ્ય ખનીજોથી ભરપૂર ચંદ્રપુર જિલ્લામાં 30થી વધુ કોલસાની ખાણો છે, જે મુખ્યત્વે વરોરા, રાજુરા, બલ્લારપુર અને ઘુગ્ગુસ તાલુકાઓમાં વેસ્ટર્ન કોલ-ફિલ્ડ્સ લિમિટેડ (WCL) દ્વારા સંચાલિત છે. તેમાં નવી ખાનગી માલિકીની ઓપન કાસ્ટ ખાણો, અડધો ડઝન સિમેન્ટની ફેક્ટરીઓ, એક સ્પોન્જ આયર્ન પ્લાન્ટ, વોશરીઝ, રાખના ઢગલા અને ઘણું બધું ઉમેરો. પરિણામે જે ચિત્ર ઊભું થાય છે તે પર્યાવરણીય અને આર્થિક વિનાશ માટેની એક સંપૂર્ણ પૂર્વતૈયારી છે.

TATRની દક્ષિણ-પશ્ચિમ સરહદ પર આવેલા ભટાડી ગામમાં નવી કોલસાની ખાણોની એક શ્રૃંખલા આવેલી છે. આ સ્થળ મોહરલી નામના એ ગામથી માત્ર થોડા માઇલ દૂર છે, જ્યાં ટાઇગર રિઝર્વનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર આવેલું છે. આ ઉપરાંત, બીજી ઘણી ખાણો પર્યાવરણીય અને વન વિભાગની મંજૂરીઓ મેળવવા માટે પ્રયાસો કરી રહી છે.

વેસ્ટર્ન કોલફિલ્ડ્સ લિમિટેડ (WCL) દ્વારા સંચાલિત ભટાડી ખાણો, મોટા ખાડાઓની એક શ્રેણી છે જેણે રાતોરાત એક સમયે વાઘના મુખ્ય નિવાસસ્થાનને ધૂળ અને કોલસામાં ફેરવી દીધું છે. ખાડાની ધાર પર ઊભા રહીને, તમે દૂર સુધી તાડોબાની અદ્ભૂત વનસ્પતિ-સૃષ્ટિનું મનોહર દૃશ્ય જોઈ શકો છો.

આ પત્રકાર ચંદ્રપુરમાં જ મોટા થયા છે; 1980ના દાયકામાં શહેરની આસપાસ જે મિશ્ર અને પાનખર જંગલો હતાં, તે આજે ગાયબ થઈ ગયાં છે અને તેની જગ્યા કામદારોની સતત વધતી ગીચ વસાહતો, ચારેબાજુ કચરાના ઢગલા, ટ્રકોની ભારે અવરજવર અને ચીકણા લાલ રસ્તાઓએ લઈ લીધી છે. તમારું ધ્યાન એ વાત પર ગયા વગર રહે જ નહીં કે રસ્તાની બંને બાજુએ આવેલાં વૃક્ષો લાલ ધૂળના થરથી ઢંકાયેલાં છે. એટલું જ નહીં, લગભગ 3,000 મેગાવોટની સ્થાપિત ક્ષમતા ધરાવતું મહારાષ્ટ્રનું સૌથી મોટું ચંદ્રપુર સુપર થર્મલ પાવર સ્ટેશન (CSTPS)નું વિશાળ સંકુલ પણ આજે લગભગ શહેરનો એક ભાગ બની ગયું છે, અને તેના પરિસરમાં ઘણા વાઘ રહે છે, કારણ કે આ થર્મલ પ્લાન્ટ TATRના વન્યપ્રદેશની અંદર જ આવે છે.

ધોત્રે કહે છે, “આ બધું ગૂંચવાડાભર્યું છે.” તેઓ માને છે કે તાજેતરના ફેરફારોથી વાઘમાં ઘણા વર્તણૂકીય ફેરફારો જોવા મળી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, “નવા વાઘની એક પેઢી જંગલી વનોમાં નહીં, પરંતુ માનવ વસ્તીની વચ્ચે ઉછરી રહી છે. ̄આ કોંક્રિટ, કોલસા અને ધૂળનું જંગલ છે.”

જંગલથી સમૃદ્ધ આ વિસ્તારના આસપાસના રસ્તાઓને એવી રીતે પહોળા કરવામાં આવ્યા છે કે માત્ર વાઘ અને દીપડા જ નહીં, પરંતુ તેમના શિકારની હિલચાલ પણ ખરાબ રીતે અવરોધાઈ છે. નિર્માણાધીન ગોસિખુર્દ સિંચાઈ પ્રોજેક્ટની એક મોટી જમણા કાંઠાની નહેરે આ ભૂપ્રદેશને વધુ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. ત્યારબાદ, ચંદ્રપુર-ગોંદિયા નેરોગેજ રેલ્વેને બ્રોડગેજમાં રૂપાંતરિત કરવાથી — જે પાટા ગાઢ જંગલો અને વાઘના રહેઠાણોમાંથી પસાર થાય છે — વન્યજીવોની અવરજવરને વધુ અસર થઈ છે. ધોત્રે કહે છે કે આ પાટા પર ટ્રેન નીચે કચડાઈને ઘણા વાઘ મૃત્યુ પામ્યા છે.

ચંદ્રપુરના વાઘ આ વિકાસ કાર્યોથી ઘણા ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયા છે — ઘણી જંગલી બિલાડીઓ (વાઘ, દીપડા) અને બચ્ચાંઓને સમસ્યારૂપ પ્રાણીઓ તરીકે ઓળખાયા પછી તેમને કાબૂમાં લેવાં પડ્યાં છે અથવા તો તે ટ્રેન અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યાં છે. આ દરમિયાન, ખાણકામની અને અન્ય કંપનીઓ દરરોજ આ વિસ્તારમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહી છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આ આખા ભારતભરની સંચાલન સમસ્યા છે, જે ખાસ કરીને મોટા ટાઇગર રિઝર્વની આસપાસ જોવા મળે છે.

ચંદ્રપુર જિલ્લાના મુખ્ય વન સંરક્ષક (પ્રાદેશિક) જિતેન્દ્ર રામગાંવકર કહે છે, “આ એક જૂની સમસ્યાનો જ ચાલુ સિલસિલો છે.” તેઓ કહે છે કે લોકોની આજીવિકા માટે વિકાસ કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂરિયાતને અવગણી શકાય નહીં, પરંતુ મુખ્ય વાત એ છે કે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું. “આ એક વૈશ્વિક દ્વિધા છે.” તેમ છતાં, તેઓ કહે છે કે પ્રાણીઓના હુમલામાં — વાઘ, દીપડા કે અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ દ્વારા — માનવ મૃત્યુના આંકડા વિવિધ હસ્તક્ષેપોને પગલે ઘટી રહ્યા છે, જેમાં પરિવારોને રાંધણગેસ પૂરો પાડવાથી માંડીને બળતણ માટેના લાકડા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સોલાર ફેન્સિંગનો સમાવેશ થાય છે.

વન વિભાગના અંદાજ મુજબ, ચંદ્રપુરમાં TATRની અંદરના વાઘ સહિત કુલ 250 જેટલા વાઘ છે - આ એક પેટા-વિસ્તાર માટે આશ્ચર્યજનક સંખ્યા છે. પૂર્વીય ભાગો (બ્રહ્મપુરી, નાગભીડ) અને દક્ષિણી ભાગો (સિંદેવાહી, સાવલી કે મુલ)નાં પ્રાદેશિક જંગલો વાઘની વસ્તીથી ભરપૂર છે, જેઓ ખંડિત થઈ રહેલાં જંગલોને પોતાનું નવું ઘર બનાવી રહ્યા છે.

રામગાંવકર કહે છે, “TATRમાં વાઘની વસ્તી સંતૃપ્ત થઈ ગઈ છે,” અને આ શિકારી પ્રાણીઓ હવે પ્રાદેશિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ રહ્યાં છે. આનાથી આ એક જટિલ સમસ્યા બની જાય છે: એક તરફ વધતી માનવ વસ્તી છે, તો બીજી તરફ વાઘ અને દીપડા જેવાં શિકારી પ્રાણીઓ અને અન્ય માંસાહારી જીવોની વધતી સંખ્યા છે. આ બધું એક જ વિસ્તારમાં થઈ રહ્યું છે - લગભગ 1,102 ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય અને બફર વિસ્તારમાં.

રામગાંવકર કહે છે, “આ વર્ષે પણ મોટાભાગનાં મૃત્યુ જંગલની અંદર થયાં છે.” તેઓ કહે છે કે વન વિભાગ કે પ્રાણીને દોષ આપવો સરળ છે, પરંતુ એ હકીકત છે કે જ્યારે લોકો નિયમો તોડીને જંગલમાં પ્રવેશે છે ત્યારે આ દુઃખદ અને ટાળી શકાય તેવી દુર્ઘટનાઓ થાય છે.

પહેલું, તેમણે ક્યારેય નાના જૂથમાં કે એકલા જવું જોઈએ નહીં; બીજું, વન વિભાગ લોકોને આગ્રહ કરી રહ્યો છે કે તેઓ વહેલી સવારે જવાનું ટાળે, કારણ કે તે સમયે મોટા શિકારી પ્રાણીઓ વધુ સક્રિય હોય છે. રામગાંવકર કહે છે, “લોકો જાણતા હતા કે તેમના વિસ્તારની આસપાસ ત્રણ બચ્ચાં સાથે એક વાઘણ ફરી રહી છે. જો તેમણે, ખાસ કરીને વહેલી સવારે, અંદર જવાનું ટાળ્યું હોત, તો આ દુર્ઘટનાઓ ટાળી શકાઈ હોત.”

તેમ છતાં, ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં આર્થિક લાચારી વધી રહી છે અને આ જિલ્લો પણ તેનો અપવાદ નથી. માનવ-વાઘ સંઘર્ષથી આ તકલીફ વધુ વકરે છે. જંગલી ભૂંડ, હરણ અને નીલગાય જેવાં શાકાહારી પ્રાણીઓ દ્વારા વારંવાર થતા હુમલાઓ ખેતીની પ્રક્રિયાને ખોરવી નાખે છે અને આખા વર્ષ દરમિયાન પાકની ઉપજને અસર કરે છે.

તેઓ કહે છે કે જિલ્લામાં 35,000થી વધુ ગ્રામીણ પરિવારો — માત્ર TATR પેટા-વિસ્તારમાં જ નહીં — મહુડા અને તેંદુ એકત્ર કરવાના કામમાં રોકાયેલા છે.

વન વિભાગ પ્રાદેશિક જંગલના વિસ્તારો એક કોન્ટ્રાક્ટરને ફાળવે છે; તે કોન્ટ્રાક્ટર પાંદડાં એકઠાં કરવા માટે સ્થાનિક પરિવારોને કામે રાખે છે; અને પછી આ પુરવઠા શૃંખલામાં સ્થાનિક સંગ્રાહકો અથવા ગ્રામ્ય-સ્તરના વેપારીઓ આવે છે. આમાં જોખમ કોન્ટ્રાક્ટરો નહીં, પરંતુ પાંદડાં એકઠાં કરનારા મજૂરો ઉઠાવે છે. આ સમગ્ર વેપાર કરોડો રૂપિયાનો છે.

અર્થશાસ્ત્રી અને રાજ્યની ગ્રામીણ ગરીબી અને વંચિતતા પરના તાજેતરના પુસ્તકના લેખક નીરજ હાટેકર કહે છે, “લોકોને શહેરી કે ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં કોઈ અર્થપૂર્ણ રોજગાર મળી રહ્યો નથી. તેથી તેઓ જે વસ્તુ પરથી આવક થાય ત્યાંથી તેને મેળવવા માટે તેના પર સખત રીતે નિર્ભર છે, જેમાં જંગલ અને કુદરતી સંસાધનોના શોષણનો પણ સમાવેશ થાય છે.” તેઓ કહે છે કે પશ્ચિમ ઘાટનાં ગામોમાં પણ આ નિર્ભરતા વધી રહી છે.

હાટેકરે ગયા વર્ષે ફ્રન્ટલાઈન મેગેઝિનમાં લખ્યું હતું, “[મહારાષ્ટ્રની] અર્થવ્યવસ્થા બધાં રાજ્યોમાં સૌથી મોટી છે, પરંતુ તે ગ્રામીણ સ્થગિતતા, રોજગારની અછત અને શ્રીમંત તથા ગરીબ જિલ્લાઓ વચ્ચે તીવ્ર અસમાનતાનો સામનો કરી રહી છે.”

તે અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, ચંદ્રપુર રાજ્યના સૌથી ગરીબ જિલ્લાઓમાંનો એક નથી, પરંતુ ત્યાં પણ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવકની સ્થગિતતા અને ખેડૂતોમાં તણાવની સ્થિતિ એટલી જ ખરાબ છે. તેનું કારણ એ છે કે, જિલ્લામાં અનેક ખાણો અને ભારે ઉદ્યોગો હોવા છતાં, સ્થાનિક વસ્તીનો મોટો ભાગ દેખીતી રીતે આમાંથી કોઈમાં પણ ભાગીદાર નથી.

મેંઢા (માલ)માં, બંને શોકગ્રસ્ત પરિવારો એક ધાર્મિક વિધિની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ પત્રકારે 14 જૂન, 2025ના રોજ, તેના એક દિવસ પહેલાં ગામની મુલાકાત લીધી હતી. ગ્રામજનો તેને વાઘાઈ દેવી શાંતિ કહે છે – વાઘાઈ એટલે વાઘણ દેવી, જે કદાચ ગુસ્સે ભરાયેલી છે અને મનુષ્યોની સુરક્ષા માટે તેને શાંત કરવી જરૂરી છે.

પાડોશીઓ અને સંબંધીઓ આખા ગામ માટે ભોજન તૈયાર કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. કેટલીક સ્ત્રીઓએ કામ વહેંચી લીધું છે − કેટલીક લીલાં શાકભાજી છોલી અને કાપી રહી છે, બીજી કેટલીક સ્ત્રીઓ ચોખા, જે મુખ્ય સ્થાનિક પાક છે, તેને ધોઈને સાફ કરી રહી છે; અને કેટલીક સ્ત્રીઓ રોટલી બનાવવા માટે ઘઉંનો લોટ બાંધી રહી છે.

શેંડે પરિવારના શોકગ્રસ્ત ઘરના ખુલ્લા આંગણામાં બેસીને ઘઉંના લોટના લૂઆ બનાવતી વખતે કાંતાબાઈ પારીને કહે છે કે આ વિધિ 13-દિવસીય શ્રાદ્ધ પૂજાથી અલગ છે. તેઓ કહે છે, “આ વાઘાઈ દેવીને શાંત કરવા માટે છે, જેથી તે ફરીથી કોઈને નુકસાન ન પહોંચાડે.” અને મૃત મહિલાઓને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે પણ છે, એમ તેઓ ઉમેરે છે.

અહીંથી માત્ર એક કિલોમીટર દૂર, ગ્રામજનોએ પૈસા ભેગા કરીને મેંઢા (માલ) અને ચારગાંવ (વળગે) ગામોને જોડતા ઝાડીવાળા જંગલના એક ભાગમાં બે અલગ-અલગ સિમેન્ટના ચોતરા પર એક વાઘણ અને તેનાં બચ્ચાંઓની મૂર્તિઓ સ્થાપિત કરી છે. આ ગામો એકબીજાથી બે કિલોમીટર દૂર છે. તે વાઘ-દીપડાને એક અંજલિ છે, ભલે તે હુમલાખોર રહ્યા. ચંદ્રપુરમાં આવાં ઘણાં વાઘાઈ મંદિરો છે, સ્થાનિક લોકવાયકા મુજબ જો કોઈ વાઘણ ગુસ્સે થઈને કોઈ મનુષ્યને નુકસાન પહોંચાડે, તો તેને શાંત કરવા માટે પૂજા કરવી જરૂરી છે.

મેંઢા (માલ)ને અત્યાર સુધી તેની જરૂર નહોતી પડી.

આ બધી ગભરાટની વચ્ચે, કોઈના ચમત્કારિક બચાવની એક દુર્લભ કહાણી પણ છે.

જે દિવસે મેંઢા (માલ) ગામમાં ત્રણ સ્ત્રીઓને વાઘે મારી નાખી, લગભગ એ જ સમયે, ચારગાંવ (વળગે) ગામને અડીને આવેલા જંગલ વિસ્તારમાં તેંદુનાં પાન વીણવા ગયેલાં વંદના વિનાયક ગજભિયે નામના એક ખેડૂત પર પણ વાઘે હુમલો કર્યો. પણ ચમત્કારિક રીતે, તેઓ બચી ગયાં.

50 વર્ષીય વંદના, મોતને હાથતાળી આપીને પાછાં ફર્યાની એ પળોને યાદ કરતાં કહે છે, “એ નર વાઘ હતો.” તેઓ આગળ જણાવે છે, “મારી સાથે જે બીજી સ્ત્રીઓ હતી એમનો આભાર કે જેવી એમને ખબર પડી કે પાછળથી વાઘના હુમલાને કારણે હું મોઢાભેર જમીન પર પટકાઈ છું, કે તરત જ તેઓ બૂમાબૂમ કરવા લાગી. આ શોરબકોરથી તે વાઘ ગભરાઈ ગયો, અને મને પડતી મૂકીને જંગલમાં પાછો જતો રહ્યો.”

આ સવારના લગભગ 7:30-8 વાગ્યાની વાત છે.

જેવોવાઘપાછોહટ્યો, કે તરતજવંદનાએપોતાનીબધીહિંમતએકઠીકરી. ગંભીરઈજાઓઅનેલોહીલુહાણહાલતમાંહોવાછતાં, તેઓ ઊભાંથયાંઅનેથોડેદૂરઆઘાતમાંસ્તબ્ધઊભેલીબીજીસ્ત્રીઓતરફડગમાંડ્યા. તેઓકહેછે, “હુંત્યાંથોડીવારબેઠી, અને પછીઅમેચાલીનેઘરેપાછાંફર્યાં.”

ઘરે પહોંચતા જ વંદના બેભાન થઈને ઢળી પડ્યાં અને તેમને તાત્કાલિક સિંદેવાહીની સરકારી હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યાં. ત્યાં તેમને ટાંકા લેવામાં આવ્યા, ઇન્જેક્શન આપવામાં આવ્યાં, અને ત્રણ દિવસની સારવાર પછી રજા આપવામાં આવી. ત્યારથી તેમની સારવાર ચાલુ જ છે અને ચેપથી બચવા માટે તેઓ દર અઠવાડિયે ઇન્જેક્શન લે છે. તેઓ કહે છે કે હજુ પણ ઇન્જેક્શન લેવાનાં બાકી છે.

સ્વસ્થ થવા માટે, તેઓ સિંદેવાહીથી લગભગ 30 કિમી દૂર, ચિમુર તાલુકાના મોટેગાંવમાં તેમના ભાઈના ઘરે રહેવા ગયાં. પોતાના પિયરમાં લાકડીના ટેકે ચાલતાં, સાજાં થઈ રહેલા વંદના દૃઢતાથી કહે છે, “હવે હું જિંદગીમાં ક્યારેય તેંદુનાં પાન વીણવા નહીં જાઉં.”

માથા પર પીળા રંગનું મુલાયમ કપડું બાંધેલાં વંદના કહે છે કે વાઘના હુમલામાં તેમના માથાની ખોપરીની ચામડી ચીરાઈ ગઈ હતી અને તેમાં 40 ટાંકા આવ્યા છે. તેઓ આ હુમલામાંથી જીવતાં કેવી રીતે બચી ગયાં એ વાતનું આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતાં કહે છે, “સદ્નસીબે, એ મને ગળાથી પકડી શક્યો ન હતો.”

જયદીપ હર્ડિકર દ્વારા આ શ્રેણીની અન્ય વાર્તાઓ વાંચો:

‘આ એક નવા જ પ્રકારનો દુકાળ છે’

અસહાયતાના અલાર્મ વગાડતા વિદર્ભના ખેડૂતો

ખોલદોડામાં: માંચડા પર રાત્રિ જાગરણ

ચંદ્રપુરના ખેડૂતો અને ડરની ખેતી

ડુક્કરવાળા મામાનો જવાબ નહીં!

‘મોંઘવારીની મુસીબત તો હતી જ; અધૂરામાં પૂરું હવે હાથીઓ આવ્યા’

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ