‘खाट विणणं आमच्या रक्तातच आहे’

“खाट विणणं माझ्या रक्तातच आहे,” स्मितहास्य करणाऱ्या कृष्णावती सांगतात; त्या सुतळीपासून खाट विणणाऱ्या तिसऱ्या पिढीतील कारागीर आहेत. “माझंलग्नही अशाच माणसाशी झालं ज्याला या कलेची आवड होती,” थारू आदिवासी समुदायातील ४५ वर्षीय कृष्णावती सांगतात.

गेल्या तीस वर्षांपासून कृष्णावती आणि त्यांचे पती चंद्रपाल सिंग राणा सुतळीच्या खाटा विणतात. हे पलंग लाकडी फळ्यांऐवजी असे सुतळीनं विणले जातात. ते लाकूड कापून खाटेचे पाय बनवतात अन् त्यानंतर सुतळीनं त्याचा तळ विणतात.

उन्हाळ्यात तापमान वाढल्यामुळे लोक पलंगांपेक्षा खाट वापरणं पसंत करतात, त्यामुळे कारागीर मे ते सप्टेंबर या कालावधीत खाटा विणतात अन् इतर महिन्यांमध्ये शेतमजूर म्हणून काम करतात. कृष्णावतीला एक दिवसाला ३५० रुपये मजुरी मिळते तर चंद्रपाल यांना त्यापेक्षा शंभर रुपये जास्त मिळतात. त्यांना वर्षातून साधारण १२० ते १५० दिवस काम मिळतं.

हे जोडपं कैथुलिया गावात रहातं, या गावची लोकसंख्या साधारण १२०० असून इथले बहुतांश रहिवाशीछोट्या शेतजमिनी कसतात. त्यांच्या पक्क्या घरापासून साधारण दोन ते तीन किलोमीटर अंतरावर कृष्णावती आणि चंद्रपाल यांची एक एकर जमीन आहे, जिथं ते पावसाच्या पाण्यावर आधारित आणि सिंचनाखालील शेती अशी दोन्ही प्रकारची शेती करतात. “आम्ही स्वतःसाठी गहू आणि भात पिकवतो,” कृष्णावती सांगतात. त्यांना दोन मुलं आहेत.

खाट विणकामातून मिळणारं वार्षिक पन्नास हजार रुपये उत्पन्न अत्यंत महत्त्वाचं आहे ते सांगतात. “जेव्हा सगळं गाव झोपतं, तेव्हाही आमचे हात कामच करत असतात; मग ती मध्यरात्री असो किंवा पहाटेचे दोन असोत, खाटेचंकाम पूर्ण करावंच लागतं.”

या जोडप्यानं गेल्या दहा वर्षात १६०० हून अधिक खाटा विणल्या आहेत, म्हणजेच वर्षाला साधारण १६० खाटा. एका खाटेसाठी ते साधारण ४००-५०० रुपये मजूरी घेतात.

गिऱ्हाईक पंचक्रोशीतून येतात, जसं की टिकुली, नगरा, सरोंजा आणि बिछवा. ही ५ ते १० किलोमीटरच्या परिसरात वसलीआहेत. जे ग्राहक ऑर्डर देतात तेच लाकूडही पुरवतात. सहसा शीसमचं लाकूड वापरलं जातं कारण ते मजबूत आणि टिकाऊ असतं, तसेच सहज उपलब्ध होणारं आंबा किंवा कडुलिंबाचं लाकूडही वापरलं जातं.

पहिला टप्पा म्हणजे खाटेची चौकट तयार करणं असतो अन् चंद्रपाल लाकडाचे चार तुकडे वापरून ही चौकट बनवतात. दोन तुकडे सहा फुटांचे आणि इतर दोन तीन फुटांचे असतात. त्यानंतर, खाटेचे चार पाय नानकमत्ता इथल्या सुताराकडे पाठवले जातात जो त्यावर नक्षीकाम करतो आणि असं छिद्र पाडतो जिथं चौकटीचं लाकूड सहजपणे बसवता येईल. त्यानंतर, चंद्रपाल खाटेच्या चौकटीला आकार यावा आणि ती चमकदार दिसावी म्हणून तिला रंग देतात.

विणकामासाठी, चंद्रपाल दावण किंवा पाया तयार करतात; त्यासाठी ते डावीकडून उजवीकडे प्लास्टिकची दोरी बांधतात. त्यानंतर कृष्णावती विणकाम सुरू करते.

“मी दिवसाला दोन ते तीन खाटा विणते,” त्या सांगतात. ‘जंजिरी’ (साखळीच्या आकाराची विणकाम असलेली) खाट विणायला तीन तास लागतात. “सौकेदर (सुती दोरीचं विणकाम असलेली) खाट मोठी आणि जड असते, त्यामुळे माझे पती आणि मी दोघंमिळून ती विणतो.” त्या पुढे सांगतात. कृष्णावतींनी तिसऱ्या इयत्तेतच शाळा सोडली अन् त्यांनी आपला बराचसा वेळ वडिलांसोबत घालवला. “ते दोरी गुंफत असताना मी ती धरून ठेवायचे. तयार झालेली खाट कशी दिसेल, हे पाहण्याची मला नेहमीच उत्सुकता असायची.”