এক লিটাৰ গাধৰ গাখীৰৰ দাম ৭০০০ টকা?

গাধৰ এক লিটাৰ গাখীৰৰ দাম ৭,০০০ টকা? কোনো বস্তুৰেই এক লিটাৰৰ দাম সাত হাজাৰ টকা হ’ব পাৰেনে? হোৱাটো অদ্ভুত কথা, কিন্তু গুজৰাটৰ সৌৰাষ্ট্ৰৰ হালাৰি গাধৰ গাখীৰক লৈ এনেকুৱাই এটাই বাতৰি কাকতৰ শিৰোনাম দখল কৰিছিল। আৰু কথাটো সত্য বুলিও প্ৰমাণিত হৈছিল, যদিওবা এবাৰেই। আৰু গুজৰাটৰ হালাৰি গাধ পোহা লোকে নিতৌ এনে দাম পায় নেকি বুলি যদি আপুনি প্ৰশ্ন কৰে, তেন্তে তেওঁলোকে হাঁহিত ফাটি পৰাটো খাটাং।

এই গাখীৰবিধৰ বিৰল প্ৰকৃতিৰ ঔষধি গুণ আছে। তাৰবাবে সেই গাখীৰৰ দাম বেছি। বেছি মানে খুব বেছি ১২৫ টকা হ’ব পাৰে। তাকো সেই দামত সীমিত পৰিমাণৰ গাখীৰ কিনিছিল গৱেষণাৰ বাবে এটা সংস্থাই।

বাতৰি কাকতত তেনে এটা শিৰোনাম দেখি তাত হৈছেনো কি, সেয়া চোৱাৰ আশাৰে এই প্ৰতিবেদক সৌৰাষ্ট্ৰত উপস্থিত হ’লো। ৰাজকোট জিলাৰ কপাহৰ পথাৰবোৰৰ মাজত মই ৬০ বছৰ বয়সীয়া পশুপালক জুজুভাই ভাৰৱাড়ক দেখা পালো। পশুপালকজনৰ ঘৰ দেৱভূমি দ্বাৰকা জিলাৰ জামপাৰ জিলাত। তেওঁলোকে প্ৰতিবছৰে মৰুভূমিৰ মাজেৰে পৰিয়াল লৈ পশু চৰোৱাৰ বাবে এই বাটেৰে প্ৰব্ৰজন কৰে। তেওঁলোকে এজাক ভেড়া আৰু ছাগলী আৰু পাঁচটা হালাৰি গাধ চৰাইছে।

খোলাভাইয়ে কৈছে, “কেৱল ৰাবাৰি আৰু ভাৰৱাড় গোষ্ঠীয়েহে হালাৰি গাধ পোহে।” আৰু তেওঁলোকৰ মাজত “খুব কম পৰিয়ালেহে এই পৰম্পৰাক জীয়াই ৰাখিব পাৰিছে। এই গাধবোৰ বৰ ধুনীয়া, কিন্তু আমাৰ জীৱন যাপনৰ বাবে উপযোগী নহয়। সিহঁতৰ পৰা কোনো লাভ নহয়।” খোলাভাই আৰু তেওঁৰ পাঁচ ভায়েকৰ মিলি মুঠ ৪৫ টা গাধ আছে।

যাযাবৰ গোষ্ঠীৰ এই পশুপালকসকলৰ আয় হিচাপ কৰাটো বৰ টান কাম। তেওঁলোকৰ নিয়মিত আয় নাই। তেওঁলোকৰ আন মানুহৰ দৰে ইন্ধন বা বিদ্যুতৰ নিয়মিত খৰচো নাথাকে। কিন্তু তেওঁলোকৰ সেই পেছাক সাধাৰণীকৰণ কৰাটো উচিত নহ’ব। এই কথা কৈছে ভুজৰ বেচৰকাৰী সংস্থা সহজীৱনৰ চেণ্টাৰ ফৰ পেষ্টোৰেলিজিমৰ গৱেষকদলে। তেওঁলোকৰ হিচাপত এই পশুপালক গোষ্ঠীৰ পাঁচজনীয়া পৰিয়াল এটাৰ ৩ৰ পৰা ৫ লাখ টকা বছৰি উপাৰ্জন হয় (তেওঁলোকৰ পশুধনৰ জাকটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে) আৰু মুঠ আয় (সকলো ব্যয় বাদ দি) বছৰি ১ৰ পৰা ৩ লাখ টকা হয়। এইখিনি আয় হয় ভেড়া আৰু ছাগলীৰ গাখীৰ আৰু ঊণসূতা বিক্ৰী কৰি।

গাধৰ পৰা তেওঁলোকৰ বিশেষ একো উপাৰ্জন নাহে। পশুপালকৰ সংখ্যা বছৰি টুটি আহি থকাৰ সময়ত তেওঁলোকৰ বাবে হালাৰি গাধ পোহাটো টান হৈ পৰিছে।

চেণ্টাৰ ফৰ পেষ্টোৰেলিজিমৰ ৰমেশ ভাট্টিয়ে কয়, পশুৰ জাকটো কিমান ডাঙৰ হ’ব, সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে সেই জাকটোৰ মালিক পৰিয়ালটো কিমান ডাঙৰ তাৰ ওপৰত। চাৰিটা ভায়েক থকা পশুপালকৰ এটা পৰিয়ালৰ সাধাৰণতে ৩০ৰ পৰা ৪৫ টা গাধ থাকে। আহমেদাবাদৰ নিকটৱৰ্তী বাৰ্ষিক মেলা এখনত তেওঁলোকে দেৱালীৰ সময়ত এই পশুবোৰ বিক্ৰী কৰে। প্ৰব্ৰজিত সম্প্ৰদায়ৰ লোক যিয়ে গাধক বোজাবাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে, তেওঁলোকে চাৰি-পাঁচটা মাইকী গাধ ক্ৰয় কৰে।

পশুপালকসকলে গাধৰ গাখীৰৰ বাবে বজাৰ এখন পোৱাই নাছিল। তাৰোপৰি “গাধৰ গাখীৰ মূলধাৰাৰ পণ্য নহয়। গৰু-ছাগলীৰ দৰে সেয়া খীৰতী জন্তুও নহয়। অৱশ্যে ২০১২-১৩ত দিল্লীৰ অৰ্গেনিকো নামে সংস্থা এটাই গাধৰ গাখীৰৰ পৰা তৈয়াৰী প্ৰসাধন সামগ্ৰী বজাৰলৈ আনিছিল। কিন্তু তথাপি এতিয়াও গাধৰ গাখীৰৰ কোনো সংগঠিত বজাৰ ভাৰতত নাই।”

হালাৰি গাধ সৌৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব দেশীয় প্ৰজাতিৰ গাধ। বৰ্তমানৰ জামনগৰ, দেৱভূমি দ্বাৰকা, মৰবি আৰু ৰাজকোট মিলি যি ঐতিহাসিক অঞ্চল আছে, তাৰ নাম হালাৰি। তাৰ পৰাই এই গাধবিধৰ নাম দিয়া হৈছে। প্ৰথমতে মই এইবিধ প্ৰজাতিৰ নাম ৰমেশ ভাট্টিৰ পৰা শুনিছিলো। এই শক্তিশালী আৰু বগা ৰঙৰ গাধই এদিনত ৩০-৪০ কিলোমিটাৰ যাব পাৰে। প্ৰব্ৰজনকাৰী পশুপালকে এই গাধবোৰক বোজাবাহী জন্তু হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু গাড়ী টনা কামতো ব্যৱহাৰ কৰে।

নেশ্যনেল ব্যুৰো অফ এনিমেল জেনেটিক ৰিচ’ৰ্ছ-য়ে গুজৰাটৰ প্ৰথমে হালাৰি গাধকেই সেই ঠাইৰ থলুৱা গাধ বুলি নথিভুক্ত কৰিছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত হিমাচল প্ৰদেশৰ স্পিতি গাধৰ পিছত আৰু কচ্ছি গাধৰ আগত, মানে দ্বিতীয় স্থানত আছে এই গাধৰ নাম।

২০১৯ৰ পশুধন পিয়ল অনুসৰি সমগ্ৰ দেশত গাধৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত কমি অহা দেখা গৈছে। ২০১২ৰ ৩৩০,০০০ৰ পৰা ২০১৯লৈ ১২০,০০০লৈ গাধৰ সংখ্যা নামিছে - প্ৰায় ৬২ শতাংশ হ্ৰাস। গুজৰাটত হালাৰি গাধৰ সংখ্যা কম হোৱাটো তাৰেই এক প্ৰতিফলন।

২০১৮ত সহজীৱন সংস্থাই আৰম্ভ কৰা গৱেষণা (গুজৰাট চৰকাৰৰ পশুপালন বিভাগক জমা দিয়া হয়)ত দেখুওৱা হৈছে যে বিগত পাঁচ বছৰত সকলো প্ৰজাতিৰ গাধৰেই সংখ্যা কমিছে, ৪০.৪৭ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে। গুজৰাটৰ ১১ খন তালুক য’ত হালাৰি গাধ আৰু হালাৰি পালক গোষ্ঠী থাকে, তাত এই গাধৰ সংখ্যা লক্ষণীয় হাৰত কমিছে। ২০১৫ত যাৰ সংখ্যা আছিল ১১১২, ২০২০ত সেই সংখ্যা কমি হৈছে মাত্ৰ ৬৬২ টা। এই সময়ত হালাৰি পালকৰ সংখ্যাও ২৫৪ৰ পৰা কমি ১৮৯ জন হৈছে।

গাধ এনেকৈ লুপ্ত হৈ যোৱাৰ কাৰণ কি? “গাধ চৰোৱাৰ বাবে চৰণীয়া পথাৰ আছেনো ক’ত?” জামপাৰ গাঁৱৰ ৫০ বছৰ বয়সৰ দেওনা পাৰ কৰা হতাশ মাংগাভাই জাদাভাই ভাৰৱাড়ে প্ৰশ্ন কৰে। “প্ৰায়ভাগ চৰণীয়া পথাৰ এতিয়া খেতিপথাৰত পৰিণত হৈছে। সকলোতে খেতি। তাতে আকৌ আমি অৰণ্যৰ মাটিতো চৰাব নোৱাৰো। আইনী বাধা আছে।” লগতে তেওঁ কয়, “হালাৰি মতা গাধ চোৱাচিতা কৰাটো বৰ টান কাম। সিহঁতৰ মেজাজ খুবেই বেয়া। সিহঁতৰ সংখ্যাও নাবাঢ়ে।”

জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু অনিয়মীয়া বৃষ্টিপাতৰ ফলত যাযাবৰ পশুপালকৰ জীৱনত লক্ষণীয় প্ৰভাৱ পৰিছে। সৌৰাষ্ট্ৰত এইবছৰ অতিৰিক্ত বৰষুণ হৈছে। বহু ভেড়া আৰু ছাগলীৰ মৃত্যু ঘটিছে। “এইবছৰ ৫০ শতাংশ পশুৰে বৃষ্টিপাতৰ বাবে মৃত্যু ঘটিছে,” জামপাৰ নিবাসী হামিৰ হাজা ভুদিয়াই কয়।

“আগতে সকলোৰে মাজত এটা ভাৰসাম্য আছিল,” কয়গাধাড়া ব্লকৰ ভাৱনগৰ জিলাৰ ভাণ্ডাৰিয়া গাঁৱৰ দুকুৰি বছৰ বয়সৰ ৰুৰাভাই কানহাভাই চড়কাই কয়। “আগতে ইমান চোকা ৰ’দো নাছিল, ইমান ধাৰাসাৰ বৰষুণো নাছিল। গৰু-ছাগলী চৰোৱাটো সহজ আছিল। কিন্তু এতিয়া বৰষুণ হ’লে কলহৰ কাণে ঢলা বৰষুণ হয়। আমাৰ ছাগলী-ভেড়া সকলো মৰিল। আকৌ আন পশুধনৰ পৰা আয় কমি অহাত হালাৰিৰ ইমান ডাঙৰ জাক এটা চোৱাচিতা কৰাটো আমাৰ বাবে টান হৈ পৰিছে।” প্ৰব্ৰজনকাৰী পশুপালকে বাটত পশুধনৰ বেমাৰ-আজাৰে দেখা দিলে দেখুৱাবলৈ পশু চিকিৎসক নোপোৱাত পশুপালকসকলৰ বাবে পৰিস্থিতি আৰু বেছি কঠিন হৈ পৰে।

কিছুমান পৰিয়ালে তেওঁলোকৰ গাধৰ জাকটোকে বিক্ৰী কৰি দিছে। পোৰবন্দৰ জিলাৰ পোৰবন্দৰ ব্লকৰ পাৰাৱাড়া গাঁৱৰ ৬৪ বছৰ বয়সীয়া সামূহিক নেতা তথা হালাৰি পশুপালক ৰাণাভাই গোবিন্দভাইয়ে কয়, “নতুন প্ৰজন্ম গাধ পালনৰ প্ৰতি আৰু আগ্ৰহী নহয়। প্ৰব্ৰজনৰ সময়ত গাড়ী টনাৰ বাদে এই গাধৰ আন কি কাম আছে? এতিয়া আমি সৰু টেম্পো আদিৰে সেই কাম কৰো।” (পশুপালকসকলে মাজে-সময়ে সৰু টেম্পো ভাৰা কৰি য’ত থাকিব, তাতে বেছি ওজন থকা সামগ্ৰী-পাতি আগতীয়াকৈ থৈ আহে, যাতে তেওঁলোকে তালৈ যোৱা বাটত জাকটোৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিব পাৰে)।

কেৱল সেইটোৱেই নহয়, গাধ পালনৰ সৈতে সামাজিক কালিমা এটাও লাগি আছে বুলি ৰাণাভাইয়ে কয়। “কোনে বাৰু শুনিব বিচাৰে - ‘চাওক, গধেৰা গৈ আছে’ - কোনোৱে তেনে এটা কথা শুনিব নিবিচাৰে।” ৰাণাভাইৰ নিজৰেই জাকটো যোৱা দুটা বছৰত ২৮ টাৰ পৰা ৫ টা হৈছে। চোৱাচিতা কৰাৰ সমস্যা আৰু নগদ ধনৰ প্ৰয়োজন আছিল বাবে তেওঁ ভালেকেইটা হালাৰি বিক্ৰী কৰি দিছে।

এটা হালাৰিৰ দাম আহমেদাবাদ জিলাৰ ধোলকা তালুকৰ ভাহুথা গাঁৱত বহা মেলাত ১৫ৰ পৰা ২০ হাজাৰ টকা পৰ্য্যন্ত উঠে। ৰাজ্যখনৰ উপৰিও বাহিৰৰ পৰাও নানা যাযাবৰ গোষ্ঠীৰ ক্ৰেতা আহে, ঘাইকৈ খনি এলেকাত মাল টানিবলৈ নাইবা মালবাহী গাড়ী টানিবলৈ শক্তিশালী গাধ বিচাৰি তেওঁলোক আহে।

কিন্তু গাধৰ গাখীৰৰ দাম ৭,০০০ টকা হোৱাক লৈ ইমান হৈচৈ কিয় লাগিল। স্থানীয় বাতৰি কাকতত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পাইছিল যে জামনগৰৰ ধ্ৰোল ব্লকৰ মোটা গাৰেদিয়া গাঁৱৰ হালাৰি গাধৰ এক লিটাৰ গাখীৰৰ ৭ হাজাৰ টকাত বিক্ৰী হৈছে। সেই সৌভাগ্যৱান পশুপালকজন আছিল ৱশ্ৰমভাই তেঢ়াভাই। তেওঁ সাংবাদিকক কৈছে যে কোনোবাই এনে দাম পাইছে বুলি তেওঁ কেতিয়াও ক’তো শুনা নাই।

এই বছৰৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ৱশ্ৰমভাইয়ে কৈছিল যে মধ্যপ্ৰদেশৰ পৰা হালাৰি গাধৰ গাখীৰ কিনিবলৈ এজন মানুহ আহিছিল। জামনগৰৰ মালধাৰীৰসকলে নিজৰ বাবে গাধৰ গাখীৰ ব্যৱহাৰ নকৰে। (মালধাৰী শব্দটোৰ উৎস - গুজৰাটী শব্দ মাল মানে গৰু-ছাগলী আদি, ধাৰী মানে অভিভাৱক, পশুপালক)। কেতিয়াবা কিছুমানে শিশুৰ চিকিৎসাৰ বাবে গাধৰ গাখীৰ বিচাৰে, কিন্তু তেনেক্ষেত্রত গাখীৰ বিনামূল্যেই দিয়া হয়। কিন্তু মধ্যপ্ৰদেশৰ সেই ব্যক্তিগৰাকীয়ে গাখীৰ কিনিব খোজাৰ কাৰণটো ক’ব বিচৰা নাছিল। ৱশ্ৰমভাইয়ে গাধটো খীৰালে আৰু এক লিটাৰ গাখীৰৰ বাবে ৭,০০০ টকা বিচাৰিলে! ক্ৰেতাজনে বিস্মিত হ’ল যদিও তেওঁক নগদ ধন দিলে - সংবাদসেৱীয়ে কয়।

এই খবৰটোৰ পিছত কেবাজনো সাংবাদিক গৰেড়িয়ালৈ গ’ল। কিন্তু ক্ৰেতাজনক সেই এক লিটাৰ গাখীৰ কিয় লগা আছিল, কোনেও উলিয়াব নোৱাৰিলে।

গৰুৰ দৰে গাধক কেতিয়াবাহে চাগে কোনোবাই গাখীৰৰ বাবে পুহিছে। “এটা গাধই এদিনত কেৱল এক লিটাৰ গাখীৰ দিব পাৰে,” চেণ্টাৰ ফৰ পেষ্টোৰেলিজিমৰ ভাট্টিয়ে কয়। “খুব বেছি এক লিটাৰেই, ইয়াতে গৰুৱে যিমান গাখীৰ দিযে, তাতোকৈ দহ গুণ কম। তাকো গাধৰ পোৱালী জন্ম পোৱাৰ ৫-৬ মাহলৈ মাত্ৰ।” সেয়ে পশুপালকসকলে কেতিয়াও গাধৰ গাখীৰৰ পৰা উপাৰ্জন কৰিম বুলি কেতিয়াও চিন্তা কৰা নাই।

আগস্তত ঘোঁৰা-সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰীয় অনুসন্ধান কেন্দ্ৰই গুজৰাটৰ মেহচানা জিলাৰ পৰা বিকানেৰ পামলৈ কেইটামান হালাৰি গাধ আনিছিল। সহজীৱনৰ প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে “আন পশুধনৰ গাখীৰৰ তুলনাত হালাৰি গাধৰ গাখীৰত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে এণ্টি-এজিং আৰু এণ্টি-অক্সিডেণ্ট গুণ থাকে।”

ৰমেশ ভাট্টিয়ে কয় যে এই প্ৰতিবেদনৰ পিছত হালাৰি গাধৰ গাখীৰৰ জনপ্ৰিয়তা বাঢ়িছে আৰু হালাৰি গাধৰ প্ৰজনকৰ মাজত এক নতুন আগ্ৰহে দেখা দিছে। দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ পৰা ভাট্টিয়ে নিজে ভালেমান প্ৰশ্ন পাইছে। ইয়াৰ মাজতে আদৱিক ফুডচৰ দৰে কোম্পানীবোৰে ২০১৬ত ১,০০০ লিটাৰ উটৰ গাখীৰেৰে দুগ্ধপাম আৰম্ভ কৰিছিল, তেওঁলোকে উৎপাদনত ১০০ লিটাৰ গাধৰ গাখীৰ যোগ দিয়াৰ কথা চিন্তা কৰিছে। “গাধৰ গাখীৰ সৌন্দৰ্য্যবৃদ্ধিৰ প্ৰসাধনত বহুত জনপ্ৰিয় আৰু এনে কাহিনীও আছে যে য়ুনান, আৰৱ (আৰু ইজিপ্ট) আদি দেশত ৰাজকুমাৰীসকলে গাধৰ গাখীৰেৰে স্নান কৰিছিল,” ভাট্টিয়ে কয়। “ভাৰত আৰু পশ্চিমৰ দেশবোৰত প্ৰসাধন উদ্যোগত ইয়াৰ বজাৰ এখন গঢ়ি উঠিছে।”

দুগ্ধপাম গঢ়ি উঠিলেও যে তাৰ দাম কেতিয়াবা ৭,০০০ টকা হ’বগৈ, তাক লৈ অৱশ্যে তেওঁৰ সন্দেহ আছে। “অলপতে আদৱিকে গৱেষণাৰ বাবে ১২ৰ পৰা ১৫ লিটাৰ গাখীৰ পশুপালকৰ পৰা ক্ৰয় কৰিছিল,” তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক কয়, “তেওঁলোকে প্ৰতিলিটাৰ গাখীৰত ১২৫ টকাকৈ দিছিল।”

ইমানো বেছি দাম নহয় যে গাধ পালকে দিনতেই সপোন দেখিবলৈ লওক।