ਇੱਕ ਦੇਹ ਜੋ ਅਰਾਮ ਤਾਂ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ

“ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਸਕੂਲ ਲਈ ਜਗਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਵੇ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ਼ਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਨੀਂਦਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਮੈਂ ਬਸ ਇਹੋ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਆਵੇਗਾ ਮੈਂ 8 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਵਾਂਗੀ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ 3 ਡੰਗ ਖਾਣਾ ਖਾਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਵਾਂਗੀ,” ਅਮੁਲੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇ ਮੈਂ ਉੱਤਰੀ ਚੇਨਈ ਦੇ ਥਿਰੂਵੋਤਰੀਯੂਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੰਗ ਜਿਹੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ ਰੇੜੀ ਧੱਕੀ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ।

ਸਵੇਰੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਨਰਮ ਪੂਨਮ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਮੁਲੂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੇੜੀ ਲੈ ਕੇ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 100 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ਼ ਇਸਨੂੰ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਥਿਰੂਵੱਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 40 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 44.3 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਇਸ 41 ਸਾਲਾ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦੇ ਨਿਤਨੇਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਅਮੁਲੂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਮਹਿਲਾ ਸੜਕ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਰਮ ਲੂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਭਗ 68 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੜਕ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਗਰਮ ਲੂਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਤਾਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਮੁਲੂ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਬਗ਼ੈਰ ਭਾਰੀ ਰੇੜੀ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਹਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਬੜੇ ਲੈਅਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਲ਼ੀਆਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। “ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਗਰਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਮੈਥੋਂ ਸਬਜ਼ੀ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ 20-30 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਹੀ ਵੇਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੈਂ ਸੜਕ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਫੁੱਟਪਾਥ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਰੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਨਾਲ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਊਮੀਦ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮੁਲੂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇੜੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਉਸਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ਼ 200 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਕਮਾਉਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੇਚਣ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

“ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੜੀ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਰਹੀ,” ਅਮੁਲੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਗਲ਼ੀਆਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹਦਾ ਕਦੇ ਲੱਥਦਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਤਾਂ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਅਰਾਮ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ 2:30 ਵਜੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੌਸਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਬਗ਼ੈਰ ਹਰ ਦਿਨ ਥਿਰੂਵੱਲੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਕਿਲਾਰਕੰਡੀਗਾਈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇ ਜੀ ਕੰਡੀਗਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਲਗਭਗ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਚੇਨਈ ਦੇ ਥਿਰੂਵੋਤਰੀਯੂਰ ਵਿਖੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਫ਼ਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੇੜੀ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

“ਡਾਕਟਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ [ਅਨੀਮੀਆ] ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਮੁਲੂ ਦੇ ਪਤੀ, ਦੇਵਰਾਜ (45), ਇੱਕ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦਾਰੂ ’ਤੇ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਅਮੁਲੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੈਸਾ ਖਰਚਣਾ ਨਾ ਸਿੱਖਿਆ। “ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ [ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ] ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇੰਝ ਕਦੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰੇ ਕੁਝ ਸਬਜੀਆਂ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ 30-40 ਰੁਪਏ ਦਾ ਡੋਸਾ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸੋਚਾਂ ਤਾਂ 100 ਰੁਪਏ ਹੋਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਖਰਚਦੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਅਕਸਰ ਇਹੋ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਖਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਮੁਲੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੀਪਕ, 18, ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਨੇੜਲੀ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ, ਹਾਰੀਨੀ, 17, ਬਾਰਵ੍ਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਮੁਲੂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਤੋਰਦੇ ਤੇ ਬਚਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਪਖਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਚਤ ਘਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ’ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਲ ਬੀਤਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਨਾ ਘਟੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਾਡੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ’ਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਮੁਲੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਬਜ਼ੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਪਹਿਰ ਅਮੁਲੂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਫਿਰਦੇ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੀਕਰ ਮੈਂ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਮੇਰਾ ਕੈਮਰਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੜਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆਂ ਬਗ਼ੈਰ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਫਿਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਮੇਰੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਟਾਇਲਟ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਲੱਭ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਾਗੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਚੇਨਈ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਬਜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਸੀਂ ਉੱਤਰੀ ਚੇਨਈ ਦੇ ਵਿਮਕੋ ਨਗਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅਮੁਲੂ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰੇੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਨ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿੰਦਾ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਮੁਲੂ ਬਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਡੱਬੇ ਚੁੱਕਦੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ 45 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਰਾਈਪੇਟਈ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰੇਲਗੱਡੀ ’ਤੇ ਅਮੁਲੂ ਮਹਿਲਾ-ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਮਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾ, ਮੈਂ ਬਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਟੋ ਲੈਣ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਡੂਵੋਯਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਨਿਯਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ 10 ਤੋਂ 60 ਮਿੰਟ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੱਸ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਜਥਾਮਾਂਗੁੜੀ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਤੱਕ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਅਮੁਲੂ ਨੂੰ ਕਿਲਾਰਕੰਡੀਗਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਾਲੇ ਹੋਰ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋਰ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਘਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮੁਲੂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ 25 ਮਿੰਟ ਹੋਰ ਜੋੜ ਲਵੋ।

ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਲਗਭਗ ਰਾਤੀਂ 9 ਵਜੇ ਉਹ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪੈਸੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ, ਖਵਾਉਣ, ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੌਂਦੇ-ਸੌਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 11 ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਵੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਸਮਝੋ ਉਲਝਣਾ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ। “ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਠਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮਾਸਾ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਨਾ ਹੋਵਾਂ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਓਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਵੇ,” ਅਮੁਲੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਲਗਭਗ 4 ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਚਿੰਨਾਮਬੇਡੂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਥੋਕ ਮੰਡੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 50 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਟਰੱਕ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

“ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਰਝਾਏ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ਼ ਬਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਲਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਿਓਂ ਹੀ ਮੈਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ, ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਪਈ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਰੀਦਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਚ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਮਤ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਉਪਜਾਂ ਲਈ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਰੀਦ ਲਵੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਮੰਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅੰਬ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਭੱਜ-ਨੱਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 60 ਤੋਂ 80 ਕਿਲੋ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਟਰੱਕ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਲੱਦਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ 6-7 ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਜਟ ਅਕਸਰ 1,500 ਰੁਪਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਰੀਦ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਲ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੀਮਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਜ਼ਬੂਰੀਵੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਰੀਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਲਾਗਤ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਔਸਤਨ 500 ਰੁਪਏ ਤੋਂ 800 ਰੁਪਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਦਿਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੱਟ ਪਾਉਂਦੇ।

“ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਗਲ਼ੀਆਂ ਛਾਣ ਮਾਰਦੀ ਹਾਂ, ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਵੇਚਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਗੌਲ਼ਿਆ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਹਕ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੰਭਵ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਲੋਕ ਜੋ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ’ਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਲਈ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਸਮਾਨ ਲੱਦਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

500 ਰੁਪਏ ਟਰੱਕ ਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਮਕੋ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਹੋਰ ਲੱਗੇਗਾ। “ਮੈਂ ਦੀਪਕ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ਼ ਟੁੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੰਮੇ, ਮਿਹਨਤੀ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਤਰਜਮਾ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ