‘ମୋ ଭଳି ଲୋକ ଭଗବାନ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ’

ମାଟି ଦୀପରେ ଭରି ଯାଇଛି ନାମଘରର ଚଟାଣ, ସେହି ଦୀପ ଆଲୁଅରେ ଝଲସି ଉଠୁଛି ମାଟିର ଚଟାଣ, ସତେ କି ଆଗନ୍ତୁକ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବାରେ ଲାଗିଛି । ଗାୟନ (ଗାୟକ) ଓ ବାୟନ (ବାଦକ) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେଣି: ବାଦକ ତାଙ୍କ ଛାତି ଉପରକୁ ଆଉଜାଇ ନେଲେଣି ଖୋଲ୍ - ଢୋଲ ଭଳି ଆସାମର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ସଙ୍ଗୀତକାରଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସହିତ ଉଷ୍ମ ଆଲୋକରେ ଚମକି ଉଠୁଛି ପିତ୍ତଳର ବଡ଼ ବଡ଼ ଝାଞ୍ଜ (ବୋର ତାଲ) ।

ସୂତ୍ରଧର, ଯେ କି ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପକ, କହିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ସାରା କୋଠରିରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ ନିରବତା । ଆଲୋକରେ ପାଦ ଥାପନ୍ତି ବିପୁଲ ଦାସ ।

ଏବଂ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଅଥଚ ଭାବଗମ୍ଭୀର ପରିବେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରାତି ତମାମ ଚାଲିବାକୁ ଥିବା ଭାଓନା - ଆସାମର ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ନାଟକ । ସାଧାରଣତଃ ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟ ଆଧାରିତ ହୋଇଥାଏ ନାଟକର କଥାବସ୍ତୁ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ଉପାଖ୍ୟାନର ନାଟ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ ।

ବିପୁଲଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭୂମିକା ହେଉଛି କୁନ୍ତୀ, ମହାକାବ୍ୟ ମହାଭାରତରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ମାଆ । “ଗାଁରେ ମୋତେ ଲୋକେ କୁନ୍ତୀ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି,” ଅଳ୍ପ ହସି ସେ କହନ୍ତି । ଜଣେ ଏକାକିନୀ ମାଆ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେ କହନ୍ତି ଯେ, ମାତୃତ୍ୱ ସହିତ ତାଙ୍କର ଏକ ଆନ୍ତରିକ ସଂଯୋଗ ରହିଛି । “ମୁଁ ଭାବେ ଯେ ମୋ ଭିତରେ ଜଣେ ମାଆ ରହିଛନ୍ତି, ଯାହା ମୋତେ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।” ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗୀତର କେତେକ ଧାଡ଼ି ଗାଇବାରେ ଲାଗନ୍ତି:

ପିଲାଦିନେ ବିପୁଲ ଭାଓନା ପରିବେଷଣ ଦେଖୁଥିଲେ । “ଆମ ଗାଁରେ ଭାଓନା ସଂସ୍କୃତି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇସାରିଥିଲା,” ସେ କହନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଡ଼ୋଶୀ କାଚୁ ଗାଓଁ ଏଥିରେ ଅଭିନୟ ପରିବେଷଣ ଲାଗି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ । “ସେମାନେ ମୋର ପ୍ରତିଭାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ମୋତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରେ ସହଯୋଗ ଦେଲେ । ଅଭିନୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୋଷାକ ପରିଚ୍ଛଦ ଏବଂ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବଳ ମୋ ଗାଁ ଲୋକେ ମୋତେ ସବୁକଥା ଶିଖାଇଥିଲେ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ପ୍ରଥମ ଥର ଅଭିନୟ କଲା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଗୋଟିଏ କେଶର ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗର ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧି ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବା ଲାଗି ମଞ୍ଚକୁ ଆସିଥିଲେ- ନାଟକର ନାଁ ଥିଲା ‘ସୀତା ହରଣ’ (ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ) ।

ଏବେ, ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ବିତିଯିବା ପରେ, ସେହି ପ୍ରଥମ ଦିନର ଅଭିନୟ କଥା କହିବା ସମୟରେ ପୁରୁଣା ଦିନର ସୁଖଦ ସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଖୁସିର ଚମକ ଖେଳିଯାଏ: “ମୋତେ ଏହା ଭଲ ଲାଗିଲା । ନାଟକରେ ମୋର ଅଭିନୟକୁ ଲୋକେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।”

ଆସାମର ଲଖିମପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଘରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ ଏହି ଭାଓନା କଳାକାର । ଗାଁରେ ତାଙ୍କ କୈବର୍ତ୍ତ ସଂପ୍ରଦାୟ (ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିସୂଚିତ ଜାତି ରୂପେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ)ର ପ୍ରାୟ ୭୦ଟି ଘର ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ଲୋକେ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନରୁ କିଛି ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତାଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ଦିନ ମଜୁରିଆ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ, କିଛିଟା ଚାଷବାସ କିମ୍ବା ଛୋଟକାଟର ବ୍ୟବସାୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଚଳନ୍ତି ।

ଏହି ଦଳିତ କଳାକାର ଜଣକ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି, “ମୋର ସାଙ୍ଗିଆ (ଛୋଟ ଜାତି) କାରଣରୁ, ଅନେକ ଭାଓନା ପରିବେଷଣର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋର ଅଭିନୟକୁ ବାତିଲ କରିଦିଆଯାଇଛି ।” “କିନ୍ତୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଆମ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ବେଶ୍ ଉନ୍ନତ,” ଗର୍ବର ସହିତ ବିପୁଲ କହନ୍ତି । “ଆମାକ ତେଓଲୋକୋର ନିମନ୍ତ୍ରଣର ପ୍ରୟୋଜନ ନାଇ। ଆମି ଆମାର ନିଜସ୍ୱ ନାମଘର ଆରୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ମଞ୍ଚ ଗଢ଼ି ତୁଲିସୁ । ଆମି ସ୍ୱାଧୀନ (ଆଉ ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦରକାର କରୁନାହୁଁ । ଆମେ ଆମ ନିଜର ନାମଘର ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ମଞ୍ଚ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛୁ । ଆମେ ସ୍ୱାବଲମ୍ବୀ)।”

ଭାଓନାରେ ଅଭିନୟ କରି ସେ ୧,୦୦୦ରୁ ୧,୫୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ସବୁବେଳେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ମିଳେ ନାହିଁ । ଅନେକ ସମୟରେ ବିପୁଲ ମାଗଣାରେ ଏହା କରନ୍ତି ।

ଚାକିରିର ଅଭାବ ଲାଗି ରହିଥିବାରୁ, ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି ଏହି ଦଳିତ କଳାକାର ଜଣକ । ଦିନରେ ଚାଷୀ ପାଲଟି ଯାଆନ୍ତି ୩୩ ବର୍ଷୀୟ ବିପୁଲ। ତାଙ୍କ ପରିବାରର ତିନି ଏକର ଚାଷଜମିରେ ନିଜ ଘରେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଧାନ ଏବଂ ବିକ୍ରି କରିବା ଲାଗି ସୋରିଷ ଚାଷ କରନ୍ତି । ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ଆସାମୀ ଭାଷାରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିବା ଏହି ଯୁବକ ଟ୍ୟୁସନ୍ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସେ ହିନ୍ଦୀ, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଗଣିତ ପଢ଼ାନ୍ତି । ଧାତବ ଛୁଞ୍ଚି ସହିତ ଉଲ୍ ସୂତା ଘଷି ହେବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୁଣି ସ୍ୱେଟର ବୁଣିବାରେ ରାତି ବିତିଯାଏ । “ଏବେ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ପାଇଁ ସ୍ୱେଟରଟିଏ ବୁଣୁଛି,” ଉଲ୍ ବୁଣିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି ସେ କହନ୍ତି । “କିନ୍ତୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ଯେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକିବା ବି ଆରମ୍ଭ କରିବି ।”

ହେଲେ ଭାଓନା ଋତୁ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ସବୁ କିଛି ବଦଳି ଯାଏ । ପୁହରୁ ସଟ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଡିସେମ୍ବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ) ବିପୁଲ ପାଲଟି ଯାଆନ୍ତି ଜଣେ କଳାକାର । ଜଣେ କଥାବାଚକ । ଜଣେ ନାରୀ ।

ଭାଓନା- ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବ ବା ଆବେଗର ପରିପ୍ରକାଶ- ଆସାମରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ନାଟକ । ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବି, ସନ୍ଥ, ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଶଙ୍କରଦେବ ଏହାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ମୂଳତଃ ବ୍ରାହ୍ଣଣମାନଙ୍କର ଆଧିପତ୍ୟକୁ ବିରୋଧ କରାଯାଉଥିଲା । ହେଲେ, ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ଶଙ୍କରଦେବଙ୍କ ପରେ, ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରୁ ସମାନତାର ଭାବନା ଲୋପ ପାଇବାରେ ଲାଗିଲା ଏବଂ ପୁଣି ଦଳିତ ଓ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ସମାଜରୁ ବାହାରେ ରଖାଗଲା ଏବଂ ଏହା ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବ୍ୟାହତ ରହିଛି ।

କଳା ପରିବେଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନରୁ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାରର ଏହି ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ - ଗାଁର ନାମଘର (ପ୍ରାର୍ଥନା କକ୍ଷ) ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ରୂପେ ବିବେଚିତ ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ନାଟକ ପରିବେଷଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସର କେବଳ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଧାରାରେ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, ରାଜନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ସଂପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ଲାଗି ଏହା ସାମାଜିକ କକ୍ଷ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ବିଡ଼ମ୍ବନାର କଥା ଯେ, ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ଏବେ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିଭାଷାରେ ସୀମିତ ।

ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ନାମଘରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଉଚ୍ଚ ଜାତି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା ଏବଂ ଜାତିଗତ ପଦବିନ୍ୟାସ ବଳରେ ଏଠାକାର ଉଭୟ ପୂଜା ଓ ନାଟକ ପରିବେଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଥିଲା ।

ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହର ମାଟି କାନ୍ଥରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଜଳିଥିବା ଧୂପକାଠି ଧୂଆଁର ଚିହ୍ନ ସହିତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପରିବେଷିତ ନାଟକର ସଂଳାପ । ସତେ ଅବା ସମୟର ସ୍ରୋତରେ କଳା ପରିବେଷଣର ଚିହ୍ନ ଏହି କାନ୍ଥରେ ଲାଖି ରହିଛି । ଜୋରହାଟ ଜିଲ୍ଲାର ମଧୁସୂଦନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାଓନା ଦଳର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ କଙ୍କନ ମହାନ୍ତ କହନ୍ତି, “କଳା ପରିବେଷଣ ସହିତ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହର ନିବିଡ଼ ସଂପର୍କ ରହିଛି । ଏଥିରେ ଏକ ଗଭୀର ସଂଯୋଗ ରହିଛି, ଏବଂ ତେଣୁ ଭାଓନା ସବୁବେଳେ ନାମଘର ଭିତରେ ପରିବେଷିତ ହୋଇଥାଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ଏହାର ପରିବେଷଣକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ ।” ଆସାମର ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ରଣୀ ବୈଷ୍ଣବ ସତ୍ର (ସାଂସ୍କୃତିକ କେନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ମହାନ୍ତ ସଂପ୍ରଦାୟର ପାରମ୍ପରିକ ସଂପର୍କ ରହିଆସିଛି ।

କଙ୍କନଙ୍କ ଗାଁ ତିତାବୋର ବ୍ଲକ୍ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସିପୋହାରେ (ସରକାରୀ ନାମ ବୋଗାର ଗାଓଁ) ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଗୋସ୍ୱାମୀ ଓ ମହାନ୍ତମାନଙ୍କ ଭଳି ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ଭାଓନାର ସଂଚାଳନ କରିଆସୁଛନ୍ତି । କଙ୍କନ ନିଜେ ଜଣେ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର କଳାକାର ଏବଂ ତାଙ୍କ ମତରେ ଭାଓନା ନାମଘର ପରିସରରେ ରହିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ହସି ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ ସେ କହନ୍ତି ଯେ, ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷମାନେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ ପରିବେଷଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ସିପୋହାରେ ସଞ୍ଜ ନଇଁ ଆସିବା ସହିତ ସୁଦୂର ନାମଘର ଭିତରୁ ଭାସି ଆସେ ଝାଞ୍ଜ ବାଦନର ସ୍ୱର । ତେଣେ, ନାମଘର ଭିତରେ, ସୁଦୃଶ୍ୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥାଆନ୍ତି- ସଙ୍ଗୀତର ସ୍ଥିର ଝଙ୍କାର ସହ ତାଳ ଦେଇ ଫୁଲି ଉଠୁଥାଏ ସେମାନଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱର – ଏବଂ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ ଆସ୍ଥା ଓ ବହିଷ୍କରଣ ବଳରେ ନିରୂପିତ ଏକ ପରମ୍ପରା ।

ଦିଗନ୍ତ ଟାଇଡ ଜଣେ ଭାଓନା କଳାକାର । ମିସିଂ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର ଦିଗନ୍ତ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି ଯେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଏହି କଳା ପରିବେଷଣରୁ ବାହାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା- ସେମାନେ ଭାଓନା ଦେଖିପାରୁ ନଥିଲେ କି ଏଥିରେ କଳା ପରିବେଷଣ କରିପାରୁ ନଥିଲେ । ଆସାମର ଲଖିମପୁର ବାସିନ୍ଦା ଏହି ୨୯ ବର୍ଷୀୟ ଯୁବକ କହନ୍ତି “ମୁଁ କଳା ପରିବେଷଣ କରିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ମୁଁ କିଏ ବୋଲି ମନେ ପକାଇ ଦେଉଥାଆନ୍ତି।” ଆମେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଛୁ ତାଙ୍କ ଘରେ – ଯାହାକୁ କହନ୍ତି ଚାଙ୍ଗ ଘର- ସୁବାନସିରି ନଦୀକୂଳରେ ଖମ୍ବ ଉପରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ବାଉଁଶ ଘର । ଏହିଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ତିନି ବର୍ଷର ଝିଅ ଓ ବାପାମାଆଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତି ।

ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀର ଉର୍ବର ପ୍ଲାବନ ଭୂମି କଡ଼ରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ମିସିଂ ସଂପ୍ରଦାୟ, ଆସାମରେ ତିବ୍ବତ-ବର୍ମା ମୂଳ ଜାତିର ଏକ ଦେଶୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀ । ପଢ଼ନ୍ତୁ: ମାଜୁଲିରେ ମିସିଂ ମଦ ପ୍ରସ୍ତୁତି

ଦିଗନ୍ତଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟ ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଭାଓନା ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି – ତାହା ବି ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଭାଷାରେ । “ଲଗାତାର ବହିଷ୍କାର ଯୋଗୁଁ ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ ଆମେ ମିସିଂ ଭାଷାରେ ଭାଓନା ଆରମ୍ଭ କଲୁ,” ସେ କହନ୍ତି । “ନିଜ ନିଜର ଭାଓନା ସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତା ରଖିଥିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ଲାଗି କାହିଁକି ବା ଅପେକ୍ଷା କରିବୁ ?” ଏହି କଳା ପରିବେଷଣ ବାବଦରେ କୌଣସି ପାଉଣା ନେବାକୁ ମନା କରନ୍ତି ଦିଗନ୍ତ; ସେ ଏହା ମାଗଣାରେ କରନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ଗାଁ ପାଖ ନାମୋନି ବରଖାମୁଖ ଗାଓଁର ଏକ ଘରୋଇ ସ୍କୁଲରେ ଦିଗନ୍ତ ପାଠ ପଢ଼ାନ୍ତି । ସେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଚାଷୀ ଏବଂ ଧାନ ଓ ସୋରିଷ ଚାଷ କରାଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ପରିବାରର ୨୦ ଏକର ଜମିରେ ଚାଷକାମ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । ଏହି ଜମିରେ ସୋରିଷ ଚାଷରୁ ବର୍ଷକୁ ମୋଟାମୋଟି ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର ହୁଏ ।

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦିଗନ୍ତ ଭାଓନା ଲାଗି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି । ସେ କହୁଥିବା ଅସମୀୟା ଭାଷାରେ ତାଙ୍କ ମାତୃଭାଷା ମିସିଂର ଲୟ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର କଳାକାରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏ କଥା ଭୁଲିବାକୁ ଦିଅନ୍ତିନି । “ସେମାନେ ମୋର କଥା କହିବାର ଶୈଳୀ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ପରିହାସ କରନ୍ତି । ଏଥିପାଇଁ ମୋତେ ବିଭିନ୍ନ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ମିଳେ,” ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ ।

ଏମିତି କି ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ଦିଆଯିବା ପଛରେ କେତେକ ଅନୁଚ୍ଚାରିତ ନିୟମ ଥାଏ । ସେ କେବଳ ରାବଣ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଅସୁର (ରାକ୍ଷସ) ହୋଇପାରିବେ- କିନ୍ତୁ କେବେ ବି କୃଷ୍ଣ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ । ରାମ ବି ନୁହେଁ ।

“ମୋ ଭଳି ଲୋକ ଭଗବାନ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆସାମର ସତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପତିଆରା ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ହିଁ ଭାଓନା ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ । ଏହା ଫଳରେ ଏମିତି ଏକ ଧାରଣା ଗଠିତ ହେଲା ଯେ, ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଭୂମିକାରେ କେବଳ ମୂଳ ଅସମୀୟା ବଂଶର ଲୋକେ ଅଭିନୟ କରିପାରିବେ ଏବଂ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ବାରମ୍ବାର ଅନୁସୃତ ହେବା କାରଣରୁ ଏହା ଏକ ପରମ୍ପରା ରୂପେ ଗୃହୀତ ହେଲା । ସୁତରାଂ, ସବୁବେଳେ ମିସିଂ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ଆସୁଛି ।

ମହିଳାମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବି ଏକା କଥା, ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାଓନା ପରିବେଷଣରୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଆସୁଛି ।

“ନାରୀ ଚରିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ସେମାନେ ନାରୀସୁଲଭ ଗୁଣ ଥିବା ବାଳକମାନଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି,” ମହିଳା ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ ଲାଗି ଖୋଜା ଯାଉଥିଲେ ବି ଅନେକ ସମୟରେ ପରିହାସର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ବିପୁଲ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି । “ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଛଳନାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ସେମାନେ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଆମକୁ ‘ଦେବୀ’ (ଠାକୁରାଣୀ) ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମଞ୍ଚରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପରେ ଆମକୁ ‘ମହିଳା’ ଏବଂ ‘ହିଜଡ଼ା’ (ମାଇଚିଆ) ବୋଲି କହନ୍ତି,” ସେ କହନ୍ତି ।

ସେ କହନ୍ତି, ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାଟକରେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରତିପାଦିତ କରିବାର ସେତେ ବେଶୀ ସୁଯୋଗ ମିଳେ ନାହିଁ । ପ୍ରଗାଢ଼ ଭାବାବେଗରେ ଭରପୂର ଏହି ନାଟକରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ସତୀ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତି ଥର ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରି ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି । “ଏହି ଭୂମିକା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଥିରେ ମୋତେ କାନ୍ଦିବାକୁ, ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ହୁଏ ଏବଂ ମନ ଭିତରର ଆବେଗକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣମାତ୍ରାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ପଡ଼େ,” ସେ କହନ୍ତି । ସେ ଆହୁରି କହନ୍ତି, “ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ବି ମୁଁ ଜଣେ ପୁରୁଷ । ନାରୀ ସ୍ୱରରେ କହିବା କଷ୍ଟକର ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ମୋତେ ମାସ ମାସ ଧରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।”

ଲଖିମପୁରର ଜଣେ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ଥାନେଶ୍ୱର ବୋରା କହନ୍ତି ଯେ, ପବିତ୍ର ନାମଘର ଭିତରେ ମହିଳାମାନେ କଳା ପରିବେଷଣ କରିବାର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ନାହିଁ, ଆଗରୁ ନଥିଲା କି ଏବେ ନାହିଁ । “ଏଠାକୁ ମହିଳା ଓ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକେ ଆସିବା ମନା,” ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ଏହି ସ୍ଥାନୀୟ ଇତିହାସକାର କହନ୍ତି ।

ଗୁଆହାଟୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ୱମେନ୍ ଷ୍ଟଡିଜ୍ ବିଭାଗର ଜଣେ ପ୍ରଫେସର ଡକ୍ଟର ପୋଲି ଭୋକଲିନ୍ କହନ୍ତି ଯେ, ଆସାମରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ସର୍ବଦା ଏକ ପୁରୁଷ କୈନ୍ଦ୍ରିକ ଧର୍ମ ରୂପେ ରହିଆସିଛି । “ଏମିତି କି ନୃତ୍ୟ ଓ ନାଟକ, କେବଳ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷିତ ହେଉଥିଲା । ବ୍ରାହ୍ଣଣବାଦକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା ଲାଗି ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଏହି ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେତେବେଳେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତରରେ ରହିଥିଲା । ଆଗକୁ ସେହି ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅବ୍ୟାହତ ରହିଲା ।

ଆସାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ନୃତ୍ୟ, ଏବଂ ନାଟକ ପରିବେଷଣରେ ପୁରୁଷମାନେ ସବୁବେଳେ ଆଗରେ ରହିଆସିଛନ୍ତି ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ନଗଣ୍ୟ । ଏହି ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତୁଟ ରହିଛି ।

କିନ୍ତୁ ଭାଓନା କଳାକାର କଙ୍କନ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ, “ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟ ପାଖେଇ ଆସିଲାଣି । ଏବେ ଭାଓନା ମଞ୍ଚ ଉପରେ ପରିବେଷିତ ହେଉଛି ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ କଳା ପରିବେଷଣ କରୁଛନ୍ତି ।

ମଞ୍ଚ ଉପରେ କଳା ପରିବେଷଣ କରୁଥିବା ଅଳ୍ପ କେତେକ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ହେଲେ ପରିସ୍ମିତା କଲିତା । ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଡିଗ୍ରୀଧାରୀ ଏହି ୨୬ ବର୍ଷୀୟା ଯୁବତୀ ଏବେ ସରକାରୀ ଚାକିରି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚଳାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଘର ଦେଶଇକଶ ବାମୁନ ଗାଓଁ ନିକଟ ଗୋରୋଖିଆରେ ଏବଂ ଘରକାମ କରି ସେ ତାଙ୍କ ଦିନ ବିତାଇ ଦିଅନ୍ତି ।

ସେ ଗୋଟିଏ ଗାମୁସାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଥାକ ଉପରେ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ରୋଷେଇ ଘରକୁ ଯିବା ଆଗରୁ ଗୋଟିଏ ପିତଳ ଥାଳିରୁ ଧୂଳି ସଫା କରି ଦିଅନ୍ତି । ଏମିତି ଗୋଟିଏ ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଘରକାମ କରି ତାଙ୍କ ଦିନ ବିତିଯାଏ ଏବଂ ସେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଆନ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ବ ବା ତାଙ୍କ କାୟସ୍ଥ ସଂପ୍ରଦାୟରେ ଏକ ବିବାହ ଉତ୍ସବକୁ । ହୁଏତ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବାହାରକୁ ବାହାରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିପାରେ ।

ପ୍ରଥମେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଭାଓନାରେ କଳା ପରିବେଷଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ପରିବାର ଲୋକେ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କଲେ । “ପରେ ସେମାନେ ରାଜି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କେତେକ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ । ଜଣେ ନାରୀ କେବଳ ଜଣେ ନାରୀ ଭଳି ଦେଖାଯିବା ଏବଂ କାମ କରିବା ଦରକାର । ପୁରୁଷଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟକୁ ଅନୁମତି ମିଳିଲା ନାହିଁ,” ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହିଲେ ।

କାହିଁକି ସବୁ ଭୂମିକାରେ କେବଳ ପୁରୁଷମାନେ ଅଭିନୟ କରିବେ ବୋଲି କେବେହେଲେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ନଥିଲେ ଜୋରହାଟ ଜିଲ୍ଲାରେ ବଢ଼ିଥିବା ପରିସ୍ମିତା । ହେଲେ ୨୦୧୭ରେ, କେବଳ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷିତ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଶୀର୍ଷକ ଭାଓନା ଦେଖିବା ପରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ବଦଳିଗଲା । “ମୋ ପାଇଁ ଏହା ନୂଆ ଥିଲା”, ସେ କହନ୍ତି, “ଏମିତିକା ଭାଓନା ମୁଁ ଆଗରୁ କେବେ ଦେଖି ନଥିଲି ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିବା ଓ ସେଥିରେ ଅଭିନୟ କରିବା ଲାଗି ମୋ ଅନ୍ତରରେ ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଭୂତ ହେଲା । ଏହାକୁ ଦେଖିବା ପରେ ମୁଁ ବି ଏଭଳି କରିପାରିବି ବୋଲି ମୋର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମିଲା ।”

ଆସାମର ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷର ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜାତିକୁ ନେଇ କଠୋର ଧାରଣା ରହିଆସିଛି ଏବଂ କିଏ ମଞ୍ଚ ଉପରକୁ ଯାଇପାରିବେ ଏବଂ କିଏ ଛାଇ ଅନ୍ଧାରରେ ରହିବେ ତାହା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ ବିପୁଲ, ଦିଗନ୍ତ ଓ ପରିସ୍ମିତାଙ୍କ ଭଳି କଳାକାରମାନେ ସେହି ଧାରଣା ପ୍ରତି ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ଦିନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବାସନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା ଏବେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ ଏବଂ ମହିଳା କଳାକାରମାନେ ନିଜ ନିଜର ଦକ୍ଷତା ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଛନ୍ତି, ଅଭିନୟ ବଳରେ ପ୍ରତିଟି ଚରିତ୍ରକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଏବେ ସେହି ଜାଗାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ନଜରରେ ପଡୁଛନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ କଳା ପରିବେଷଣ ନୁହେଁ, ତା’ଠାରୁ ଅନେକ ବଡ଼ ଏକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶ ପାଲଟିଛନ୍ତି । ଦିନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବେ ସେମାନେ ସେହି ସ୍ଥାନର ଏକ ଅଂଶ।

ବିପୁଲଙ୍କ ମତରେ ଏହି ମଞ୍ଚ ଉଭୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର । “ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ମୁଁ ଏକାକୀ ଆଗେଇ ଚାଲିଛି,” ସେ କହନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଟାକ୍ଷ, ବହିଷ୍କାର କିମ୍ବା ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାତିଲ କରିଦେବା ଭଳି ସବୁ କିଛିକୁ ଅଣଦେଖା କରିଦିଅନ୍ତି । ପୋଷାକ ପରିଚ୍ଛଦ ବନ୍ଧା ସରିଛି, ସଂଳାପ ମୁଖସ୍ଥ ହୋଇସାରିଛି । ଯଦି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ତେବେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଜଣେ ରାଣୀ, ଜଣେ ଦେବୀ, ଜଣେ ନାରୀ ରୂପରେ ଉଭା ହେବେ । ଯଦି ନ ଡାକନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଘରକୁ ଫେରିଆସିବେ, ହାତରେ ଉଲ୍ ବୁଣିବାକୁ ଛୁଞ୍ଚି ଧରିବେ, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ସ୍ୱେଟର ବୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରିବେ ।

“ସେମାନେ ମୋତେ ପରିହାସ କରନ୍ତି,” ସେ କହନ୍ତି । “ତଥାପି ସେମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି ।”

“ଏବଂ ଏମିତି, ଏ ନାଟକ ଆଗେଇ ଚାଲେ ।”

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍