तिर्रा कलाकार : रंगमंचावर गौरव, वास्तवात उपेक्षा

तिर्रा कलाकार, एम. के. केळुकुट्टी, यांनी एकदा देवराईत सादरीकरण करताना झाडाचं पान उपटलं. “त्यावेळी ती जागा अपवित्र केली म्हणून त्यांना चार आणे दंड भरावा लागला होता. ज्यावेळी हे घडलं तेव्हा ते देवाच्या भूमिकेत होते, पण त्यावेळी त्यांचं पात्र महत्त्वाचं नव्हतं,” त्यांचे नातू एम. के. कुंजीरमण हे त्या घटनेची आठवण सांगत होते.

तिर्रा कलाकार अनुसूचित जातीतून येतात आणि त्यांना या उच्चवर्णीयांच्या मंदिरांमध्ये कलाकार म्हणून प्रवेश असला तरी, तरीही त्यात एक विशिष्ट अंतर राखावं लागतं. हे धार्मिक नृत्य कावू किंवा देवराईमध्ये तसेच मंदिर परिसरात सादर केलं जातं. पण देवता असलेल्या ठिकाणी प्रवेश करणं किंवा नृत्य करणं निषिद्ध आहे.

कुंजीरमण हे वण्णन समुदायातले आहेत, जो उच्च जातीतील लोकांचे कपडे धुण्याचं काम करतो. केरळमध्ये त्यांचा समावेश अनुसूचित जातीमध्ये केला गेला आहे. त्यांचे वडील आणि आजोबा दोघेही तिर्रा कलाकार होते. अगदी लहानपणापासून ते त्यांच्यासोबत सादरीकरणाला जायचे. वयाच्या चाळीशीत त्यांनी स्वतः तिर्रा सादरीकरण सुरू केलं.

“तलाचिलोन, करियथन, कुट्टीचथन, वेट्टोकोरुमाकन, कान्निकाकरुवों,” ही ८७ वर्षे जुनी गाणी त्यांनी साकारलेल्या हिंदू देवतांच्या नावांवर आधारित आहे.

कुंजीरमण ‘अंजडी’ आणि ‘टोट्टम पट्टू’ गायला सुरुवात करतात. पहिलं गीत नर्तकाच्या शरीरात अवतरणाऱ्या देवाला आवाहन करण्यासाठी गायलं जातं आणि दुसरं कुट्टीचथनची कथा सांगणारं असतं. काही विद्वानांचं म्हणणं आहे की, टोट्टूम पट्टू संरक्षण आणि समृद्धीसाठी पूजल्या जाणाऱ्या कुट्टीचथनला नव्हे तर देवी भगवतीला आवाहन करतो. त्याच्या छातीवर आठ बिंदूंनी त्याचं चित्र काढलं जातं.

त्यांच्या मधूर आवाजानं वातावरण भारावून जातं. “कुट्टीचथनचा जन्म एका वल्लुवा (खालच्या जातीच्या) आई आणि एका नम्बूदिरी (ब्राह्मण) वडिलांच्या पोटी झाला. तो लहान असताना एकदा त्याला खूप भूक लागली होती. तो बराच वेळ उपाशी होता. त्यानंतर त्याने त्याच्या कळपातील एक म्हैस मारली आणि तिचं रक्त प्यायला. त्याच्या संतापलेल्या वडिलांनी त्याला ठार मारलं आणि त्याचे ३९९ तुकडे केले,” कुंजीरमण सांगतात.

ते कोळिकोडमध्ये शिवपुरम गावात त्याच्या दोन मजली घराच्या व्हरांड्यावर बसलेत. आता आमच्याकडे असे अनेक कुट्टीचथन आहेत, ‘पुकूट्टी’, ‘तिकुट्टी’, ‘करिकुट्टी’ ते रिपोर्टरला सांगतात.

चेंडा (तालवाद्य) च्या तालांची नक्कल करत, ते खुर्चीवर बसून ढोल वाजवतायत. ते नायिकेट्टूबद्दल सांगतात की, “प्राचन्नवेशम (प्रेक्षकांचं मनोरंजन करण्यासाठी तिर्रा सादरीकरणाच्या मध्यंतरी दिसणारे पात्र). हे पात्र साकारणारा मी कदाचित शेवटचाच व्यक्ती असेल,” हा ज्येष्ठ कलाकार सांगतो.

हा उत्सव उत्तर केरळमध्ये डिसेंबरच्या मध्यापासून एप्रिलपर्यंत मोठ्या प्रमाणात आयोजित केला जातो. काही वेळा भगवती तिर्रा थोडी थोडी विश्रांती घेत २४ तास चालतात. इतर नृत्य मध्यरात्री किंवा त्यानंतर सुरू होतात आणि पहाटेच्या वेळी संपतात.

उत्सव मंदिराच्या बाहेरील भागात किंवा मंदिराच्या देवराईत होतो आणि उत्सवाच्या वेळी जातीभेद बाजूला ठेवला जातो, पण असं नेहमीच होत नाही. “कावू (देवराई) हे नम्बूदिरी किंवा नायर अशा उच्चवर्णीयांच्या नियंत्रणाखाली असेल तर त्यावेळी परिस्थिती वेगळी असते,” कुंजीरमण सांगतात.

जातीभेदाविषयीच्या त्यांच्या या मताशी स्वामीदासन देखील सहमत होतात. ते स्वतः तिर्रा कलाकार होते. त्यांना तो काळ आठवतो जेव्हा त्यांच्या पानन समुदायातील लोक आणि उच्च जातीतील लोक एकावेळी एका रस्त्यावरून चालू शकत नव्हते. पण जेव्हा ते तिर्रामध्ये देवाच्या वेशात सादरीकरण करतात तेव्हा तेच लोक त्यांच्यापुढे नतमस्तक होतात.

स्वामीदासन पानन समुदायातले आहेत (केरळमधील एक अनुसूचित जात). त्यांना तिर्रा उत्सवाचे राजकीय महत्त्व माहित आहे आणि ते म्हणतात की हीच गोष्ट त्यांना सादरीकरणासाठी प्रोत्साहन देते. शाळेतून घरी परतत असणाऱ्या आपल्या नातवाचे केस कुरवाळत ते पुढे म्हणतात, “आम्हा या कलेची जाणीव आहे आणि ते (उच्च जातींना) देवांना आमच्यापासून दूर नेऊ शकत नाहीत.

त्यांना विश्वास आहे की, तिर्रा नृत्य हे उच्च जातींच्या मनोरंजनासाठी केलं जातं. “म्हणूनच ते आम्हाला देवाच्या आवारात जाऊ देत नाहीत, अगदी आम्ही देवाची भूमिका साकारत असलो तरीही,” ते पुढे सांगतात.

एकदा त्यांनी गावातल्या एका उच्च जातीच्या नरकासेरी नायर मंदिरात भगवती तिर्रा नृत्य सादर केले. ते ज्या ठिकाणी नृत्य करत होते तेव्हा त्यांच्या पायापासून खाली काही पायऱ्यांवर देव बसवलेले होते आणि त्यांना मंदिराच्या त्या भागात जाण्यापासून रोखलं गेलं.

“आयिथम (अस्पृश्यता) अजूनही आहे. कावू असो किंवा मंदिर, जर मालक उच्च जातीचे असतील तर अस्पृश्यता येतेच,” ते सांगतात. ते केरळच्या कोळिकोडमधील नानमंडा गावातल्या घरापासून सुमारे ३०० मीटर अंतरावरच्या एका मंदिराकडे बोट दाखवत म्हणतात.

७३ वर्षीय स्वामीदासन हे वृद्ध निवृत्त तहसीलदार आहेत. “आम्हाला माहितीये की तिर्रा सादर करून जातीभेदाचा विरोध केला जाऊ शकतो,” स्वामीदासन म्हणतात, जातीय भेदभावांना तोंड देण्यासाठी या कलेचा कसा वापर करता येईल याचा ते संदर्भ देतात. “तिर्रा उत्सव पूर्णपणे अध्यात्मिक असता तर तो टिकला नसता. मला वाटतं की तो काही सामाजिक, काही सांस्कृतिक, काही राजकीय आणि काही आध्यात्मिक आहे,” तो म्हणतो.

वन्नन समुदायाचे तिर्रा कलाकार चेरुवोट्टु बालन सांगतात, “पूर्वी जे त्यांच्या स्थानिक प्रदेशातले नसायचे अशा कुणालाही त्या मंदिरांमध्ये सादरीकरण करण्याची परवानगी नव्हती.” ते पुढे सांगतात, “एकाच मंदिरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर कुणाचं घर चालू शकतं का? पण आता परिस्थिती बदललीये. आता कलाकार वेगवेगळ्या मंदिरांमध्ये नृत्य करतात.”

बालन आता जवळजवळ ९० वर्षांचे आहेत, ते गेल्या सत्तर वर्षांपासून हे सादरीकरण करतायत. कालिकत जिल्ह्यातल्या नानमंडा गावात ते राहतात. त्यांच्या बैठ्या घरात तिर्रा पोशाख घातलेला एक फोटो फ्रेम केलाय आणि तो शेल्फवर ठेवलाय.

बालन यांनी साधारण वयाच्या विशीत मंदिरात नृत्य करायला सुरुवात केली. जिथे त्यांचं कुटुंब सादरीकरण करायचं. आता आता त्याचं एक मंडळ असून त्यातले सदस्य वन्नन समुदायातले आहेत. ते म्हणतात की, त्यांच्या मुलांनी आणि नातवंडांनी कधीही सादरीकरण केलं नाही. पूर्वी ते सक्तीचं होतं आता मात्र आवड असेल तरच मुलं त्यात भाग घेतात.

पूर्वी, या कलेतून उत्पन्न मिळत नव्हतं कारण तेव्हा पैसे देण्याची पद्धत नव्हती. बालन आणि कुंजीरमण यांच्या आजोबांना किंवा इतर कलाकारांना तांदूळ, तेल किंवा फणस दिले जायचे. पण आज एक मंडळ सादरीकरणाच्या संख्येनुसार सुमारे ५०,००० ते ८०,००० रुपये कमवतो. नंतर ही रक्कम सहभागी कलाकार आणि संगीतकारांमध्ये वाटली जाते आणि एका कलाकाराला एका कार्यक्रमासाठी सुमारे २००० ते ३००० हजार रुपये मानधन मिळतं.

कोळिकोडमध्ये चेलावूर गावातील प्रजीश रिक्षा चालक आणि तिर्रा कलाकार आहे. तो वयाच्या १३ व्या वर्षी तिर्रा शिकला आणि आता तो अनेक मंडळांसोबत काम करतो. “तिर्रा सादर करून उदरनिर्वाह करणं कठीण आहे. कारण हे काम वर्षभरातले तीनच महिने चालतं. म्हणून प्रत्येकजण हाताशी अजून एक काम धरतो. ते कार्यक्रमाच्या दिवशी सुट्टी घेतात किंवा सादरीकरण करण्यासाठी शिफ्टनुसार काम करतात,” प्रजीश म्हणतो. तो वन्नन समुदायाचा आणि त्याच्या मुलाने त्याच्या पावलावर पाऊल ठेवावं असं त्याला वाटत नाही. “माझ्या मुलाला मी सांगितलं आहे, त्याने तिर्रा सादर केलं नाही तरीही चालेल, त्याने शिक्षण आणि नृत्य सादरीकरण गोष्टी नीट हाताळाव्यात, कारण या कलेतून मिळणारं उत्पन्न पुरेसं नाही.”

कार्यक्रम सुरू होण्याच्या काही महिने आधी घरातले सगळे लोक उपवास आणि प्रार्थना करतात. त्यानंतर ते कार्यक्रमात सहभागी होतात. “ पूर्वी गावात जेव्हाही फणस तोडले जायचे तेव्हा कुटुंबातील महिला ते फणसाचे राळ तिर्रा पोशाखासाठी डिंक म्हणून वापरण्यासाठी साठवून ठेवायच्या,” कुंजीरमण यांना आठवतं.

कैप्पाणी ही आभूषणं तयार करण्याची कला जवळपास सगळ्यांनाच अवगत आहे, यामध्ये वेगवेगळ्या समुदायातल्या लोकांचा सहभाग असतो. त्यानंतर तिर्रा कलाकारांच्या पोशाखासाठी पारंपरिक पद्धत वापरली जाते. यामध्ये तांदळाच्या पाण्यामध्ये धुतले जाणारे थिरुवुदायदा (पवित्र कपडे) कपडे, मुखथेळुथ (चेहरा रंगवणे) आणि मेलेळुथ (शरीरावरील लेखन) साठी कवच, नारळाच्या पानांपासून आणि सुपारीच्या सालापासून तयार केलेले मुडी (देवाचे केस), पांढरा रंग हा अरिचंद (तांदळाची पेस्ट), पिवळा रंग हळदीपासून आणि लाल रंग चुनखडी व हळद एकत्र करून तयार केले जातात.

सादरीकरणापूर्वी, तांडण समुदायातील (राज्यातील इतर मागासवर्गीय वर्ग) वडिलधारी व्यक्ती अनेक देवांना ताडी अर्पण करते. या नाटकादरम्यान विविध जाती व्यवसायातील लोक योगदान देतात. मरार (मंदिरामध्ये तालवाद्य वाजवणारे कलाकार), आसारी (सुतार), मुसारी (धातूकार), पेरुमकोल्लन (मुख्य लोहार) आणि थत्तन (सोनार) यांसारख्याच्या यात सहभाग असतो.

आणि तिर्रा (स्वतः देव), वाक्केनालमध्ये सादरीकरणात योगदान देणाऱ्या सर्व जातींमधील लोकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतो. हे साधारणपणे सादरीकरणात केलं जातं.

दुपारच्या जेवणाच्या वेळी उनाशारम सादर केलं जातं. यातून प्रत्येकाला त्यांच्या पारंपरिक पेशाची आठवण करून दिली जाते आणि त्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.

एक प्रकारे, ही व्यवस्था लोकांना त्यांच्या पारंपरिक भूमिकांचे पालन कसे जाते याची जाणीव करून देते.

अनुवाद : अश्विनी पाटील