ବୟୋବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ଗୋଟିଏ ଗାଁର ଦାୟିତ୍ୱ

ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ସରେନଙ୍କ ରାସନ କାର୍ଡରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ତାରିଖ ଜାନୁୟାରୀ ୧, ୧୯୬୩ ବୋଲି ଲେଖା ଅଛି । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଏହି ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ବୟସ ଆଉ ଦଶ ବର୍ଷ ଅଧିକ ହେବ । “ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶହେ ବର୍ଷର ହେବେ”, କହନ୍ତି ତାଙ୍କର ୧୬ ବର୍ଷୀୟା ଅଣନାତୁଣୀ ପ୍ରମିଳା କିସ୍କୁ।

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଶାନ୍ତିନିକେତନ ନିକଟସ୍ଥ ବାଗାନପରାରେ ଆମେ ସେହି ନବେ-ବର୍ଷୀୟାଙ୍କ ଘର ଆଗରେ ବସିଥିଲୁ । ଏଠାରେ ଥିବା ଅଙ୍କାବଙ୍କା ଗଳି ଉପଗଳିରେ ବୁଲା କୁକୁରମାନେ ଅଳସ ମାରୁଥିବା ବେଳେ ଗୃହପାଳିତ କୁକୁଡ଼ାମାନେ ଭୁଇଁ ଖୁମ୍ପିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ।

“ଶାନ୍ତିନିକେତନ... ଆମାର ନାତନୀର ନାମ [ଶାନ୍ତିନିକେତନ... ତାହା ମୋ ନାତୁଣୀର ନାଁ]”, ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ସ୍ଵର ଭାସିଉଠେ । ଏବଂ ଛୋଟ କରି କାଟିଦିଆ ଯାଇଥିବା ତାଙ୍କ ଧଳା କେଶରାଶି ଭିତରେ ସେ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଳି ଚଲାଇ ଆଣିଲା ବେଳକୁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଧାରେ ହସ ଫୁଟି ଉଠେ ।

“ଉକୁନ ହୋଏଛିଲୋ [ମୋର ଉକୁଣି ହେଇଥିଲା]”, ସେ ଆମକୁ କହନ୍ତି । “ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବସିକି ଓ ଖୁଣ୍ଟି ବାହାର କରିବାକୁ କାହାର ସମୟ ଅଛି କହିଲ? ତେଣୁ ସେ ମୋ ଚୁଟି କାଟିଦେଲା”, ପୂର୍ବବତ ହସିହସି ପାଖରେ ବସିଥିବା ପ୍ରମିଳାକୁ ଦେଖେଇ କହନ୍ତି ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ । “ସେ [ପ୍ରମିଳା] ପ୍ରତିଦିନ ମୋ ପାଇଁ କପେ ଚା’ କରିଦିଏ ଓ ମୋ ନଖ କାଟିଦିଏ”, ସ୍ନେହୀ ସ୍ଵରରେ ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ।

ଏକାଦଶ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢୁଥିବା ପ୍ରମିଳା ଚଟାପଟ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ରହୁଥିବା ବ୍ୟତିକ୍ରମକୁ ଯୋଡ଼ି ଦେଉଥାଏ ଓ ଦରକାର ମୁତାବକ ସଂଶୋଧନ ସମୀହର ସହ କରି ଦେଉଥାଏ । ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ, ପ୍ରମିଳା ଓ ତାଙ୍କର ଅଣନାତୁଣୀ-ବୋହୂ ଜବା ସହ ରହନ୍ତି, ଯିଏକି ନିଜର ପିଲାଟିଏ ଥିବାରୁ ତା’ର ଯତ୍ନ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ପଡ଼େ । ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ଭଲମନ୍ଦ କଥା ବୁଝନ୍ତି ।

ପ୍ରମିଳାଠାରୁ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲୁ ଯେ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ଗୋଟିଏ ଧାନକୁଟା କଳରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ କି ସେହି ବୟୋବୃଦ୍ଧା ମହିଳା ଜଣକ ବସି ରହି ଅନ୍ୟ କେହି ଜଣେ ତାଙ୍କ ଅତୀତ ବିଷୟରେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣୁଥାନ୍ତି । “ଆମେ ସେତେବେଳେ ବୋଲପୁରରେ ରହୁଥିଲୁ”, ସେ କହି ଉଠନ୍ତି । ସେହି ଜୀବନର ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ଖଣ୍ଡ ବିଖଣ୍ଡ ଭାବେ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆସୁଥାଏ – ଧାନ ଓ କାମ ବାବଦରେ ସ୍ମୃତି । “ସେମାନେ ଆମକୁ ମଜୁରି ଦେଉଥିଲେ”, ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେତେ ମଜୁରି ଦେଉଥିଲେ କିମ୍ବା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଗଡ଼ିଯିବା ସହିତ ତାହାର ପରିମାଣ ବଢ଼ିଥିଲା କି ନାହିଁ ମନେ ପକେଇ ପାରୁନଥାନ୍ତି ।

ଆଜି ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କରିବା ପାଇଁ, ଯେମିତି ପଡ଼ିଆକୁ ଯାଇ ଶୌଚ ହେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡୁଛି । ଘରଠାରୁ ୩୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଣିକଳରେ ସେ ଗାଧାନ୍ତି । ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ କହନ୍ତି କି ସେ ସେଠାକୁ ଆପେ ଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରମିଳା ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି ଯୋଗ କରନ୍ତି ଯେ କିଛି ମାସ ତଳୁ ଶୀତ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେବାଠୁ ସେ ଗାଧେଇ ନାହାନ୍ତି ।

ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କିଛି ଅଲଗା ନୁହେଁ । ପ୍ରାୟ ସତୁରୀ ପ୍ରତିଶତ ବୟୋବୃଦ୍ଧମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାତ୍ୟେହିକ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ବିଶେଷ କରି ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଆହୁରି ଅଧିକ ଖରାପ ବୋଲି ୨୦୧୭-୨୦୧୮ରେ ହୋଇଥିବା ନ୍ୟାସନାଲ ସାମ୍ପଲ ସର୍ଭେ (ଏନଏସଏସ)ରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।

“ବେଳେ ବେଳେ ସେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖେ ଆମ ଭିତରୁ କେହି ପାଖରେ ନଥାନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିଯାଏ”, କହନ୍ତି ପ୍ରମିଳା । “ତା’ ପରେ ଆମେ ଯାଉ ଓ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁ, ଏବଂ ନେଇକି ଆସୁ”, କିଶୋରୀଟି କହିଚାଲେ, “ସେ କହେ ସେ ତାଙ୍କର ଝିଅ ଘରକୁ ଯାଉଥାଏ” ।

ଅନ୍ୟ କେତେବେଳେ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ଖାଲି ପାଦରେ ଏଆଡ଼େ ସେଆଡ଼େ ବୁଲୁଥାଏ, ଏମିତି କହିକି ଯେ, ସେ କିଛି ନିମ ଗଛ ଡାଳ ଆଣିବାକୁ ଚାହେଁ । “କିନ୍ତୁ ସେ ଘରକୁ ଫେରିବା ରାସ୍ତା ଭୁଲିଯାଏ”, କହନ୍ତି ପ୍ରମିଳା ।

ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାୟତଃ ସାନ୍ତାଳ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ । ଶାନ୍ତିନିକେତନର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାଗାନପରାକୁ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବୁଲି ଆସୁଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଥାରୂଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ । ଉଭୟ କଚ୍ଚା (ଅସ୍ଥାୟୀ) ଓ ଅଳ୍ପ କେତେକ ପକ୍କା (ସ୍ଥାୟୀ) ଘର, ଯେଉଁ ଘରଗୁଡ଼ିକରୁ ଅଧିକାଂଶ ଉଚ୍ଚ ଜାତି ଓ ବର୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ଚାପି ଚୁପି ହେଇ ରହିଥିବା ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ କମ୍‌ ଦିନ ହେଲା ରହୁଛନ୍ତି । ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ସାନ୍ତାଳ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ସେହି ଉଚ୍ଚ ଜାତି ଓ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ଘରୋଇ ପରିଚାରିକା ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି । ଉଭୟ ଯୁବକ ଓ ବୟସ୍କ ଲୋକମାନେ ମାଳି କିମ୍ବା ବୋଲହାକ କାମ କରନ୍ତି ।

“ଆଗରୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ବିରାଟ ବଗିଚା ଥିଲା”, କହନ୍ତି ରୁବି ମୁର୍ମୁ, ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ଝିଅ । ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଭରସାରେ ସେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନାଁର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି, ବଙ୍ଗଳାରେ ବାଗାନର ଅର୍ଥ ବଗିଚା । କାଳକ୍ରମେ ବଗିଚାଟିର ଆକାର କମି କମି ଗଲା ଓ ସହରଟିର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ହେଲା ।

“ମା’କୁ କିଛି ଅର୍ଥ ମିଳିଲା ଯେତେବେଳେ ବାମ ସାମ୍ମୁଖ୍ୟ କ୍ଷମତାରେ ଥିଲା”, କହନ୍ତି ରୁବି, ଯେ କି ଜଣେ ଘରୋଇ ପରିଚାରିକା । କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଶୌଚାଗାର କରିବା କିମ୍ବା ଘରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ପାଇଁ ତାହା ଯଥେଷ୍ଟ ନଥିଲା । ଏହି କଚ୍ଚା ଘରଟି ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ସୋରେନ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର । ଭରତ ସୋରେନ ଗୋଟିଏ ଦୁର୍ଘଟଣାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା ପରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ବାମ ପଟର ଉପର ଭାଗ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ସେ କୌଣସି କାମ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଉନାହିଁ । ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଝିଅ ଘରୋଇ ପରିଚାରିକା ଭାବେ କାମ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସକୁ ୧,୦୦୦/- ଟଙ୍କା ଆୟ କରନ୍ତି । ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ସରକାରୀ ଯୋଜନାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାସକୁ ଅଧିକ ୧,୫୦୦/- ଟଙ୍କା ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ନାଁରେ ଅଂଶୀଦାର ଅଛନ୍ତି – ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଭଣ୍ଡାର ।

“ଆମେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦିନକୁ ଦୁଇ ବେଳା ଖାଇବାକୁ ଦେଉ”, ନାତି ଟୋକାକୁ ଗାଧେଇ ଦେବାକୁ ଝାଙ୍କି ହେଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ କହନ୍ତି ।

ଶାଗ ଓ ପନିପରିବା ଖାଇବାକୁ ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ଭଲ ପାଆନ୍ତି । ବେଳେ ବେଳେ ତାଙ୍କ ଝିଅ ଭଲ କିଛି ରାନ୍ଧିଥିଲେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନେଇଆସେ । “ମୁଁ ବହୁତ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସେ, କାରଣ ମୁଁ ଏଇ ଘର ପାଖରେ କାମ କରେ”, କହନ୍ତି ରୁବି, ଯାହାଙ୍କ ବୟସ ଏବେ ଷାଠିଏରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ । “ହଁ, ମୁଁ ତା’ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରେ”, ସେ ଯୋଗ କରନ୍ତି, “ମା’ ଏବେ ବୁଢ଼ୀ ହେଇଗଲାଣି, ତାକୁ ଦେଖାରଖା କରିବା ଦରକାର” ।

କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଯତ୍ନକାରୀଙ୍କୁ ଦରମା ଦେଇ ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ରୁବି ଜଣେ ଘରୋଇ ପରିଚାରିକା ଭାବେ କାମ କରି କେବଳ ୧,୫୦୦/- ଟଙ୍କା ଆୟ କରେ । ଏବଂ ତା’ ମା’ ରାଜ୍ୟର ବିଧବା ଭତ୍ତା ବାବଦରେ ମାସକୁ ପାଏ ଆଉ ୧,୦୦୦/- ଟଙ୍କା – ତା’ର ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ କାଗଜ ପତ୍ର କାମ ରୁବି ବୁଝେ । ବାହାରର କାହାଠୁ ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ସମ୍ଭବ ହେଉ ନଥିବାରୁ, ପରିବାରର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଦାୟିତ୍ଵ ଅଣ-ଆନୁପାତିକ ଭାବେ ତୁଲେଇବାକୁ ପଡ଼େ ।

“ନଜୋର କୋମେ ଗେଛେ [ଆଖିକୁ ଭଲ ଦିଶୁନାହିଁ]”, କହନ୍ତି ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ, “ମୋର ଅପରେସନ ଦରକାର” । ସେ ହୁଏତ ମୋତିଆବିନ୍ଦୁ [କାଟାରାକ୍ଟ] ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରିବାରର ଅନ୍ୟ କେହି ସେ ବାବଦରେ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହନ୍ତି ।

“ରାତେ ଭାଲୋ ଘୁମାତେ ପାରି ନା [ରାତିରେ ଭଲ ନିଦ ହେଉନାହିଁ]”, ସେ କହି ଚାଲନ୍ତି । ବୟସାଧିକ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକ ସାଧାରଣ ଅଭିଯୋଗ । ତେଣୁ, ସେ ଦିନର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବିଛଣାରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି, ଅଧିକାଶତଃ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇ ରହନ୍ତି ।

ବାଗାନପରାର ରୁନ୍ଧାରୁନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥିବା ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ଏକଦା ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ-ଆବାସ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଜଳ, ଜଙ୍ଗଲ, ଜମିନ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପହଞ୍ଚ ଥିଲା । ଯେଉଁ ଛୋଟ ପରିସର ଭିତରେ ସେମାନେ ରହନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ତାହା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଏପରିକି ଏକାଠି ହେବା ଓ ନାଚ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । “ଏହା ଯୋଗୁଁ ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀର ପାରମ୍ପରିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନଧାରା ବ୍ୟାହତ ହୋଇଛି”, କହନ୍ତି ବୋରୋ ବାସ୍କି, ଜଣେ ସାନ୍ତାଳ ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ ।

ଯଦି ଗୋଟିଏ ପିଲାକୁ ବଡ଼ କରିବାକୁ ଗୋଟିଏ ଗାଁ ଯତ୍ନ ନିଏ, ହୁଏତ ଜଣେ କେହି ଜଣେ ବୟୋବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଯତ୍ନ ମଧ୍ୟ ନେବା ଦରକାର । ବାଗାନପରାର ଦୁଲେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ପରି ମହିଳାମାନେ ଅଧିକାଂଶତଃ ସେମାନଙ୍କର ସହରୀ ଜୀବନରେ ଏହି ଅଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନେଇଛନ୍ତି । “ନିଜେର କାଜ କୋରବେ, ନା ଆମାକେ ଦେଖବେ? [ସେମାନେ ନିଜ କାମ କରିବେ, ନା ମୋ କଥା ବୁଝିବେ?]”, ଦୁଲେଶ୍ଵରୀ ସେମିତି ହସି ହସି ପଚାରନ୍ତି ।

ଏହି କାହାଣୀ ଲେଖିବାରେ ସହାୟତା ପାଇଁ ପ୍ରଳୟ ମାନ୍ନାଙ୍କୁ ଏହି ରିପୋର୍ଟର ଧନ୍ୟବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି