‘ମୋର ଭୋଟ୍ କିପରି ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇପାରିବ?’

ଲାତେହରା ଟୋଲାରେ ରାସ୍ତାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଡଜନ୍ ଘର ରହିଛି । କେତେକ ଘର କଂକ୍ରିଟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଆଉ କେତେକ ମାଟି ଓ ନଡ଼ା ଛପରରେ ତିଆରି । ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସର ଅପରାହ୍ଣର ସମୟ, ଏବେ ଏବେ ମେଘ ଛାଡ଼ିଥାଏ; ଆକାଶ ପ୍ରାୟ ସଫା ଦିଶୁଥାଏ । ରାସ୍ତା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘରର ଛାଇରେ ବସି କିଛି ବୟସ୍କା ମହିଳା ଗପ ସପ ହୋଇ ସମୟ କାଟୁଥାନ୍ତି ।

ଫୁଲମଣିଙ୍କର ଅଣ୍ଟା ବଙ୍କା ହୋଇଗଲାଣି ଓ ମୁହଁର କୁଞ୍ଚନରେ ବୟସର ଛାପ ବେଶ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବାରି ହୋଇପଡ଼ୁଛି । ସେ ବାଡ଼ି ଧରି ଧୀରେ ଧୀରେ ମୋ ଆଡ଼କୁ ଚାଲି ଚାଲି ଆସିଲେ । ଫୁଲମଣି ଭାରତକୁ ଆସିଲା ବେଳେ ତାଙ୍କ ବୟସ ତିନି ବର୍ଷ ଥିଲା, ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ସମୟର କଥା । ତାଙ୍କର ବୟସ 21 ହେବାଠାରୁ ଜାମୁଇ ଜିଲ୍ଲାର ଲାତେହରା ଟୋଲାର ଏହି ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ସବୁବେଳେ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ରହି ଆସିଛନ୍ତି, ଗତ ମାସରେ ତାଙ୍କ ନାମ କଟା ହୋଇଥିବା ଜଣା ପଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ବର୍ତ୍ତମାନ ୮୦ ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭ ବୟସରେ ଫୁଲମଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ବାକି ଜୀବନ କିପରି କଟିବ - ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଯେ ଯଦି ସେ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ ତେବେ ସେ ସରକାରୀ ସୁବିଧା ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ, ଯାହାକି ବୃଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସାହାରା ହୋଇଥାଏ ।

ଡୁବରତାରି ଗ୍ରାମର କଅଁର ଆଦିବାସୀ ଟୋଲାରେ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ବିଷ୍ଣୁଦେବ ହାଁସଦାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଛି । ରାଜୁ କିସକୁଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଘଟଣା ଘଟିଛି । ଫୁଲମଣିଙ୍କ ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ତାଲିକାରୁ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବୁଥ୍ ସଂଖ୍ୟା ୧୪, ଉତ୍କରାମିତ୍ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ, କ୍ଷୀରଭୋଜନା (ପୂର୍ବ) ଅଧୀନରେ ଆସୁଛନ୍ତି । ପଚାଶଟି ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି । ଯାଞ୍ଚରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶତକଡ଼ା ୫୦ ଭାଗ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିବାସୀ । ସଂଶୋଧନ ପରେ, ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାଲିକାରେ ଏହି ବୁଥ୍‌ରେ ୬୬୧ ଜଣ ଭୋଟର ଙ୍କର ତାଲିକା ରହିଛି ।

ଜୁଲାଇ ମାସ, ୨୦୨୫ ମସିହାରେ ବିହାରରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତୀବ୍ର ସଂଶୋଧନ (ଏସଆଇଆର୍) ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ‘‘ମୃତ’’ ଏବଂ ‘‘ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ’’ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇ ପ୍ରାୟ ୬୬ ଲକ୍ଷ ଭୋଟରଙ୍କ ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି। ପଢ଼ନ୍ତୁ: ବିହାରରେ: ‘ବିହାରରେ ‘ମୃତ’ ଆଦିବାସୀମାନେ କହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ କଥା

ରାଜ୍ୟରେ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଦୁଇ ପ୍ରତିଶତରୁ କମ୍ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିବାସୀ କିନ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ଆୟୋଜି ଏସଆଇଆରରେ ବହୁମାତ୍ରାରେ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ସେମାନଙ୍କର ନାମକୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହି ଆଦିବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଘର ଚଳାଇବା ପାଇଁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଲଘୁଜାତ ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପାଦ ଉପରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ଦିନସାରା ଜଙ୍ଗଲରୁ ଶୁଖିଲା କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପାଖ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରି ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ ଟଙ୍କାରୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିଥାନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସେମାନେ ଚାଷ ଜମିରେ, ମନରେଗା ପ୍ରକଳ୍ପରେ ଏବଂ କେଉଁଠି କିଛି କାମ ମିଳିଲେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି ।

ସକାଳେ ମୁଁ ଏ ବିଷୟରେ ପଚରାଉଚରା କରିବାରୁ ଟୋଲା (ଆଦିବାସୀ ବସ୍ତିର ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର ଆଣିବା ପାଇଁ ତରତର ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ । ମୁଁ ମୋର ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍‌ରେ ସେମାନଙ୍କର ଏହି ତାଲିକା ଦେଖାଇଲି । ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କର ଫର୍ମ -୬ (ଇଲେକ୍ଟୋରାଲ୍ ରୋଲ୍‌ରେ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ) ସଫଳତାର ସହ ଫର୍ମ ଡାଉନଲୋଡ୍ କରିବାକୁ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଫର୍ମ ଅପଲୋଡ୍ କରିବାକୁ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫର୍ମ ଓ ଦଲିଲ୍ ପାଇଁ ଏକ ମଲ୍ଟିମିଡିଆ ଫୋନ୍ ଆବଶ୍ୟକ ।

“ଏକ ବଡ଼ ସ୍କ୍ରିନ୍ ବାଲା ଫୋନ୍ କିଣିବାକୁ ମୁଁ କୋଉଠୁ ପଇସା ପାଇବି? ଏହି ଫୋନ୍ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଜାଣେ ନା'ହିଁ,’’ ରାଜୁ କହନ୍ତି ।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ବୁଥ୍‌କୁ ଯାଇନଥିଲେ । ଫୁଲମଣିଙ୍କର ବୋହୂ ମୀନା ଦେବୀ ମୋତେ କହିଲେ, ‘‘ଆମେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଏ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲୁ’’ । କ୍ଷୀରଭୋଜନାର ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ରହିଥିବା ବୁଥ୍‌ର ଦୂରତା ମୋ ଘରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ କିଲୋମିଟର । ସେଠାକୁ ଯିବାର ଅର୍ଥ ପୂରା ଦିନଟି ନଷ୍ଟ ହେବ ଆଉ ଦିନକର ରୋଜଗାର ହରାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ । କେବଳ ନାଁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆମେ ଦିନଟିଏ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ,’’ ରାଜୁ କହନ୍ତି

‘‘ମୁଁ ଦୃଢ଼ତାର ସହ କହିପାରିବି ଯେ ଜଣେ ହେଲେ ଆଦିବାସୀ ଭୋଟ୍‌ଦାତା ପୁଲିଙ୍ଗ୍ ବୁଥ୍‌କୁ ଯାଇ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ତାଙ୍କର ନାମ କାଟ୍ କରାଯାଇଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିନଥିଲେ,’’ ଏକଥା କହିଥିଲେ ନନ୍ଦକିଶୋର ହେମ୍ବ୍ରମ୍ । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ୩୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଜଣେ କର୍ମୀ ଯେ କି ଆଦିବାସୀଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି ।

ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଲୋକେ ଚାରିପଟେ ରୁଣ୍ଡ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ମୁଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ୩ଘଣ୍ଟା ମୋ ଫୋନ୍‌ରେ ତାଲିକା ଯାଞ୍ଚ କରିବାରେ ବିତାଇଲି । ପ୍ରତିଟି ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଅବିଶ୍ୱାସଭରା କଣ୍ଠରେ ଲୋକେ ପ୍ରତିବାଦ କରିଥିଲେ ।

ତାଲିକାରେ ନାଁ ନ ଦେଖିବାର ଦେଖି ୫୧ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରାଜୁ କିସ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ ‘‘ଏତେ ଦିନ ହେଲା ଭୋଟ୍ ଦେଉଛୁ, ନାଁ କେମିତି କଟିଯିବ?’’

ବିଷ୍ଣୁଦେବ ଯାହାର ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା ତାଙ୍କ ଘଟଣାରେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ମନ୍ଦ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି କରାଯାଇଛି ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି । ସେ ମୁନିଆ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମ ଡୁବରାତାରିରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି କାରଣ ମୁନିଆ ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କର ଏକ ମାତ୍ର ସନ୍ତାନ ।

ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କର ଆଠ ଭାଇ ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୧୬ ବିଘା ଜମି (ଆନୁମାନିକ ଭାବରେ ୧୦ ଏକର) ତେଣୁ ୨ ବିଘା ଜମି (୧.୨୪ ଏକର) ମୁନିଆ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହି ଦମ୍ପତ୍ତି ସେଇଥିରେ ଚାଷ କରି ଚଳୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୪ରୁ, ମୁନିଆ ଦେବୀଙ୍କ ପୁତୁରା ତାଙ୍କୁ ଚାଷ କରିବାରୁ ରୋକୁଛି ।

ତାଙ୍କର ଜଣେ ପୁତୁରା ହେଉଛନ୍ତି ବିଏଲଓ । ମୁନିଆ ଦେବୀ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଜମି ହଡ଼ପ କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କର ନାମ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି ।

ବିଷ୍ଣୁଦେବ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ତାଙ୍କର ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ନାଗରିକତ୍ୱ ପ୍ରତି ବିପଦ ରହିଛି: ‘‘ନାମ୍ ନେହିଁ ରହେଗା ତୋ ୟହଁ ରହନେ ନେହିଁ ଦେଗା ନା? କ୍ୟା କରେଙ୍ଗେ ଫିର୍... ଚଲେ ଯାଏଙ୍ଗେ କହିଁ [ଯଦି ମୋର ନାଁ ନାହିଁ ତେବେ ସେମାନେ ମୋତେ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଦେବେ ନାହିଁ, ଠିକ କହିଲି ନା? ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ... କୁଆଡ଼େ ଯିବୁ],” ଅସହାୟ ଭାବରେ ସେ କହନ୍ତି?

କିଛି ଘଣ୍ଟା ଭିତରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେ, ବହୁ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କର ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି । ସଞ୍ଜବେଳକୁ ଲୋକେ ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅସହାୟତାବୋଧରେ ଘାରି ହେଉଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ନାମ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଥିବା ଖବର ବ୍ଲକ୍ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପହଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲା । ଏବଂ କିଛି ଦିନ ପରେ, ହାପି ଫଲୋ ଅପ୍ ବା ଆନନ୍ଦର ଅନୁବର୍ତ୍ତନ ଭାବରେ ରେକର୍ଡ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ବୁଥ୍ ଲେବଲ୍ ଅଫିସର (ବିଏଲଓ) ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାଟ୍ କରାଯାଇଥିବା ନାମ ପୁନର୍ବାର ଯୋଡ଼ିଥିଲେ ।

ସକାଳେ ପ୍ରାୟ ୧୧ଟା ବେଳେ ଦୁଇ ଜଣ ଲୋକ ଗୋଟିଏ କମ୍ପ୍ୟୁଟର (ଟାବଲେଟ୍‌) ସହିତ ଆସିଲେ ଏବଂ ଆମକୁ ଭୋଟର କାର୍ଡ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ କହିଲେ । ସେମାନେ ଆମକୁ କହିଲେ ଯେ ଏସଆଇଆର୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କଟିଯାଇଥିବା ନାମଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ଯୋଡ଼ିଦେବେ,’’ ଝରିଲାଲ୍ କିସ୍କୁ, ଫୁଲମଣିଙ୍କ ସାନପୁଅ ମୋତେ ଫୋନ୍ ଯୋଗେ କହିଲେ ।

ବିଏଲଓ ବାସିନ୍ଦା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ଫର୍ମ ୬ ଗଣନା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର କାର୍ଡ ଓ ଭୋଟର କାର୍ଡ ବିବରଣୀ ନେଇଗଲେ । ‘‘ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ଘଣ୍ଟାଏ ଟୋଲାରେ (ବସ୍ତି) ରହିଥିଲେ,’’ ଝରିଲାଲ କହନ୍ତି ।

ଉତ୍କଣ୍ଠାର ବିଷୟ ହେଉଛି ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାଲିକା ଜାରି ହେବା ପରେ ବିଏଲଓଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସରି ଯାଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କର ସଂଶୋଧନ ପାଇଁ ଆସିବା ବିଷୟ ଏସଆଇଆର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଲେଖାଯାଇନଥିଲା । ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଏହି ଖବର ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ଓ ସେମାନେ ଏଥିପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ ।

ଏହା ପରେ ପରେ ଭୋଟଦାନ ଦିବସରେ - ନଭେମ୍ବର ୧୦ରେ ଝରିଲାଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦିବାସୀମାନେ ଭୋଟ ଦେଲେ । ‘‘ଆମେ ଖୁସି ଥିଲୁ ଯେ ଆମର ନାମ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା, ଅନ୍ୟଥା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ଆମର ପରିଚୟ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥାନ୍ତା’’ ।

ବିହାର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନର ଫଳାଫଳ ନଭେମ୍ବର ୧୪, ୨୦୨୫ରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା: ନ୍ୟାସନାଲ୍ ଡେମୋକ୍ରାଟିକ୍ ଆଲିଆନ୍ସ (ଏନଡିଏ) ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (ବିଜେପି) ଏବଂ ଜନତା ଦଳ (ୟୁନାଇାଟେଡ୍) ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଗ୍ରଣୀ ରହିଥିଲା ଏବଂ ୨୪୩ ଟି ଆସନରୁ ୨୦୨ଟି ଆସନରେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ବିଜୟ ରେକର୍ଡ ହାସଲ କରିଥିଲା । ବିରୋଧୀ ଦଳ ମହାଗଠବନ୍ଧନର ପ୍ରଦର୍ଶନ ନୈରାଶ୍ୟଜନକ ଥିଲା, ମାତ୍ର ୩୫ଟି ଆସନ ବିଜୟୀ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥିଲା ।

ନିର୍ବାଚନର କିଛି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଗ୍ରାମର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର ପୁନର୍ବାର ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହା ଫଳରେ ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ସୁବିଧା ପାଇବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଫେରି ପାଇଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏବେ ବି ଆଶଙ୍କା ଉଠେ ଯେ ଏହା କାହିଁକି ହେଲା ଓ କିପରି ଘଟିଲା ଓ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କ ପୈତୃକ ଗୃହରୁ ‘ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ’ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିଲା ।

‘‘ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଏଇ ଗାଁରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏଇଠି ବାସ କରୁଛୁ’ ଫୁଲମଣିଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ତାଙ୍କର ନାମ କାଟି ଦିଆଯିବା ବିଷୟରେ ଇସିଆଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା କାରଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି । ‘‘ଆମେ କେବେ ବି ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ନାହୁଁ ଆମେ ଘରେ ହିଁ ରହିଛୁ । ଆମେ କେବଳ କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉ ଓ ହାଟରେ ଏହା ବିକିଥାଉ,’’ ସେ କହନ୍ତି । ଝରିଲାଲ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରେନରେ ଟିକେଟ କଲେକ୍ଟରଙ୍କର ସହକାରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ସେ ମାସିକ ୫୦୦୦ ଟଙ୍କା ପାଇଥାନ୍ତି । ‘‘ମୁଁ ଟ୍ରେନରେ ଯାତ୍ରା କରିଥାଏ ଓ ବିନା ଟିକେଟରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଧରିଥାଏ ।’’

ଫୁଲମଣି ଦେବୀ ଆନନ୍ଦପୁର ଗ୍ରାମ ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଲାତେହରା ଟୋଲାର ଏକ ବାସିନ୍ଦା ଭାବରେ ପଚାଶ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ଦିନ ଧରି ବିବାହ ପରଠାରୁ ଏହି ଗାଁରେ ରହି ଆସୁଛନ୍ତି । ଜଣେ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ଭାବରେ ସେ ପିଲାମାନଙ୍କ ଲାଳନପାଳନ, ଆଖପାଖର ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ ଓ ମହୁଲ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ଓ ପରିବାରର କିଛି ଏକର ଜମିରେ ଚାଷ କାମ କରିଥାନ୍ତି ଯାହାକି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଭାଇମାନଙ୍କର ମିଳିତ ମାଲିକାନାରେ ରହିଛି । ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ସେମାନେ ନିଜେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଧାନ ଚାଷ କରିଥାନ୍ତି । ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଝିଅ ବଡ଼ ହୋଇଗଲେଣି, ସେ ଟିକେ ଆରାମ କରିପାରିବେ ।

ଏତିକିବେଳେ ତାଙ୍କର ନାମ କାଟି ଦିଆଯାଇଛି, ସେ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ‘‘ଯଦି ମୁଁ ଭୋଟ୍ ଦେବି ନାହିଁ, ମୁଁ କିପରି ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଦାବି କରିବି’’? ଯେତେବେଳେ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଫେରସ୍ତ ଯୋଗ କରାଗଲା ସେ ଭୋଟ୍ ଦେବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଞ୍ଚ କିଲୋମିଟର ଦୂରତା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର ଥିଲା । ସେ କହିଲେ, ‘‘ମୁଁ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ ଭାରି ଦୁଃଖ ଲାଗିଲା’’ ।

ପ୍ରଥମେ ରାଜୁଙ୍କର ନାମ ‘ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ’ ଭାବରେ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ‘‘ଆପଣମାନେ କେମିତି କହିବେ ଯେ ଆମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଛୁ? ଆମେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଏଠାରେ ରହି ଆସୁଛୁ । ମୁଁ ଏଇଠି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛି, ’’ ସେ ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ କହିଲେ ।

ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମୁସନି ଦେବୀ ବର୍ଷେ ତଳେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରସବ କରିବା ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସାତୋଟି ପିଲା - ତିନି ପୁଅ ଓ ଚାରି ଝିଅ - ସେମାନଙ୍କର ବୟସ ୧୦ ରୁ ୨୮ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ । ଦୁଇ ଜଣ ବିବାହିତ, ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କୁ ସେ ନିଜେ ପାଳୁଛନ୍ତି ।

ରାଜୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଶୁଖିଲା କାଠ ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ବିକ୍ରି କରି ପରିବାରର ଗୁଜୁରାଣ ମେଣ୍ଟାନ୍ତି । ‘‘ବୋଝେ କାଠ ଆଣିବାକୁ ପୂରା ଗୋଟାଏ ଦିନ ଲାଗିଯାଏ । ଆଉ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କଲେ ଆମକୁ ଟଙ୍କା ୨୦୦ ମିଳେ,’’ ସେ କହନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ଗଛ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ଦିନ ପିଛା ୪୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇଥାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏହି କାମ ନିୟମିତ ଭାବରେ ମିଳେ ନାହିଁ । ସେ ସରକାରଙ୍କ କାମରେ ନିରାଶ ହୋଇଛନ୍ତି ।

‘‘ସରକାର ସେ କୋଇ ଫାଇଦା ନେହି ମିଲ ରହା । ସବ୍ ଅପନା ଜେବ୍ ହି ଭର ଲେତେ ହେ (ଆମେ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ସୁବିଧା ପାଉ ନାହୁଁ । ସମସ୍ତେ ନିଜ ପକେଟ ଭରୁଛନ୍ତି],” ସେ ପରୀକୁ କହନ୍ତି

ଆଦିବାସୀ କର୍ମୀ ହେମ୍ବ୍ରମ୍ କହନ୍ତି, ‘‘ବିଏଲଓ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରିଛନ୍ତି ।’’ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ଦାତବ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆଦିବାସୀ ସାମାଜିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶ ସମିତିର ସମ୍ପାଦକ । ‘‘ମୋ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବହୁ ଆଦିବାସୀ ଓ ଦଳିତଙ୍କ ନାମ କଟିଯାଇଥିବାର ଦେଖିଥିଲେ’’ କହନ୍ତି ଏହି ଇତିହାସର ସ୍ନାତକ ଯେ କି ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସରକାରୀ ଚାକିରି ପାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛନ୍ତି ।

ଏହି କର୍ମୀ କହନ୍ତି ଯେ ‘‘ଅନୁପ୍ରବେଶକାରୀଙ୍କ ମୂଳୋତ୍ପାଟନ’’ ଏବଂ ନାଗରିକତ୍ୱର ପ୍ରମାଣ ମାଗିବା’’ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ‘‘ଇସିଙ୍କର ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଭୋଟ୍ ଦେବାରୁ ରୋକିବାର ଅଧିକାର ରହିଛି କିନ୍ତୁ କୌଣସି ନାଗରିକଙ୍କର ନାଗରିକତ୍ୱ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ । ଇସି ଏହି ନ୍ୟାୟିକ କ୍ଷମତାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ନାଗରିକତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟକୁ ଏହା କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ’’ କହନ୍ତି ଟାଟା ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ସୋସିଆଲ୍ ସାଇନ୍ସେର ସୋସିଆଲ୍ ୱାର୍କର ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଫେସର ।

ଇସିଆଇଙ୍କର ଏହି ପ୍ରୟାସ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ କଣଠେସା କରିଦେଇଛି, ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଏସଆଇଆର୍ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ସ୍ଥିତି ଜାହିର କରିବା ପାଇଁ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଦଲିଲ୍ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ‘‘ସେମାନେ ଅତି ଅବହେଳିତ ଭାବରେ ଦିନ କାଟନ୍ତି ଏବଂ ଏସଆଇଆର୍ ଫଳରେ ଭୋଟର ତାଲିକାରୁ ବହୁ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ନାମ କାଟିଦେବା ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେଇ ଦେଇଛି’’, ପୁଷ୍ପେନ୍ଦ୍ର କହନ୍ତି ।

ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀ ରାଜୁ କିସ୍କୁ ବହୁ ଭୋଟରଙ୍କର ମନର କଥା ହିଁ କହିଥାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସେ କହିଥାନ୍ତି ଯେ: ‘‘ଯେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚନ ଆସେ ସମସ୍ତେ ଆସିବେ ଆଉ ପାଦ ଛୁଇଁବେ । ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଚାଟୁକାରମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତୁ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତୁ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରିବେ । ପ୍ରତିଟି ଭୋଟ୍‌ର ମୂଲ୍ୟ ରହିଛି । ଏହା ହାର୍ ବା ଜିତ୍ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରେ ।’’

ଏହି ଏସଆଇଆରର ପ୍ରୟୋଗ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନାମ କାଟି ଦିଆଯିବା ବିହାରର ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଭୟର ବାତାବରଣ ଖେଳାଇ ଦେଇଥିଲା, ସେମାନେ ନିଜର ପ୍ରାପ୍ୟ ଓ ଜମି ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିଲା ବେଳେ ଏହା ଅନିଶ୍ଚିତତାକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଥିଲା । ପଢ଼ନ୍ତୁ: ପୂର୍ଣ୍ଣିଆର ଇପ୍‌ସିତ ଭୂମିରେ ସାନ୍ତାଳ

ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୨୦୨୨ -୨୦୨୩ରେ ଆୟୋଜିତ ଜାତି ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଆଧାରରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ସେମାନେ ସଂଖ୍ୟା ବହୁଳ ଭାବରେ ରହିଥିବା ବେଳେ ବିହାରରେ ୨୧.୯୯ ଲକ୍ଷ ଆଦିବାସୀ ରହିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାପୀ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଭୋଟ୍ ବହୁତ ଅଧିକ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ ନାହିଁ ।

ଭୋଟ୍ ଦାନର ଅଧିକାର ହରାଇବା ସହିତ, ଏହା ଯୋଗୁଁ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ହରାଇବାର ଭୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ କରିଦେଇଛି । ଫୁଲମଣି ଦେବୀ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଭତ୍ତା ଭାବରେ ମାସିକ ୪୦୦ ଟଙ୍କା ଭତ୍ତା ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ନିକଟରେ ବିହାର ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ୧୧୦୦ ଟଙ୍କାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ଦିଆଯାଇଛି ।

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି ସେ ପେନସନ୍ ଟଙ୍କାରେ କ’ଣ କରନ୍ତି । ସେ ଉତ୍ତର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ନାତି ନାତୁଣି - ବୟସ ୨ ରୁ ୪ ବର୍ଷ ଭିତରେ ହେବ - ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ପଇସା ମାଗନ୍ତି । ସେ କାନିରେ ବାନ୍ଧି ଥିବା ଗଣ୍ଠି ଖୋଲନ୍ତି ଆଉ ଦୁଇଟି ୧୦ ଟଙ୍କିଆ ମୁଦ୍ରା କାଢ଼ି ଦୁଇ ପିଲାଙ୍କ ହାତରେ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ମୋ ଆଡ଼କୁ ବୁଲି ପଡ଼ି ଦେଖନ୍ତି ଆଉ ହସି ହସି ମାଗାହି (ବିହାରରର ମଗଧ ଅଞ୍ଚଳର କଥିତ ଭାଷା) ଭାଷାରେ କହନ୍ତି, ‘‘ଦେଖଲହୋ ନା! ଏହି ମେ ଖରଚ ହୋ ଜାହଇ [ତୁମେ ଦେଖିଲ ତ! ଭତ୍ତା ପଇସା କୁଆଡ଼େ ଯାଏ] ।”

ଫୁଲମଣି ଚାହା ପିଇବାକୁ ଭାରି ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅତୀତରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟର ଦେଓଘର ଜିଲ୍ଲାରେ ବୈଦ୍ୟନାଥରେ ଥିବା ଶିବ ମନ୍ଦିରକୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ସେ ୧୨୫ କିଲୋମିଟର ଚାଲି ଚାଲି, ବର୍ଷା ଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଯାଇ ପାରୁଥିଲେ - ଏହି ରାଜ୍ୟଟି ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ବିହାରରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିଲା ।

‘‘ମୁଁ ବିନା ଚପଲରେ ବୈଦ୍ୟନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଉଥିଲି । ସାଙ୍ଗରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ହାଲିଆ ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଜିନିଷ ବୋହି ପାରୁନଥିଲେ ଓ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଜିନିଷ ବୋହି ଚାଲୁଥିଲି,’’ ସେ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ‘‘କେବଳ ଚାହା ପିଇ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଦୂରତା ଚାଲୁଥିଲି । ଏହା ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦିଏ ।’’

ତାଙ୍କର ପେନସନ୍ ଦିନକୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଦୁଇ କପ୍ ଚାହାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ନାଁ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା ସେ ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ: ‘‘ମୋର ପେନସନ୍ କ’ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବ? ତା’ପରେ ମୁଁ ଚାହା କେମିତି ପିଇବି?’’

ଏହି କାହାଣୀଟି ତକ୍ଷଶିଳା - ପରୀ ସିନିୟର୍ ଫେଲୋସିପ୍ ୨୦୨୫ ଅଧୀନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍