तारूचा अस्तंगत होत जाणार काळ

तब्बल साडेपाच दशकं संगत राम यांच्या आयुष्यात जीवन आणि मृत्यूमधलं अंतर फक्त एका केसा एवढंच होतं. ते अंगठ्याच्या आणि तर्जनीच्या नखांनी हलकेच आपल्याला दर्शवून म्हणतात, “इतकंसं जरी संतुलन ढासळलं म्हणजे अगदी केसाएवढंसुद्धा तरीही माणूस बुडण्याची भीती आहे.” बियास नदीच्या बर्फासारख्या थंड, भयंकर धोकादायक पाण्यातून मार्ग काढणं हे काही काही येऱ्यागबाळ्याचं काम नव्हे, विशेषतः शतकानुशतकं नदी ओलांडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या, सतत डुगडुगणाऱ्या, फुगवलेल्या बैलाच्या कातड्यावरून तर अजिबातच नव्हे.

८९ वर्षांचे संगत राम हे हिमाचल प्रदेशातील कुल्लू खोऱ्यातील जिवंत असणाऱ्या अखेरच्या तारू चालवणाऱ्यांपैकी एक आहेत. त्यांचा व्यवसाय फार पूर्वीच संपुष्टात आलाय. या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा ठिकठिकाणी पूल आणि 'झुले' (म्हणजे हाताने ओढायची दोरीवरची ट्रॉली) उभे राहिले, तेव्हापासून या विशिष्ट कसब असणाऱ्या कामाचं महत्त्व झपाट्यानं कमी झालंय. त्याआधी मात्र, स्थानिक देवतांपासून राजांपर्यंत, वरातीतल्या माणसांपासून मृतदेहांपर्यंत, आणि पिकांपासून लाकडाच्या ओंडक्यांपर्यंत अक्षरशः आकाशाखालचं जवळजवळ सर्व ते आपल्या 'दिरिया' वरून नदीपलीकडे नेत असत.

'दिरिया' म्हणजे बियास नदी ओलांडण्यासाठी वापरलं जाणारं फुगवलेलं बैलाचं कातडं. दिरिया बद्दलच्या आख्यायिका जवळजवळ दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या आहेत, जेव्हा अलेक्झांडरच्या सैन्याने भारतात पुढे जाण्याविरुद्ध बंड केले होते तेव्हापासून. अगदी लोककथांमध्ये सुद्धा तेव्हाचे स्थानिक लोक दिरियावरून नदी पार करत असल्याचे उल्लेख आहेत. परंतु ग्रीक लोकांना मात्र ही भयंकर मोठी नदी पार करणं अशक्य वाटत होतं. बियास नदी ही अलेक्झांडरसमोर उभी राहिलेल्या सर्वांत कठीण अडथळ्यांपैकी एक होती. काही इतिहासकारांचं तर असं मत आहे की भारतातील त्याच्या मोहिमेची पूर्वेकडची अंतिम मर्यादा हीच नदी ठरली.

शतकानुशतकं, संगत राम यांच्या पूर्वजांसह असंख्य तारूंनी चालवलेल्या या दिरियाच बियास नदीच्या डाव्या आणि उजव्या तीरांना जोडणारा एकमेव पूल होत्या. बियास नदी उंचावरील 'बियास कुंड' या हिमनदीय सरोवरातून उगम पावते आणि तब्बल ४७० किलोमीटर प्रवास करून पंजाबच्या सपाट प्रदेशातील हरिके इथे जाऊन सतलज नदीला मिळते.

कुल्लू खोऱ्यात सुमारे २० किलोमीटरच्या पट्ट्यात नदीचे पाच 'तार' होते म्हणजे तुलनेने शांत असलेले नदीचे उतार जिथे तारू चालवले जात. ते होते: भुईन तार (आजचं भुंतर), बजौरातील हात्ता तार, राह तार, जोगणी तार आणि जिया तार (बियासची उपनदी पार्वतीवर). संगत राम हात्ता तारवर काम करत. प्रत्येक फेरीत ते सुमारे ४०० फूट अंतर पार करत आणि तेही फक्त फुगवलेल्या बैलाच्या कातड्यावर. त्यांच्या काळात हात्ता तार इथे पाण्याची खोली १५ ते २० फूट होती. पण उतार असलेल्या या भागात खोलीपेक्षा अधिक धोकादायक होते ते नदीचे प्रचंड वाहणारे प्रवाह.

पूर्वी नदी ओलांडण्यासाठी लोकांना पूल शोधत दूरवर पायी जावं लागे. “डाव्या तीरावर पोहोचायला आम्हाला साधारण १० किलोमीटर चालावं लागायचं. त्याला दोन-तीन तास लागत. पण तारूंमुळे तीन मिनिटांत नदी पार व्हायची,” असं बजौराचे ७६ वर्षांचे रहिवासी आणि गावच्या मंदिराचे पुजारी छबील दास शर्मा पारीला सांगतात.

प्रवाशांना नेण्याची ही पद्धत जरा विचित्रच होती. तारू दिरियावर आडवा झोपायचा आणि प्रवासी त्याच्या पाठीवर बसायचा कधीकधी त्याच्यावर संपूर्ण आडवा पडायचा. आपल्या पायांच्या मदतीनं आणि फळी (लहान वल्हं) वापरून तारू दिरिया पुढे नेत असे. तो केवळ पायांनी दिरिया चालवत नसे, तर त्याच पायांनी या आगळ्या-वेगळ्या वाहनाचं संतुलनही राखत असे. सगळ्यात जोखीम होती ती म्हणजे दिरिया आणि तारू यांच्या मध्यभागी संपूर्ण वजन खुबीने केंद्रित करणं.

प्रत्येक दिरिया एकाच बैलाच्या कातड्यापासून बनवलेली असे आणि साधारणपणे एका वेळी एकच प्रवासी नेला जाई.

प्रवासी जास्त असतील किंवा मालाचं वजन जास्त असेल, तर दोन दिरिया जोडून त्यावर एक चारपाई ठेवली जाई. आणि त्यानंतर तारू तिसऱ्या दिरियावर बसून हे विचित्र दिसणारं वाहन पुढे नेत असे.

दिरिया केवळ बियास नदीपुरती मर्यादित नव्हती. जुन्या प्रवास वर्णनांतून कळतं की सतलज, झेलम आणि सिंधू नद्यांच्या आसपास राहणाऱ्या लोकांसाठी त्या एकेकाळी जीवनवाहिनीच होत्या. काही ठिकाणी दिरियाला 'मुस्सॅक' असंही म्हणत. १९०४ मध्ये प्रकाशित India Through the Stereoscope या पुस्तकात जेम्स रिकॉल्टन लिहितात, “हे दिरियावाले प्रचंड पुरातही कातडी नदीपलीकडे नेतात, जिथे सर्वोत्तम पोहणाऱ्यालाही नदीच्या उग्र प्रवाहात काही करता येणार नाही.” सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी वसाहतकालीन संशोधक विल्यम ए. ग्रीन यांनी या प्रकाराला “बहुधा जगातील सर्वांत जुनी आणि सर्वांत विलक्षण अशी नदीवरची फेरी-व्यवस्था म्हणजेच होडी” असं म्हटलं होतं.

संगत राम यांना हा व्यवसाय त्यांच्या वडिलांकडून वारशाने मिळाला ज्यांनी आयुष्यभर हात्ता तारवर काम केलं. त्यांच्या वडिलांचे वडीलही हेच करत. “आम्ही नावाड्यांच्या वंशातले आहोत,” ते सांगतात. (ते कोळी समाजातील आहेत, जो समाज हिमाचल प्रदेशात अनुसूचित जातीमध्ये मोडतो.) “आमचं कुटुंब सुजानपूरहून आलं,” असं ते पारीला सांगतात. सुजानपूरहून जे हमीरपूर जिल्ह्यात बियास नदीच्या दक्षिण तीरावर, सुमारे १७० किलोमीटर खालती आहे. तिथून स्थलांतर करून त्यांच्या पूर्वजांनी नदीच्या डाव्या तीरावर, बजौरासमोर असलेल्या मसरोगी गावात वस्ती केली. सध्या त्या गावात राहणाऱ्या १३ कुटुंबांचा वंश या तारूशी जोडलेला आहे.

कोणत्याही तारू कुटुंबात मोठ्या झालेल्या मुलासाठी पहिली गोष्ट म्हणजे सर्व ऋतूंमध्ये खळखळणाऱ्या बियास नदीवर प्रभुत्व मिळवणं, असं संगत राम सांगतात. “मी १४-१५ वर्षांचा असताना दिरिया चालवायला सुरुवात केली. त्याआधी अनेक महिने आम्हाला बियासमध्ये उड्या मारायला, पोहायला लावलं जायचं. संतुलन शिकण्यासाठी, फुगवलेल्या कातड्याच्या प्रत्येक पायाला ३ ते ६ किलो वजनाचे चार दगड बांधले जायचे आणि मग मुलांना त्यावर बसायला सांगितलं जायचं. मी फक्त एकदाच नियंत्रण गमावलं. मात्र त्याव्यतिरिक्त कधी पडलो नाही, ना कधी एखाद्या प्रवाशाला बुडू दिलं.” पण त्यांचे मामा दोले राम ज्यांनी त्यांना दिरिया चालवायला शिकवलं, ते एकदा या प्रवाहातून जाताना प्राणास मुकले.

मे ते सप्टेंबर या काळात नदीचा प्रवाह इतका प्रबळ असे की दिरिया तरंगू शकत नसे; त्यामुळे काम थांबत असे. ऑक्टोबर ते एप्रिलदरम्यान, बियासचं पाणी त्यामानाने शांत असायचं आणि तेव्हाच काम पुन्हा सुरू होई. स्वातंत्र्यापूर्वी, नदी पार करण्याचं भाडं एक आणा (रुपयाचा १/१६ भाग) होतं, नंतर दोन आणे. १९४७ नंतर ते २५ पैसे झालं आणि अनेक दशकं तसंच राहिलं. १९७० च्या दशकात ५० पैसे, तर १९९० पर्यंत एक रुपया झालं. “दूरवरून आलेल्या, ओळखीचे नसलेल्या लोकांकडूनच आम्ही पैसे घेत असू,” ते सांगतात. स्थानिकांसाठी मात्र, रब्बी आणि खरीप हंगामानंतर शेतकऱ्यांकडून मिळणारा धान्याचा वाटा किंवा त्यांनी पिकवलेली कोणतीही धान्यवस्तू हेच भाडं म्हणून घेतलं जात असे.

जेव्हा नदी उग्र होत असे, तेव्हा लोकांसाठी दिरियाच वाहतुकीचं एकमेव साधन उरत. १९४७ च्या भीषण पुरात भुंतर पूल कोसळला, तेव्हा कुल्लूचे राजा भगवंत सिंग यांच्या आदेशावरून संगत राम यांच्या विस्तारित कुटुंबातील काही सदस्य भुंतरला गेले. ते म्हणतात, “पूल पुन्हा बांधायला तीन वर्षे लागली. त्या काळात नदीच्या दोन्ही तीरांमधला एकमेव पूल आम्हीच होतो.”

संगत राम यांचा पुतण्या गौतम राम (५३) यांच्यासाठी शतकानुशतकं चालत आलेला हा व्यवसायच कुटुंबाच्या उपजीविकेचं एकमेव साधन होतं. पण १९८० च्या दशकात त्यांनी तो स्वीकारला आणि नेमकं तेव्हाच त्याचं महत्त्व कमी होऊ लागलं. त्या काळात इथे केबल ट्रॉली सुरू झाली. त्यानंतर २००२ मध्ये बजौरात पूल उभारला गेला. म्हणून गौतमसाठी दिरिया ही प्रामुख्याने वैयक्तिक वापरापुरतीच उरली माल, लाकूड नेण्यासाठी किंवा मासेमारीसाठी. पुढे त्यांनी हा व्यवसाय सोडून शिक्षण विभागात लिपिक म्हणून काम स्वीकारलं. तरीही १९९५ च्या पुराच्या आठवणी आजही ताज्या आहेत. “त्या पुरात माझे आजोबा सुंद्रू राम आणि काका गष्णूराम यांना कुल्लूच्या उपायुक्तांकडून प्रशस्तीपत्र मिळालं. भुंतर दवाखान्यातून लोकांना आणि डॉक्टरांना वाचवणं, आणि जिथे कुणी जाण्याचं धाडस केलं नाही, अशा पाण्यातून दिरियाच्या मदतीने मृतदेह बाहेर काढणं हे काम त्यांनी केलं होतं,” गौतम सांगतात.

या दिरिया स्थानिक देवतांसाठी सुद्धा एक वाहतूकीचं साधन होत्या. कुल्लू खोऱ्यातल्या एका लोकप्रिय आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळात संगत राम यांच्या पूर्वजांनी नद्यांतून पोहत जाऊन मैदानी भागातून देवी सत्यवतीला इथे आणलं होतं. “आमचे राजा (कुल्लूचे स्थानिक राजे) डाव्या तीरावरील हुर्ला गावात जायचे आणि आमच्या पाठीवर बसून नदी ओलांडायचे. कुठल्याही वेळी, कुठल्याही तासाला आम्ही तयार असायचो,” गौतम सांगतात.

ज्या दिरियावर प्रत्येक तारू कुटुंबाची उपजीविका अवलंबून होती, तिला घरात एक मानाचं स्थान होतं. वापरात नसेल तेव्हा तिचं उन्हापासून संरक्षण केलं जात असे.

दिरिया बनवणं आणि टिकवून ठेवणं यामध्ये दलित समुदायांनी निर्माण केलेलं आणि पुढे विकसित केलेलं लोकज्ञान आणि विज्ञान दडलेलं होतं. संगत राम सांगतात की सुरुवातीला दिरिया मिळवणं फार कठीण होतं, कारण त्या फक्त मैदानी भागातच उपलब्ध असायच्या. स्थानिक पातळीवर दिरिया तयार होऊ लागण्याआधी एका दिरियाची किंमत १२० रुपये होती. “मग हळूहळू आमच्या पूर्वजांनी गावातल्या एका माणसाला मेलेल्या बैलाची कातडी काढून दिरिया बनवण्याचं प्रशिक्षण दिलं,” ते सांगतात. त्यानंतर त्या अतिशय कमी खर्चात उपलब्ध होऊ लागल्या.

एक दिरिया तयार व्हायला सात ते दहा दिवस लागत. १९५० च्या दशकात, दलित कारागिराला त्याच्या श्रमासाठी एक शेर तूप (सुमारे ९३३ ग्रॅम), काही किलो धान्य आणि पाच रुपये दिले जात. दिरिया तारूंना मिळाल्यानंतर, ते कातडं देवदार तेलाने (हिमालयीन देवदार वृक्षापासून काढलेलं) शुद्ध करत आणि कराळ अंजीर या झाडाच्या सालीची पूड त्याला चोळली जात. यामुळे कातड्याची छिद्र बंद होऊन त्वचा काळी पडत आणि कुजणं थांबत असे. दिरिया फुगवण्यासाठी मागच्या बाजूला शेळी किंवा कार्थच्या (हिमालयीन टार रानटी डोंगरी शेळी) कातड्याचा छोटा तुकडा शिवला जात असे. “दिरिया फुगवायला दोन ते चार मिनिटे लागायची,” गौतम राम सांगतात. “योग्य काळजी घेतली, तर एकच कातडं १५ ते २० वर्षे टिकायचं फक्त शिवण मात्र अधूनमधून दुरुस्त करावी लागे.”

मेलेला बैल सहसा स्थानिक मुस्लिम समुदायाकडून मिळत असे. १९४७ पूर्वी कुल्लू खोऱ्यात मुस्लिमांची वस्ती लक्षणीय होती. या समुदायासाठी दिरियाला मोठं महत्त्व होतं. संगत राम म्हणतात, “नवी दिरिया पाण्यात उतरवायची असेल, तर आम्हाला कळवायला विसरू नका, असं ते सांगायचे.” दिरियाएवढ्याच लांबीचं कापड ते पसरवण्यासाठी सोबत आणायचे. अन्न, तूप, साखर आणि धान्य यांशिवाय समुदायाकडून तारूला पाच जोड कपडे दिले जायचे. पहिला प्रवासी नेहमी त्या बैलाचा मालक असायचा. एक विधी म्हणून त्याला नदीपलीकडे नेलं-आणलं जाई. हे शुभ मानलं जायचं. त्या मालकाला आयुष्यभर दिरियावर मोफत प्रवास मिळायचा.”

भूतकाळात विविध सामाजिक गटांमधील आणि धर्मांमधील हा परस्परसंवाद असूनही, जातिभेदाच्या भिंती मात्र ढासळल्या नाहीत. बहुतेक तारू हे कोळी जातीतले दलित होते. शतकानुशतके देवतांना आणि राजांना या दलितांच्या पाठीवर बसून नदी पार करण्यात काहीही गैर वाटलं नाही. तरीही आजसुद्धा, त्याच राजांनी उभारलेल्या आणि त्याच देवतांनी वसलेल्या मंदिरांत मात्र दलितांना प्रवेश निषिद्ध आहे ज्यांनी त्यांच्या पाठीवर बसून हे प्रचंड प्रवाह असलेलं पाणी ओलांडलं होतं.

संगत राम यांनी २००२ मध्ये तारू म्हणून शेवटचा प्रवास केला. गेल्या अडीच दशकांपासून ते हिमाचल प्रदेश सरकारच्या १,७०० रुपयांच्या मासिक वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतनावर आपलं आयुष्य जगत आहेत. त्यांचा मुलगा खूब राम बँकेत चपराशी म्हणून काम करतो, त्यांच्याकडून त्यांना थोडी मदत मिळते.

१९८० नंतर जन्मलेल्या पिढ्यांसाठी तारू चालवणारे म्हणजे केवळ ‘खालच्या जातीचे’ लोक. ‘मोठे, काळे, पाण्यावर तरंगणारे तारू’ अशी दृश्यं त्यांच्या स्मरणातही नाहीत. त्यांनी नदीवर पाहिलेल्या एकमेव तरंगत्या वस्तू म्हणजे प्लास्टिकच्या फुगवता येणाऱ्या राफ्ट्स. बियासच्या उजव्या तीरावर उभे असताना, संगत राम आपल्या छोट्या डोळ्यांतून जाड चष्म्याच्या आडून हात्ता तार शोधतात असं वाटतं, ज्या पाण्यावर त्यांनी ५५ वर्षे अधिराज्य गाजवलं. तेच पाणी आता निळ्या, पिवळ्या, नारिंगी राफ्ट्सच्या रंगीत जाळ्यात मिसळलं आहे आणि पर्यटकांच्या आनंदाच्या, खुशीच्या आरोळ्यांनी दुमदुमून गेलंय. ते कुतूहलाने पाहतात आणि हळूच स्वतःशी पुटपुटतात: “यावर बसणं अजिबात धोकादायक नाही. दिरिया मात्र पूर्णपणे गोल असते एकदम गोल. एक चुकीची हालचाल, आणि सगळं संपलंच.” ते अचानक दिरियाबद्दल वर्तमानकाळाला धरून बोलू लागतात. आपल्यासमोर हात्ता तार जिवंत होतो आणि संगत राम पुन्हा एकदा तारू होतात.

लेखकाने कुल्लूस्थित स्वतंत्र संशोधक यतीन पंडित यांचे मनापासून आभार मानले आहेत.

हे वार्तांकन पारी सिनीअर फेलोशिप २०२५ च्या अंतर्गत प्रकाशित करण्यात आले आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी