पीपल्स फोटोग्राफर्स कलेक्टिव्हची सात रत्नं

“समाजातील उपेक्षित घटकांचं प्रतिनिधित्व करण्याचा दावा करणारी मोठमोठ्या दालनांमधली ही प्रदर्शनं ज्यांच्या जीवनावर आधारित असतात त्या लोकांना फारशी आपलीशी वाटत नाही. अभ्यासाचा भाग म्हणून मी दिल्लीतल्या एका कला प्रदर्शनात गेले होते. त्या दालनात वंचित लोकांच्या जीवनावर आधारित फोटो, शिल्पं आणि चित्रे होती. पण त्या सर्व वातावरणात एक उच्चभ्रू भाव होता. मला तिथं खूप परकेपणा जाणवला,” २२ वर्षांची हैरुनिशा कळकळीनं बोलत होती.

“समाजाच्या मुख्य प्रवाहातून वगळलेल्या समुदायातल्या एखाद्या व्यक्तीला तिथं गेल्यावर काय वाटत असावं बरं? तुम्हाला काय वाटतं याबद्दल? मला तरी नाही वाटत की त्या व्यक्तीला ती जागा आपलीशी वाटेल. मी कधी प्रदर्शन भरवलं, तर ते मी वेगळ्या पद्धतीनं मांडेन. तिथं फक्त भिंतीवर लावलेले फोटो आणि त्यावर कुणीतरी येऊन बोलेल असं तरी ते नसेल. मी त्या लोकांना प्रत्यक्ष तिथं आणेन आणि ते इतरांशी संवाद साधू शकतील. प्रदर्शनाच्या त्या जागेला त्या परिसराशी जोडेन जिथली दृश्यं त्या फोटोंमध्ये टिपलेली आहेत,” ती तिचे विचार वेगाने मांडत होती. हैरुनिशाकडे बोलायला फक्त २० मिनिटं होती. त्यानंतर तिला कॉलेजच्या एका कार्यक्रमाचं सूत्रसंचालन करण्यासाठी परत जायचं होतं.

हैरुनिशा नवी दिल्लीतल्या जामिया मिलिया इस्लामिया विद्यापीठात मास कम्युनिकेशनमध्ये पदव्यूत्तर शिक्षण घेतेय. उत्तर चेन्नईतल्या एका मुस्लिम कुटुंबातील ही तरुणी उच्च शिक्षण घेणारी पहिलीच व्यक्ती आहे. “शिक्षणासाठी इतक्या दूर येणारी मी त्या भागातील पहिलीच मुलगी आहे. आमच्या समाजात स्त्रियांना घरीच राहण्यासाठी आणि पदवीपर्यंतचं शिक्षण न घेण्यासाठी प्रवृत्त केलं जातं. मी १८ वर्षांची झाले तेव्हा माझ्यावरही लग्नासाठी दबाव आला होता. पण मी घर सोडून बाहेर पडले अन् फोटोग्राफीनं मला दाखवून दिलं की बाहेर एक जग खूप मोठं आहे,” ती सांगत होती.

हे असं एक जग आहे जिथे तिची बहीण नूर निशा के. ही देखील आपली छाप पाडू पाहतेय. “कोविडच्या काळात जेव्हा शाळा बंद होत्या आणि मी वेळ घालवण्यासाठी काहीतरी शोधत होते, तेव्हा मी पलानी अण्णांच्या फोटोग्राफी कार्यशाळेत भाग घेतला, २० वर्षांची नूर निशा आठवणीनं सांगते. मी पहिल्यांदाच डीएसएलआर कॅमेरा पाहिला अन् पहिल्यांदाच त्याला स्पर्श केला. ‘रिफ्रेमिंग नॉर्थ चेन्नई’ प्रदर्शनात माझं काम प्रदर्शित झाल्यानंतरच मी फोटोग्राफीकडे पूर्णवेळ व्यवसाय म्हणून पाहू लागले. त्याआधी मला वाटायचं की मी फॅशन डिझायनर बनेन,” ती खदखदून हसत सांगते.

फोटोग्राफी तुम्हाला एक स्वतंत्र मार्ग दाखवते. नूर निशानं त्याकडे असंच पाहिलं आणि आजही तसंच पाहतेय. हे स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ स्वतःची मुक्तता नाही, तर आसपासच्या जगाशी जोडलं जाणं, त्या जगाला काहीतरी परत देणं आणि जगाचा दृष्टिकोन बदलण्यात मदत करणं आहे. “भारतात फार कमी संस्था हा विषय सर्वसमावेश पद्धतीने शिकवात त्यामुळे मला बाहेर जाऊन शिक्षण घ्यायचंय. लहानपणी मला वाटायचं की माझं घर हेच माझं जग आहे, पण आता फोटोग्राफीमुळे मी एका अमर्याद विश्वाशी जोडली गेलीये. जग समजून घेण्यासाठी आणि नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी हे एक उत्तम साधन आहे.”

मात्र या दोघी बहिणींचा हा प्रवास काही सोपा नव्हता. २०१३ मध्ये वडिलांच्या निधनानंतर, मुलींचं शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी त्यांच्या आईला खूप कष्ट घ्यावे लागले. अनेक वर्षे त्यांच्या आईनं मजूरी काम केलं; मुलींना वेळ देण्याच्या काळात तिनं बाहेर काम केलं कारण तिला मुलींना त्यांच्या हक्काचं शिक्षण द्यायचं होतं.

डिजिटल जर्नालिझममध्ये 'बी.व्होक.' पूर्ण केल्यानंतर, नूरने लंडनमध्ये फोटोग्राफीच्या अभ्यासक्रमांसाठी अर्ज केले. तिला १० ठिकाणी प्रवेशही मिळाला, पण शिष्यवृत्ती काही मिळाली नाही. “मी प्रयत्न करत राहीन आणि तोपर्यंत या टीमसोबत फोटोग्राफर म्हणून काम करेन. मला आवडणारे प्रोजेक्ट मी करत राहीन. मी सध्या ज्या प्रोजेक्टवर काम करतेय त्यात हैरुनिशा आणि सुबा दोघीही माझ्यासोबत आहेत,” ती सांगते.

२६ वर्षांची सुबागोमती एम. तेनकासी जिल्ह्यातल्या शंकरनकोविल गावची रहिवासी. “मी ग्रामीण भागातून शहरात आहे. आमच्या गावात माझे वडील दुकान चालवतात तर आई गृहिणी आहे. गावातल्या लोकांना किंवा माझ्या आईवडिलांना पत्रकारिता किंवा फोटोग्राफीविषयी फारसं ज्ञान नाही,” ती सांगते. तीन भावंडांमध्ये सर्वात लहान असलेली सुबा अभिमानानं सांगते की तिचे विचार स्वतःचे आणि स्पष्ट आहेत. या विचारांनुसार पुढे जाण्याची जिद्दही तिच्यात आहे.

“जेव्हा मी पहिल्यांदा माझ्या आईवडिलांना सांगितलं की मला पत्रकारितेचं क्षेत्र निवडायचं आहे, तेव्हा ते नाराज झाले. “रस्त्यावर उभं राहून फोटो काढणाऱ्या त्या बायांसारखं काम तू करू नको. आम्हाला त्या गोष्टी आवडत नाहीत,” असं ते म्हणाले. त्यांनी मला ‘बिझनेस ॲडमिनिस्ट्रेशन’ साठी अर्ज करायला सांगितलं.” सुबानं त्यांचं म्हणणं ऐकलं. पण याचबरोबर तिनं आईवडिलांना न सांगता पत्रकारितेच्या कोर्ससाठीही एक अर्ज केला. सुबाला दोन कॉलेजांमध्ये प्रवेश मिळाला. एक बीबीएसाठी आणि दुसऱ्या ठिकाणी पत्रकारितेत बीएसाठी. त्यावेळी तिचे आईवडील पत्रकारितेतील शिक्षणासाठी तयार झाले. मिश्किपणे हसताना सुबा त्यामागचं कारण सांगते, “पत्रकारितेचा तो अभ्यासक्रम महिला कॉलेजमध्ये होता आणि बीबीएच्या कॉलेजमध्ये मात्र मुले-मुली एकत्र शिकणार होती.” पण त्यानंतर ती कधी थांबली नाही.

पत्रकारितेतील पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर तिला मुख्य प्रवाहातील प्रसारमाध्यमांमध्ये नोकरीच्या संधी मिळाल्या. पण तिथेही तिच्या आईवडिलांच्या मनातील शंका कायम होत्या; अनेकदा शूटिंगसाठी जाताना तिचा भाऊ किंवा कुटुंबातील एखादा पुरुष तिच्यासोबत असायचा. मात्र, २०२४ मध्ये तिने ‘पीपल्स फोटोग्राफर्स कलेक्टिव्ह’ मध्ये सहभाग घेतल्यावर परिस्थिती बदलली. सुबाच्या कामाचं महत्त्व तिच्या आईवडिलांना जाणवू लागलं. तिनं फोटोग्राफीकडे पाहण्याचा स्वतःचा दृष्टिकोन विकसित केला.

कलेक्टिव्हसोबत काम करताना सुबा तेलंगणा, मध्य प्रदेश आणि तमिळनाडू या राज्यांमधील आदिवासी आणि दलित विद्यार्थ्यांना शिकवण्याचं कामही करते. “शेवटी, मला वाटलं की मी योग्य ठिकाणी आहे. अखेर मला डॉक्युमेंटरी फोटो जर्नलिस्ट बनण्याचं प्रशिक्षण मिळतंय. एक अशी व्यक्ती जी लोकांच्या पाठीशी उभी राहते आणि लोकांचा आवाज बनते. माझ्या गावात एकही महिला पत्रकार नाही. मला लहान मुलींना फोटोग्राफी शिकवायला आवडते.” तेनकासीतल्या सरकारी मॉडेल स्कूलमध्ये आयोजित एका फोग्राफी कार्यशाळेत तिची कीर्तीशी भेट झाली.

१६ वर्षांची कीर्ती एस. ही या यशस्वी मुलांमध्ये सर्वात लहान आहे. ती तेनकासीमधल्या मायामंकुरिची गावात राहते आणि इयत्ता बारावीत शिकतेय. “शाळेत फोटोग्राफी शिकल्यानंतर या क्षेत्राबद्दलचा माझा दृष्टिकोन बदलला. मला वाटायचं की फोटोग्राफी म्हणजे फक्त मोठे कार्यक्रम आणि लग्नसोहळे. पण आता मला समजलंय की यात केवळ आनंदी चेहरे टिपणं नाही, तर सामान्य लोकांचं जीवनही टिपलं जातं. माझ्याकडे कॅमेरा नाही. मी माझ्या फोनवरूनच गावात, शेतात काम करणाऱ्या माझ्या आजीचे आणि तिच्या मैत्रिणींचे फोटो काढते.” कीर्ती नुकतीच शाळेतून परतली होती, पण फोटोग्राफीविषयी विचारताच तिच्या आवाजात उत्साह संचारला.

तरीही, हा तिच्यासाठी करिअरचा पर्याय नाही. “मला फोटोग्राफी करायला आवडते, पण मला 'कार्गो ऑफिसर' बनायचंय. माझ्या वडिलांनाही फोटोग्राफीचा छंद फारसा आवडलेला नाही. त्यांना वाटतं की मी कल्पना चावला यांच्यासारखी अंतराळवीर बनावं. ते मला 'कीर्ती चावला' म्हणतात. पण माझं मन वाहतूक, विमानचालन आणि कार्गो मॅनेजमेंट या क्षेत्रांत रमलंय. कालच यादी जाहीर झाली आणि मला इंडियन मेरीटाइम युनिव्हर्सिटीमध्ये प्रवेश मिळालाय. मी लवकरच मेरीटाइम लॉजिस्टिक्समध्ये बीबीएचं शिक्षण सुरू करणार आहे.”

तिचं 'मेरीटाइम लॉजिस्टिक्स' शिकण्याचं स्वप्न आणि फोटोग्राफीची आवड या दोन्ही गोष्टी तिच्या आयुष्यात समांतरपणे चालतात. फोटोग्राफी ही तिला मनापासून आवडणारी गोष्ट आहे, ती सांगते. ती साधारण आठ वर्षांची असताना तिच्या वडिलांचा अपघात झाला. काही काळानंतर ते बरे झाले असले, तरी त्यानंतर तिच्या वडिलांचं आणि संपूर्ण कुटुंबाचं आयुष्य पूर्वीसारखं राहिलं नाही. तिची आई त्यांचंच छोटं किराणा दुकान आणि घराची जबाबदारी सांभाळते. जेव्हा तिनं पहिल्यांदा कॅमेरा हातात घेतला, तेव्हा तिनं आपल्या आईचं जीवन कॅमेऱ्यात टिपलं. “कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याच्या यशाच्या कहाणीमागे, मूकपणे त्याग करणारी एखादी व्यक्ती असतेच. अशा मूकपणे काम करणाऱ्यांचा सन्मान करण्याचा मार्ग म्हणजे माझी फोटोग्राफी आणि ती नेहमी तशीच राहील.”

मुकेशने कीर्तीचे म्हणणं ऐकलं असतं, तर त्यानंही तिला दुजोरा दिला असता. के. मुकेश या सगळ्यांमधला आणखी एक यशस्वी तरुण असून तो वेल्लोर जिल्ह्यातील मेलमोइल गावचा रहिवासी. तोही १६ वर्षांचा असून वेल्लोरमधील गव्हर्नमेंट मॉडेल स्कूलमधून इयत्ता बारावीचं शिक्षण घेतोय. त्याच्या फोटोग्राफी प्रवासाची सुरुवात एका अशा व्यक्तीच्या सन्मानार्थ झाली, जी स्वतः पडद्यामागून काम करणारं शांत व्यक्तिमत्त्व आहेत ते म्हणजे त्याचे वडील. “माझे वडील खूप शांत स्वभावाचे आहेत. घरी ते माझ्यापेक्षा माझ्या बहिणीशीच जास्त बोलतात. मी पाहिलंय की, माझे आईवडिलही एकमेकांशी फारसे बोलत नाहीत. जर आईने वडिलांना काही करायला सांगितलं, तर ते ते काम निमूटपणे करतात. बस, इतकंच. गावातील इतर लोकांशीही ते फारसे बोलत नाहीत.” आपल्या वडिलांचा पाठलाग करत, हातात कॅमेरा घेऊन त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी एका दगडी खाणीत गेल्यानंतर त्याने लिहिलेल्या फोटो स्टोरीमध्ये त्याने हेच सांगितलं आहे.

फोटोग्राफीची आवड, आईवडिलांविषयीचा आदर आणि आपल्या प्रेरणास्थानाविषयी म्हणजेच शाळेतील प्रशिक्षकाने वाचायला दिलेल्या ‘पलानी अण्णा यांच्या आईवरील कथेबद्दल तो अतिशय लाजत, हळू आवाजात आणि मोजक्या शब्दांत बोलतो. तसेच, त्या लेन्सविषयीही तो बोलतो, जिनं त्याला स्वतःच्या आणि वडिलांच्या आयुष्याकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टिकोन दिला. “शाळा पूर्ण झाल्यावर मला फोटोग्राफी क्षेत्रातच काम करायचंय,” तो म्हणतो. "मी वेल्लोरमधल्या धोबी समाजातील लोकांच्या जीवनाचं चित्रण करतोय. एका फोटोग्राफी वर्गातून आणि 'ऊरुक्कू ओरू कुडी' (प्रत्येक गावात एक कुटुंब) या पुस्तकातून मला याची प्रेरणा मिळाली.”

मुकेश खूप कमी बोलतो आणि आमच्यातील अंतर तसंच आमच्या संवादाची भिन्न भाषा याबद्दल तो काहीसा संकोचलेला वाटला. पण त्याच्या फोटोंकडे पाहिल्यावर मला जाणवलं की, मुकेश शब्दांतून कमी बोलत असला तरी त्याच्या फोटोंमधून मात्र तो खूप काही सांगून जातो. ते फोटो आता त्याची भाषा बनलेत.

पुदुक्कोट्टईमधील कोथमंगलम गावात राहणाऱ्या ३२ वर्षीय कार्तिकेयन आर ची भाषेबाबतची कथा मात्र वेगळीच आहे. “तेव्हा मला फक्त तमिळ भाषाच समजायची. इंग्रजी भाषेवर माझी फारशी पकड नव्हती. म्हणूनच कॉलेजमध्ये मला खूप अडचणींचा सामना करावा लागला,” २०१५ ते २०२१ या काळाबद्दल बोलताना तो मला इंग्रजीतून हे सगळं सांगत होता. २०१५ मध्ये चार वर्ष उलटूनही त्याला इंजिनीअरिंगची पदवी मिळाली नाही, कारण तो परीक्षा पास होऊ शकत नव्हता. सरकारी 'इंडस्ट्रियल ट्रेनिंग इन्स्टिट्यूट' मध्ये तमिळ भाषेतून शिक्षण दिलं जायचं, पण त्याला ज्या अभ्यासक्रमात रस होता तो तिथे चालवला जात नव्हता, कारण विद्यार्थीसंख्या पुरेशी नव्हती. इंजिनीअरिंगचं शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी वडिलांनी घेतलेल्या कर्जाबद्दल त्याला अपराधीपणा वाटायचा, पण इंग्रजी माध्यमातून दिलं जाणारं इंजिनीअरिंगचं शिक्षण त्याला पेलवत नव्हतं. तो आईवडिलांच्या दबावाखाली हे शिक्षण घेत होता. अनेक प्रयत्नांनंतर अखेर २०२१ मध्ये तो इंजिनीअर झाला पण त्याला आवडणाऱ्या सिनेमॅटोग्राफीकडे कुणीच लक्ष दिलं नाही.

“मला नेहमीच चित्रपट बनवायचे होते, पण त्यासाठी नक्की काय करावं हे मला समजत नव्हतं. मी यूट्यूबवर वेगवेगळे अभ्यासक्रम शोधायचो, पण तेव्हा मला इंग्रजी समजण्यात अडचण यायची आणि तमिळ भाषेत शिकवणारं कोणीही नव्हते. मी 'एमजीआर गव्हर्नमेंट फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट' मध्ये प्रवेशासाठी अर्ज केला अन् मला बोलावणंही आलं, पण मुलाखत चांगली न दिल्यानं आणि हायस्कूलमधील कमी मार्क्समुळे मला प्रवेश मिळाला नाही.

“त्यानंतर मी एका खाजगी महाविद्यालयात गेलो. त्यांनी ४ लाख रुपये फी सांगितली; तसंच तिथं एक कॅमेरा, एक लॅपटॉप, एक हार्ड डिस्क आणि फोटोग्राफी किंवा सिनेमॅटोग्राफीमधला दोन वर्षांचा अनुभवही आवश्यक होता. त्यामुळे मी प्रवेश घेतला नाही. माझ्या चुलत भावाने मला कोईम्बतूरमधील एका मित्राच्या स्टुडिओमध्ये नोकरी मिळवून दिली. ४-५ वर्षं मी लग्न समारंभ, सणवार आणि व्यावसायिक फोटोशूट्सचं काम केले. पण माझं मन काही त्या कामाला लागलं नाही. आयुष्यातली ती वर्षं वायाच गेली.” त्यानंतरची दोन वर्षं कार्तिकेयनने पुस्तकं वाचण्यात आणि इंटरनेटवर चित्रपट पाहण्यात घालवली. त्यानंतर तो प्रवेशासाठी पुन्हा त्या खाजगी महाविद्यालयात गेला. पण तेव्हा फी ४ लाखांवरून ६ लाख रुपयांवर गेली होती आणि आता देखील ती परवडणारी नव्हती.

त्यानंतर, २०२३ मध्ये एम. पलानी कुमार यांच्याशी त्याची भेट झालीय आणि पुडुकोट्टई जिल्हा सरकारी मॉडेल स्कूलमधील विद्यार्थ्यांना फोटोग्राफी शिकवण्यासाठी तो त्यांच्यासोबत जोडला गेला. पुढची तीन वर्ष त्याने त्या टीमसोबत प्रवास केला आणि फोटोग्राफी कार्यशाळांमध्ये सहभागी झाला. २०२६ मध्ये, ‘पारी’ वर त्याची पहिली फोटो-स्टोरी प्रकाशित झाली.

“माझ्या दोन शॉर्टफिल्मचं शुटिंग पूर्ण झालंय. त्यापैकी एक २०२२ मध्ये इंडियन फिल्म प्रोजेक्टसाठी होती तर दुसरी तमिळनाडूतल्या नान मुधलवन शॉर्ट फिल्म्स अंतर्गत आयोजित स्पर्धेसाठी होती, ही फिल्म सर्वोत्तम दहा फिल्ममध्ये निवडली गेली. सध्या मी काजू कामगारांवर आधारित एक डॉक्युमेंटरी करतोय.” फोटोग्राफी आणि शिक्षणाव्यतिरिक्त कार्तिकेयन अनेक गोष्टींवर बोल. मैत्री, कुटुंब आणि भविष्य यांविषयी तो विश्वास आणि जिद्दीने बोलतो.

“मी हार मानली नाही. मी इन्स्टाग्रामवर पलानी अण्णांना माझे फोटो पाठवत राहिलो,” २५ वर्षीय के. रविकुमार सांगतो; निलगिरीच्या जंगलांमधला आणखी एक जिद्दी आवाज. बोक्कापुरम गावातील बेट्टा कुरुंबा या आदिवासी समुदायातील रवी, निलगिरी पर्टिक्युलरली व्हल्नरेबल ट्रायबल ग्रुप फेडरेशनच्या कार्यालयातील एका सहकाऱ्याकडून फोटोग्राफी शिकला. एका जुन्या कॅमेऱ्यावर तो सराव करत होता. पण जेव्हा त्याला एका मित्राकडून पलानी कुमार यांच्याबद्दल समजलं, तेव्हा रवीला आणखी काहीतरी शिकण्याची इच्छा झाली.

“एक दिवशी अण्णांनी मला विचारलं की मला फोटोग्राफी आवडते का? ते मला एका फोटोग्राफी वर्कशॉपसाठी चेन्नईला घेऊन गेले. माझा संपूर्ण प्रवास खर्च त्यांनीच केला. तिथंच मी पुस्तकं वाचली, प्रवास केला, छायाचित्रं काढली आणि डॉक्युमेंटरी फोटोग्राफीबद्दल शिकलो. मला माझ्या समाजाची कथा जगासमोर मांडायची होती.” रवीला आता सरकारी परीक्षांची तयारी करण्यात रस उरला नव्हता. त्याला त्याची खरी आवड सापडली होती.

पण त्याची आई, जिनं पती सोडून गेल्यानंतर पाच मुलांचा सांभाळ एकटीने केला होता, ती मात्र या गोष्टीमुळे नाराज होती. “तिची इच्छा होती की मी सरकारी नोकरीच्या परीक्षांचा अभ्यास करावा. “नेहमी तो कॅमेरा घेऊन का फिरतो? हे थांबव. जा आणि अभ्यास कर, सरकारी नोकरी मिळव. हे असं फिरून फोटो काढल्यानं आपल्याला काही पैसे मिळणार नाहीत,” असं ती ओरडून सांगायची. पण मग एक दिवशी पलानी अण्णा त्यांच्या काही विद्यार्थ्यांसह आले आणि त्यांनी तिच्याशी संवाद साधला. त्यानंतर तिने मला ओरडणे थांबवले. मी तिच्या आयुष्यातील संघर्षावर आधारित स्टोरी तयार केली. माझ्या पहिल्या प्रदर्शनाला ती येऊ शकली नव्हती, पण यावेळी ती माझ्यासोबत चेन्नईला येणार आहे. तिची ही पहिलीच भेट असेल.” रवीच्या आवाजातील आनंद आता लपत नव्हता.

“माझ्या लोकांच्या हितासाठी काम करत राहणे हेच माझे स्वप्न आहे. मी पाहिलंय की बिगर-आदिवासी लोक दारूच्या बदल्यात आदिवासींची जमीन बळकावतात. ते त्यांना शेतात काम करायला लावतात आणि मजुरीऐवजी दारू देतात. लोकांना वाटतं की आम्हाला पैशांची गरज नाही किंवा आम्ही कष्टाळू लोक नाही आहोत. त्यांना वाटतं की दारूच्या एका बाटलीसाठी आम्ही काहीही करू. माझं पदवीचं शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतरही लोकांनी मला अशीच ऑफर दिली होती.” रवी हा त्याच्या समाजातून महाविद्यालयात जाणारा तिसरा व्यक्ती आहे. त्याने इतिहासात बी.ए. केलं आहे.

“बिगर-आदिवासी लोक आमच्या समाजाचं जे चित्रण करतात, ते मला आवडत नाही. त्यांनी आदिवासींच्या जमिनीवर रिसॉर्ट्स उभारले आहेत आणि तिथेच ते आदिवासींना मजूर म्हणून राबवून घेतात. आम्ही गुलाम नाही. आमची ओळख तशी नाही. आम्ही दररोज जगण्यासाठी खूप कष्ट करतो. आमच्या समाजात माझ्या आईसारख्या अनेक स्त्रिया आहेत ज्या एकटीने राबून आपल्या मुलांचा सांभाळ करतात – मग ते कॉफीच्या मळ्यात सरपण गोळा करणे असो, इतरांच्या बागांची राखण करणं असो किंवा शेणाच्या गोवऱ्या विकणे असो. म्हणूनच मी तिची कथा लिहिली. मला वाटतं की आम्ही आमच्या कथा स्वतःच लिहिल्या पाहिजेत.” आपल्या लोकांचं जीवन छायाचित्रांच्या माध्यमातून टिपण्याचं काम करत असतानाच, 'पीपल्स फोटोग्राफर्स कलेक्टिव्ह' मधील इतर सदस्यांप्रमाणेच रवीही पुढच्या पिढीला मार्गदर्शन करतोय. 'नीलगिरी जिल्हा सरकारी मॉडेल स्कूल' मधील तरुण विद्यार्थ्यांना फोटोग्राफी शिकवण्यासाठी तो जवळच्या मासिंगुडीहून बसने दोन तासांचा प्रवास करून उटीला जातो.

हैरुनिशा, नूर निशा, सुबागोमती, कीर्ती, मुकेश, कार्तिकेयन आणि रवीकुमार – सात विद्यार्थी, सात कथा आणि सात दृष्टिकोन. हे सर्वजण ‘पीपल्स फोटोग्राफर्स कलेक्टिव्ह’चा एक भाग आहेत; न्यायासाठीच्या एकाच लढ्यात ते एकवटलेत. हातात एक कॅमेरा घेऊन ते आपापल्या वैयक्तिक आणि सामूहिक लढाया लढतायत अन् त्यांना मार्गदर्शन मिळतंय ते एम. पलानी कुमार यांचं. त्यांच्या आणि या विद्यार्थ्यांच्या कामाचं हक्काचं व्यासपीठ बनल्याचा ’पारी’ ला सार्थ अभिमान वाटतो.