काळोखाच्या पल्याड असावा, जागरणांचा शेवट!

बासष्ट वय झालं जनाबाई सोनवणेंचं. ही बाई समंजस जगलीय. कधी ना कुणाशी भांडली ना तंडली.

पण हे वर्ष आक्रीत निघालं. “जरा कुठं खुट्ट झालं का माझं टाळकं सटाकतंय. कंधी कुण्णाचं मनावर न घेणारी मी, यवढ्यात्येवढ्यावरून वसवस् कराय लागल्येय.” भादोळे गावातील आपल्या दुपाखी घराच्या अंगणात बसून जनाबाई सांगतात.

२०२५ मधील उन्हाळ्यात कोल्हापूरमध्ये रात्रीचं तापमान एरवीपेक्षा जास्त होतं. प्रचंड उकाड्यामुळं जनाबाईंची झोप उडालेली. आधी त्यांना वाटलं, दोनचार दिवसांत होईल सवय. कधी ना कधी लागेलच डोळा. पण उष्म्यानं असं हैराण केलं की जनाबाईला तासदोनतासाची झोपही मिळेना. दिवसांमागून आठवडे उलटले न् महिना गेला तरी जनाबाईची झोप उडाली ती उडालीच. झोपेअभावी म्हातारी वैतागली, विनाकारण तणतण करू लागली.

जनाबाई भुमिहीन. त्या रोजमजुरीवर दुसऱ्याच्या रानांत काबाडकष्ट करतात. पेरणी, निंदणी, काढणी पासून गवताचे भारे वाहून या बाईचा जीव थकून जातो. संध्याकाळी तिची हाडं कडाकडा वाजतात. आखडलेले खांदे-मान नको नको करतात. दिवसभर शरीराचं ओझं पेलून थकलेले गुडघे-पोटऱ्या ठणकू लागतात. अशावेळी जनाबाई उंबऱ्यावर बसून राहते नि कष्टाला जणू घराबाहेर जा म्हणते. होता होता रात्रीचे दहा वाजतात. मग जनाबाई अंथरूणावर अंग लोटून डोळे मिटते. यथावकाश आंबलेल्या शरीरात हळूहळू साखरझोप पाझरते. हाच तिचा वर्षानुवर्षांचा शिरस्ता.

पण अशा गाढ झोपेच्या रात्री अचानक हरवल्या. अलीकडे तापमानाचा पारा चढतच गेला. रात्री चंद्रप्रकाशातही जनाबाईच्या घराचं टिनचं छप्पर आग ओकू लागलं. घामानं झंपर भिजू लागलं. या कुशीहून त्या कुशीवर होत जनाबाई निद्रादेवीची आराधना करू लागली. घडीभर डोळा लागला तर लागला.

एखादी डुलकी उसवली की रात्रभर आढ्याकडं पाहत जनाबाई जागू लागली.

जनाबाईंच्या मते, मे महिन्यात (२०२५) पहाटे तीनच्या सुमाराला उष्मा कमी व्हायचा. तोवर त्यांना झोपच लागत नव्हती. पहाटेची झोप तशीही जनाबाईंच्या नशीबी नसतेच. कारण फटफटण्याआधी पाच वाजता उठून, त्यांना घरकाम उरकावंच लागतं. भल्या पहाटेच घरकाम आटोपलं, तरच त्यांना दिवसभर शेतमजुरी करता येते.

सुर्योदयापूर्वीच जनाबाईंचा दिवस सुरू होतो. पाणी भरणं, झाडलोट नि स्वैपाक उरकतच त्या आल्या दिसाला भिडतात. उन्हं कोवळी आहेत, तोवरच त्या मजुरीला जातात. दिस चढेल तसतसा त्यांच्या कमरेला खोवलेला पदर मानेवरून डोईवर जातो. उघड्या शिवारांत पदराचीच काय ती सावली. पण आताशा साठीत उन्हाचा तडका या बाईला सोसत नाहीये. रोजमजुरी करून आली, की ती पुन्हा घरकामाला जुंपते : धुणंभांडी, सरपण, कोरड्यास नि भाकरी थापणं : असा त्यांचा दिस कलतो. “कितीबी केलं, तरी काम आटपतंय व्हय!” जनाबाई म्हणतात.

इतकं राबराबून नीट झोप मिळत नाही, त्यामुळं जनाबाई हल्ली घरच्यांवरच डाफरते. अशा अनावश्यक हाडतुडीच्या प्रसंगांनंतर खजिलही होते. त्या सांगतात, “घरदारचे सगळे म्हणायलेत, का जनाबायला काय झालंय काय की, अशी त् नव्हती ही...येढूळ राबून आली तरी व्हटावर हसूच असायचं!” हे सांगताना जनाबाईंना आपलं तरूणपण आठवतं. अल्लड वयातही त्या अशाच होत्या : उत्साहानं सळसळती जना किती खिदळायची, कामं करता करता गाणी गुणगुणायची.

“पण आता?’ जनाबाई म्हणतात, “लोकं म्हणत्यात बघावं तवा ह्या बयाचं तोंड वाकडं. सदानकदा फणकारलेली. पण खरं सांगू, हसायबोलायचं तराणच न्हाय ऱ्हायलं आता माह्यावालं.”

वैताग, बेचैनी हे शब्द कधी नव्हे ते जनाबाईच्या तोंडी राहून राहून येऊ लागले. त्या म्हणतात, “कधी डोस्कंच ठणाकतंय त् कधी डोळंच लाल लाल व्हत्यात. ह्या झोपंपायी एक सांगावं का दोन? निज न्हायी डोळ्याला न् भरतार मारतोय गायीला अशी गत झालीया.” अस्वस्थता नि चिंतेनं चोरपावलानं जनाबाईच्या जीवनात प्रवेश केलाय.

ही अवस्था एकट्या जनाबाईंचीच नाहीये. तापमानवाढीमुळं विशेषत: रात्री उष्णलहरींनी अनेकांची झोप उडवलीय. जागतिक तापमान वाढीचं संकट माणसांच्या निद्रानाशाला कसं कारणीभूत ठरतंय, याबाबत २०२५ मध्ये एक शोधनिबंधही प्रसिद्ध झालाय. हा शोधलेख नोंदवतो, “...हवेतील वाढता उष्मा झोपेची गुणवत्ता खालावतो नि निद्रानाशाच्या व्याधीचं कारण ठरतो. विशेषत: वृद्ध महिलांमध्ये या समस्येची तीव्रता अधिक...”

“मानवी शरीर सर्वसाधारण हवामानाशी मिळतीजुळती प्रतिक्रिया देतं. पण झोपेच्या अवस्थेत असताना, घरातील तापमान ऐरवीपेक्षा जास्तच कमीजास्त झालं की, शरीराची थर्मोरेग्युलेशन प्रणाली काम करेनाशी होते. झोपेतील सातत्य टिकवून ठेवण्यासाठी शरीराचं तापमान कमी ठेवणं या प्रणालीच्या आवाक्याबाहेरची गोष्ट ठरतं. परिणामी निद्रानाशाची समस्या उद्भवते.” सायकियाट्रिस्ट डॉ. एन. ए. युवेस सांगतात. क्लाएमेट सेंट्रल या संस्थेनं २०२४ मध्ये केलेल्या अभ्यासानुसार भारतभरात लोकांनी जवळपास ८० ‘अतिउष्ण’ रात्रींचा सामना केलाय. जेव्हा तापमान २५ डिग्री सेल्सियसहून जास्त होतं. यावरून निद्रानाशाच्या समस्येची व्याप्ती लक्षात येऊ शकेल.

ऐंशी अतिउष्ण रात्री, हा आकडा थोडका नव्हे. याचा अर्थ वर्षातील ८० झोपांचा फज्जा. दिवसभर घराबाहेर राबणाऱ्यांच्या विश्रांतीवर हवामान बदलानं फिरवलेला बोळा.

“मानवी शरीराची जैविक कार्यप्रणाली निश्चित आहे. आपलं शरीर निद्रेच्या अधिन होण्यापासून ते गाढ झोपेच्या अवस्थेपर्यंत विविध टप्प्यात शरीराचं तापमान संतुलित करत असतं,” डॉ. युवेस सांगतात. ते केरळच्या आयक्युआरएए इंटरनॅशनल हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर, कालिकत सोबत विशेषज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत. डॉ. युवेस म्हणतात, “बाहेरील तापमान अपेक्षेहून कमीजास्त असल्यास, शरीर वातावरणाशी जुळवून घ्यायला संघर्ष करू लागतं. परिणामी कूस बदलणं, वारंवारची झोपमोड नि झोपेशी निगडीत बेचैनी येते.” या समस्या अर्थातच अतिउष्ण प्रदेशातील रहिवासी, तसंच गरीब वर्गातील लोक नि वृद्ध व महिलांना जास्त जाणवतात.

वरील संशोधनाधारित तथ्यांशी जनाबाईंच्या अवस्थेचा ताळमेळ बसतो. जनाबाईंच्या घरात छताला एकच पंखा टांगलाय. तो दोन खोल्यांत निजलेल्या चार माणसांवर कशीबशी हवेची फुंकर घालतो. टिनच्या छपरामुळं ही हवाही उष्णच असते.

निद्रानाशानं टोक गाठलं, तगमग वाढलीच तर जनाबाई काय करतात? “मी व्हटाखाली तंबाकूचा ईडा ठिवते. उलीसंक बरं वाटतं, मंग मी झोपते.” जनाबाई ‘पारी’कडे आपल्या व्यसनाची कबूली देतात. तंबाखूनं येणारी गुंगी तात्पुरतीच असते. पण झोपेसाठी ती जनाबाईंना आधार वाटते. उलट तंबाखूतील निकोटीन पुढे पुढे निद्रानाशाचं कारण ठरतं, याची त्यांना कल्पनाही नाही.

जनाबाईंनी झोपेच्या आराधनेसाठी तंबाखूचा आसरा घेतला, तसा अनेकजण दारू किंवा अन्यअंमली पदार्थांचा सहारा घेतात. निद्रानाशानं सतावलेल्या व्यक्तींमध्ये ही वृत्ती हमखास आढळते. पण अंमली पदार्थांमुळं खरेतर उलटाच परिणाम होतो. अशा व्यक्तींमध्ये अस्वस्थ निद्रा, घोरणे अशी लक्षणं दिसू लागतात. स्लीप एप्निया नावाचा एक विकारही उद्भवू शकतो. या प्रकारांत झोपेदरम्यान घशातील स्नायू सैलावतात. नि घोरणं सुरू होतं. परिणामी आपल्याच घोरण्यानं अशा व्यक्तींना पुरेशी झोप मिळत नाही. तथापि अंमली पदार्थांचं सेवन हा निद्रानाशावरील उपाय नव्हे, हे समजायला उशीर होऊन घातक परिस्थितीही उद्भवू शकते.

झोपेचा अभाव नि थकवा या दुष्टचक्रानं जनाबाईंच्या शरीरावरही दुष्परिणाम झालेत. जनाबाई सांगतात त्यांना दर उन्हाळ्यात बीपीचा त्रास होतो. हृदय धडधडतं. बेचैनी व ताण जाणवतो. त्या म्हणतात, “रातची झोप व्हत नाय, मंग सक्काळी डोकं जड जड वाटतं” उन्हाळ्यात जवळपास दर आठवड्याला जनाबाई जवळच्या खासगी डॉक्टरकडे जातात. हे डॉक्टर त्यांना तात्पुरती झोपेची औषधं लिहून देतात. या गोळ्यांनी जनाबाईंना काही काळ बरी झोप लागते.

गजबजलेल्या वस्त्यांत उष्ण-दमट हवामान असणं स्वाभाविक. भाडोळेचं तसं नाही. ते एक शांत खेडेगाव. गावातले रस्ते अजूनही कच्चे, मातीचिखलाचे. जिथंतिथं नारळी-पोफळी, आंब्या-पिंपळाची हिरवीगार राई. वाटेत इथंतिथं कडूनिंबाची छाया. बहुतेक गावकऱ्यांचा वावर दूर ऊसाच्या रानांत कामात मग्न असा. संध्याकाळी मात्र शेजारपाजार-सोयऱ्याधायऱ्यांची चव्हाट्यावर गप्पांची मैफल. पण गावाच्या या चित्राला वाढत्या तापमानानं गालबोट लागलंय. या छोट्याशा गावचं पर्यावरण जागतिक संकटापुढं गुढगे टेकू लागलंय.

निसर्गानं समृद्ध असलेलं हे गाव आता रणरणत्या ऊन्हानं नि उकाड्यानं हैराण झालंय.

कोल्हापूरचं तापमान दर उन्हाळ्यात नवा उच्चांक गाठतंय. यंदा ते ३८ सेल्सियसपर्यंत पोचलेलं. “प्रत्येक उन्हाळा आधीच्यापेक्षा जास्त कडक होतोय” शेजारणीशी झालेल्या गप्पांत जनाबाईला ही माहिती समजलीय.

दिवसभरची कामं आटपून जनाबाई शेजारपाजारशी शिळोप्याच्या गप्पा मारतात. तेव्हा हल्ली चर्चेचा मुख्य विषय, “काल राती पान हालायसुदीकबी हवा नव्हती, लयच आखरीत उकाडा, झोपंचं पाकंच खोबरं झालं” हीच असते. एकुणात तापमानवाढ हा खेड्यात ऐरणीवरचा विषय झालाय.

“झोपेची समस्या निस्तरली नाही, तर एखाददिवशी आपण काम करता करता घेरी येऊन पडू.” अशी भीती जनाबाईंना वाटते. अशा प्रसंगापासून बचावाची सोयही जनाबाईंनी केलीय. त्या म्हणतात, “न चुकता मी पदराला साखरंची पुडी बांधून ठिवते.” जरा गुंगी आल्यागत वाटलं की, जनाबाई जीभेवर साखर ठेवतात. जमल्यास लिंबाचा रस पितात. या साध्या उपाययोजनांमुळं टळटळत्या दुपारी त्यांना सुसह्य होतात.

शेजारणींशी मनमोकळ्या गप्पाटप्पा, हसणंखिदळणं, एकमेकांचं हवंनको पाहणं ही गोष्ट जनाबाईंच्या आयुष्यातून आता हद्दपार होऊ लागलीय. कारण, अर्थातच निद्रानाश. त्यापाठोपाठ येणारा थकवा नि उद्वेग. या नव्या समस्यांमुळं दिवस दिवस त्यांची इतरांशी बोलचालच होत नाहीय. जनाबाईत एकलकोंडेपण घर करू लागलंय.

गावखेड्यात लोकं म्हणतातच ना, “झोप नाही तर शरीर दम देत नाही, न् मन शांत होत नाही!”

ही म्हण जनाबाईंच्या मन:स्थितीचं तंतोतंत वर्णन स्वरूप झालीय.

जांभळी हे गाव जनाबाईंच्या गावापासून ३० कि.मी. अंतरावर. या गावातील लालुबाई कांबळेंची गतही जनाबाईंपेक्षा निराळी नाही.

लालुबाई म्हणतात, “अबाबा गरमी पडलीय ह्या साली. तीन म्हैनं झालं घडीभरबी डोळ्याला डोळा नाय लागला माझा. झ्वापच लागंना झालीय ह्या बाजिंद्या गरमीपायी” लालुबाईंच्या खोलीत एकच टेबलफॅन. घरात एकण माणसं नऊ. पण फॅनच्या हवेचा एकांडा मालक केवळ लालुबाईंचा मुलगा. ७२ वर्षांच्या लालुबाई म्हणतात, “उकाड्यानं जीवाचा पापड झालाय. रातची झ्वाप नाय झाली की दिसभर वैताग येतूया.” लालुबाई या वयातही ऊसाच्या रानांत काम करतात. पण हल्ली त्यांना काम जमेना. झोपेअभावी होणारी मनाची संत्रस्त अवस्था कधी अनाठायी चिंता नि तीव्र नैराश्य या मनोविकारांत बदलेल हे त्यांचं त्यांनाही कळणार नाही.

प्रौढांना किमान सात तास नियमित झोप अनिवार्य, असं सांगितलं जातं. पण लालुबाईंसाठी एवढी साधी झोप स्वप्नवत झालीय. अनेकदा त्या रात्र रात्र जाग्याच असतात. वयोमानानं घटत जाणारी झोप नि उष्मा ही दोन्ही कारणं त्यांच्या या अवस्थेमागे असावीत. पण दशकानुदशकं उसशेतीत राबलेलं त्यांचं शरीर आता नक्कीच आरामासाठी आसुसलं असणार. वाढत्या उष्म्यानं या सुखापासून लालुबाईंना पारखं केलंय.

“चार सालाआदुगर म्या डोळं मिटलं की घोरायचे.” लालुबाई पारीकडे आपली वेदना सांगतात, “आता रातभर टक्क जागीच असतीय म्या”

लालुबाईंचा ४५ वर्षीय मुलगा प्रमोद. “ह्या जागरणांमुळंच आई आता थकल्यागत दिसाय लागलीय.” प्रमोद म्हणतात, “ती नुसती बसून असली तरी वाटतं तिचं चित् थाऱ्यावर नाय जणू”

पुरेशी गाढ झोप न मिळाल्यास गंभीर मानसिक विकार जडण्याची शक्यता असते. डिप्रेशन, एंग्झायटी, बायपोलर डिसऑर्डर नि पोस्ट ट्रोमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर या विकारांचं मुळ निद्रानाशाच्या समस्येत असू शकतं. डॉ. युवेस सांगतात, “अपुऱ्या झोपेमुळं मेंदूतील रासायनिक प्रक्रिया विचलीत होतात. मेंदूतील भावनात्मक व ताणतणावाची केंद्र या बदलांनी अधिक सक्रीय होतात. परिणामी शरीर सातत्यानं 'स्ट्रेस मोड' मध्ये राहतं. शरीराची ही अनैसर्गिक ताठरता, कष्टानं येणाऱ्या नैसर्गिक शिथिलतेचा प्रतिरोध करते. याचा परिणाम शरीराच्या निद्रा-जागृती चक्रावर होतो. नि शरीराचं घड्याळच बिघडतं.”

“मला वाटलेलं, उन्हाळा गेला की व्हईल सगळं नीट. पण ही पीडा जणू कायमचीच बोकांडी बसलीय” लालुबाई काळजीनं सांगतात.

आता शेतातलं काम कायमचं बंद करावं असं त्यांना वाटू लागलंय. एकप्रकारे त्यांचं मन जणू जीवनापासून निवृत्तीचं वळण घेऊ पाहतंय. शेजारपाजारचे लोकही म्हणतात, लालुबायच्या चेहऱ्यावरचं हसू पारच मावळलंय. लालुबाईंच्या चेहऱ्यावर सतत ताण दिसू लागलाय.

भाडोळे गावच्या नंदा सोनवणेंनी तर उन्हाळ्याची धास्तीच घेतलीय. हा ॠतू आला की नंदांचं मन ९० दिवसांची उलटगिनती सुरू करतं. उन्हाळ्याचा एक एक दिवस संपेल या आशेनं. “मी रोज उन्हाळा संपावा म्हणून देवाला साकडं घालते.” ५० वर्षीय नंदाची झोप उन्हाळा संपताच सुधारू लागते. म्हणून ही आराधना.

उन्हाळ्यात नंदाताईंना साधारण तीनेक तासांहून कमी झोप मिळते. “झोपेची वाट बघून बघून थकले की, मी टिव्ही बघत बसते. डोळे थकले की पेंग येईल या आशेनं.” नंदा सांगतात. अपुऱ्या झोपेनं नंदाताईंवर गंभीर छाप सोडलीय. आदल्या रात्रीच्या जागरणाचा थकवा पुढं दिवसभर राहतो, मन चिडचिडं होतं. डोक्यात गुंगी असते. हातपाय ठणकू लागतात. या अंगदुखीसाठी नंदाताई वारंवार पेनकिलर्स घेतात. अतिरिक्त वेदनाशामक गोळ्यांचा शरीरावर होणारा घातक परिणाम होतो, तो निराळाच.

जनाबाई व लालुबाईंप्रमाणेच नंदाताईंनाही झोपेसाठी औषधं घ्यावी लागताहेत. त्यांच्या मते या गोळ्यांशिवाय आता झोपच लागत नाहीए. जणू ते एक व्यसनच जडलंय. त्यांचा अतिरक्तदाबाचा आजार वातावरणातील उष्ण लहरींनी दुणावतोय. परिणामी निद्रानाशाची समस्या अधिक बळकट होतेय. उकाडा वाढला की नंदाताईंची बेचैनीही वाढते, ती कमी व्हावी यासाठी त्या साखर खायचा उपाय करतात. त्यानं तात्पुरतं बरंही वाटतं, पण अतिसाखरेनं नवी समस्या उद्भवली नाही तर नशीब.

कोल्हापूर जिल्हा उष्णतेच्या लाटांनी जितका पोळलाय, तितकीच या समस्येनं इथल्या माणसांची झोपही पळवलीय.

“आधी मी ढाराढूर झोपायचे” जनाबाई सांगतात, “पण आता झोपंची काळजी करू करूच झोप यियना झालीया!” झोपेची चिंता ही एक पर्यावरण असंतुलनाची समस्या आहे, याची जनाबाईंना कल्पना नाहीये.

‘पारी’ची देशव्यापी हवामान बदल व मानसिक आरोग्य ही वृत्तांत मालिका मरिवाला हेल्थ इनिशिएटिव्हच्या सहयोगाने राबवली जातेय. ही मालिका तापमान वाढीचा मानसिक व सर्वसाधारण आरोग्यावरील परिणाम, तसंच या समस्येचा ग्रामीणांच्या उपजिविकेवरील दुष्परिणाम त्याचप्रमाणे या समस्येच्या प्रभावाने नागरी भागात विस्थापित झालेल्या ग्रामीणांचे जीवन याचा वेध घेते.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे